Iñaki Camino (arg.)
Nafarroako hizkerak
Nafarroako Euskal Dialektologiako Jardunaldietako Agiriak
Iruñea, 1997ko azaroa (24-28)
Udako Euskal Unibertsitatea
Bilbo, 1998
© Iñaki Camino
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-86967-92-9
Lege-gordailua: SS-478-98
Inprimategia: ANTZA, Lasarte-Oria.
Azala: Xamar
Banatzaileak: UEU. Concha Jenerala 25, 4. BILBO telf. 4217145
Zabaltzen: Igarabide, 88 DONOSTIA
AURKIBIDEA
Aurkibidea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . V
Hitzaurrea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VII
Esker ematea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XIII
Nafarroako euskal hizkerak
Koldo Zuazo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
Euskalkien mapa
Koldo Zuazo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Nafarroako azentu ereduen sailkapena
Iñaki Gaminde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Arabako mugako nafar hizkeren inguruan
Patxi Salaberri Zaratiegi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Ultzamako hizkeraren deskribapena
Orreaga Ibarra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
Zer dago dialektologiaren gibelean?
Iñaki Camino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
Egileen eta berriemaileen aurkibidea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
ERANSKINA
Nafarroako hizkeren azterketa eta euskara estandarra
Mahai ingurua Euskalerria Irratia-n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
Nafarroako hizkerak administrazioan, hezkuntzan eta hedabideetan
Mahai ingurua Euskalerria Irratia-n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
Orain arteko lanaren ezagutza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191
HITZAURREA
Azken garai honetantsu euskal kulturaren ahultasun, ahalkeizun,
erromeskeria eta zekenkeriagatik auhen eta erosta saminak jaurtiki ditu libelo
batean honelako dialektologia lanetan Nafarroan jardun duen lagun batek (Matias
Mujika, Ostiela aldizkaria, 8. zb., 1997). Ez dugu ukatzen salaketoi egia anitz
zeriela, baina ahalke izpirik gabe aitortzen dugu bilduma hau libelo horrek
ezkutatzen duen guztiaren arteko bikor bat gehiago izateko pentsatua eta sortua
dela, bere apalean izanik ere, bai baitakigu egungo honi sarri beste azterketa lan
batzuk ere jarraikiko zaizkiola Nafarroan, eta agiri hauek dakartena arte laburrik
barne beste azterketa batzuek hobetuko eta taxutuko dutela nahitaez, eredu
onarekin landuak, datu berriekin aberastuak eta egoki egituratuak diren ber. Luis
Luziano Bonaparte euskalariaren XIX. mendeko lanari gertatu zaionaren antzeko
zerbait esan liteke gertatuko zaiela hona bildu ditugun ikerlanei ere.
Berriak dira argitalpen honetako artikuluetan ageri diren gauzetarik eta
adierazpenetarik batzuk, eta berria beti da esperantzagarri. Arrazoi hauexegatik
dira berriak: orain arteko uste batzuk uzkailtzen dituztelako; ez genekien zerbait
edota era lausoan genekien zerbait eskaintzen digutelako; hor zehar jakina zen
baina geurean inork gutxik ezagutzen zuen zerbait etxera eta euskaraz irakurtzeko
moduan dakarkigutelako; azkenik, etxean ongisko ezagutzen dugun zerbait
protagonisten ahotik jaso den bezala lehen aldiz idatzirik eta esplizitaturik gelditu
delako; mende honen bukaerako hemengo gure kezkak eta eginbeharrak nolakoak
eta zer heinekoak ziren ondoko belaunaldiek jakin dezaten. Arrazoi eta ustekizun
hauek zeuden liburu hau argitaratzea erabaki dugunon gogoan.
Beharbada, argitaratzen diren zortzi lanak ez dira tankera eta ikuspegi
berekoak, beharbada ez da bilduma homogeneo bat gelditu; agian, Basaburuko
azentukeraz arduratzen denak ez du ardurarik Nafarroako administrazioko edo
irratietako hizkera ereduez, ezta agian metodologia edo teoria kontuetarako
zaletasunik Aranaratxe aldeko lehenagoko euskal izenak edota Nafarroako
hizkerak oro har ezagutu nahi dituenak, baina halaz guztiz ere, mende honen
bukaeran Nafarroan euskarazko hizkeren arloan egiten den lanaren lekuko leiala da
argitalpen hau inolaz ere.
Urte hauetan Euskal Filologiako fakultateetarik ez Iruñekotik, zorigaitzez!
ateratzen ari diren ikertzaile edo biltzaile gazteek ez dute Ziako, Espartzako,
Zaraguetako, Uztarrozeko edo Ihabarko hizkerak aztertzeko aukerarik izanen,
baina emeki-emeki udalak ari dira herri hizkerak aztertzeko dirulaguntzak sortzen
han-hemenka, eta oroitaraztekoa da Malerreka, Arakil, Larraun, Bortzerriak,
Sakana, Baztan, Zugarramurdi, Luzaide eta beste eremu batzuk ikuspegi
dialektologikotik aski ezezagunak ditugula.
Hizkera guztien deskribapenak behar ditugu, beste hitzez esateko, hizkeren
gramatikak falta ditugu; Rajendra Singh-ek dioen bezala, «gramatika» izendatzen
ditugun metafora estrukturalista, positibista eta estatikoak ("Introduction",
Towards a Critical Sociolinguistics, 1996). Ez du axola biltzen den adinekoen
hizkera hori herrian egiten den euskara guztiaren aldean gutxi batzuena baino ez
izatea; gu honelakoetan berandu beranduegi hasitako herria gara, beti ez ditugu
lanabesik eta ikuspegirik hoberenak baliatu, eta orain lehentasuna duena adinekoen
hizkeren bilduma ahalik eta leialenak eta sakonenak izatea da: gero ere izanen da
astia bestetarako.
Euskal dialektologialari gaztea ez da orain arteko nonahiko tradiziozko
dialektologian gertatu ohi den zurrunbilo nahasgarriaren sareetarik libratuko, izan
ere, oraino ere jakintzagaiaren oinarriak berak ari baitzaizkigu etengabe eztabaida
galdegiten: ez da soilik baliabide eta metodologia arazoa, eskolena edo joerena...
Helburuak berak eta interesak dira maiz elkarren aurrez aurre daudenak. Honelako
egoeraren aitzinean, on du hasi berria denak lan eredugarrien eta sarrera gisako
eskuliburuen laguntza. Zenbat honelako ditugu guk, ordea?
Dialektologialari gazteak idiolektoaren eta gramatika unibertsalaren arteko
eremu azkenik gabean aritu beharko du aztarrika; hizkuntz datu eta aldaeren
barreiaketa neurrigabearen inkontsistentziak bide okerrera eraman dezake
aztertzailea dibertsitatez osaturikako batasuna den hizkuntza ikertzean. Bestalde,
hiztunen hizkuntz jokabidean eta erabilpenean hainbat aldiz ageri den anarkiak
iradokiko dio hizkuntzaren azterketarako ere baitezpadako dela gizakiaren bere-
berezko diren gaitasun horien berri izatea.
Ez daki guztiz ongi dialektologialariak zer hasi behar duen biltzen; aurkitzen
duenak balio handia izan dezakeela jabetzen da, baina ez zaio erraza gertatzen
bildutako gai guztiak banatzea, sailkatzea, egituratzea eta hierarkizatzea; izan ere,
besterenean bezala, oraindik ez baitira gurean dialektologiaren ohiko arazo
teorikoak gainditu: ikertzaile guztiek ez dute onartzen beste hizkuntz ezaugarri
batzuek baino garrantzi dialektologiko handiagoa duten ezaugarri espezifiko
batzuk badaudela eta hizkera bat irudikatzeko eta sailkatzeko aukera ematen duten
ezaugarri horiek direla garrantzizkoenak dialektologian, horiexek direla hizkera
hori dialektologiaren aldetik funtsatzen dutenak.
Hizkera bat aztertzean ez dago guztiz garbi beste hizkerekiko dituen
desberdintasunen berri eman behar ote den soilik dituen berezitasunak, beraz,
ala beste hizkerekiko dituen berdintasunen eta loturen berri kuantitatiboa ere eman
behar ote den; eremuak edo hizkerak aztertzean eta alderatzean, ez dugu uste soilik
urruntasun linguistikoa neurtu behar denik, hizkuntz loturaren edo batasunaren
izariaren berri izatea ere erdietsi behar da.
VIII Hitzaurrea
Ez dakusagu xuxen eta garbi mugak edo batasunak ezartzeko hautatu ditugun
hizkuntz ezaugarrien ponderazioa nola eta zeren arabera egin behar den. Ikertzaile
guztiek ez dute onartzen hizkera bakoitzaren ikerketak hizkuntz ezaugarri
desberdinak aztertu beharko dituela; maiz askotan, hizkeren azterketarako eta
alderaketarako erabili beharreko hizkuntz ezaugarriei dagokienez, kopuruan eta
nolakoan oinarri homogeneo bat erabiltzea komeni dela esaten zaigu, eta horrelaxe
lan egin da atlasgintzan, baina eremu murritzagoetan egiten diren azterketetan
bestelako ereduak aldezle ugari dituela ere egia da.
Ordea, eremu ikerketak egiteaz landa, hasi beharko dugu hizkuntz bilakabide
bakunak eta gai espezifikoak aztertzen ere, hala eremu bakar batekoak nola
geografian erruz hedatzen diren horiek. Berebat, muga dialektalen egituraketak ez
dira guztiak berdinak izaten, eta on litzateke gai honetaz den bezainbatean oharrak
eta deskribapenak egiten has bagintez.
Horrezaz gain, aztergune den eremuan hizkuntz ezaugarri batek duen
geografia hedadurari buruzko aipamenez gain, ezaugarri horrexek aztergune dugun
eremutik landa zein hedadura duen ere ezagutu behar da, Zuazok egiten duen
bezala, gero, hedadura desberdina duten isoglosak zein bere sailean antolatu ahal
izateko.
Hizkerak berak hobeki aztertzeko, gainera, ezaugarri espezifiko horiek hala
sinkronikoki nola diakronikoki ezagutzea komeni zaigu, egungo bilketa lan
sistematikoak eta laurdenegungo testuak lagun, azken hauek nahi genukeen
bezainbat izatera iristen ez badira ere.
Iraganaz mintzatzen garenean oraina berrinterpretatzen ari gara, liburu
honetan Patxi Salaberri Zaratiegik Nafarroako mendebaleko hizkeren gaineko bere
artikuluan egiten duen legez; Landuchioren hiztegiaren hitzaurrean 1958an esana
ere gogora dator, berriki Burundako hizkeraz egin azterketak atzendu gabe. Berdin
gertatzen da Koldo Zuazoren mapa berria interpretatzean ere: Irurtzundik
Sakanako beste alderdira dagoen euskarazko hutsune sinkroniko horretako
ezaugarri dialektologikoak, iraganeko Iruñerriko eta inguruetako hizkeren
lekukotasunari esker ulertzen eta interpretatzen dira hobekien. Tolosa aldetik
Leitzaran bitarte giputz mintzoa Nafarroara sartu izana edota erdialdeko mintzoa
sartu izana, nahiago bada ezin azaldu da iraganeko berri gizartezko lausoak
egungo hizkuntz aldaeren geografia banaketarekin irazkituz baizik, Mikel Olanok
laster argitaratzekotan den lanean proposatu duen bezala.
Uste dugu hurranen urteetan Nafarroan landu eta garatuko den dialektologian
nolazpaiteko agerpena eta onarpena izan beharko dutela hemen iradoki edo agertu
diren ideia hauetarik batzuek.
Gure hizkeren azterketarako jardunbideen inguruan zehar-mehar ibili
ondoren, hona orain llabur bi hitz, bost hitzaldi, bi mahai-inguru, euskalkien
Hitzaurrea IX
sailkapenaren gaur egungo mapa eta omenaldi kutsuko lan-ezagutza bat dakartzan
liburu honen edukiaz eta bere egileez:
Koldo Zuazoren lana aspaldixkoan han-hemenka biziki aipatua izaten ari da
eta berarena da iritzi sendoenetarik bat egungo Euskal Dialektologian. Zuberera
eta Arabako hizkerak aztertu ondoan, Burundakora iragan zen, eta hizkera honen
nondik-norakoak eta eraginak xuxen azaleratu zituen. Ondoko aldian, Euskal Herri
guztiari begira jarririk, hainbat isoglosa sail antolatu ditu hizkuntz ezaugarrien
kokapen geografikoa aintzat harturik, eta horren ondorioa da agirion argitalpen
honetan dakarren euskalkien mapa berria, Iruñeko Jardunaldi hauetan azaroaren
24an lehen aldiz aurkeztu zuena; ez da datu bilduma makala mapa horrek gibelean
ezkutatzen duena. Liburuko lehen artikuluan berriz, lan horren beraren Nafarroako
atala xeheki aurkezten du. Bertako hizkeren ikuspegi orokorra eskaini digu, baina
nabarmenak diren arrazoiengatik, Burunda, Urdazubi, Zugarramurdi, Luzaide,
Zaraitzu eta Erronkari azterketatik kanpo utzirik.
Nafarroa Garaiko Euskal Dialektologia hobeki ulertzen lagundu duen beste
ikertzaile bat Orreaga Ibarra mezkiriztarra dugu. 1994ko bere tesi lanak oinarri
finkoen bidez aldarazi du Bonapartek Nafarroa Garairako iragan mendean
proposatutako banaketa susmagarria (iparraldeko eta hegoaldeko goinafarreraren
artekoa). Beste ikuspegi berri bat aurkeztu digu Ibarrak, eta horixe bera da hain
zuzen ere oraintsu proposatu den euskalkien banaketarako baliatu denetarik bat.
Dakarren artikuluan bere ikuspegiaren laburpena aurkituko du irakurleak.
Iñaki Gaminderen lanak ez du ia aurkezpen beharrik; aski da azken hamabost
urteotako aldizkariei so egitea zer lan egin duen jabetzeko. Hondarreko urteetan
Jose Inazio Uhalderen ikerketaren ildotik abiatu zaigun Gaminderen azterlan
honetan Nafarroako azentu ereduen sailkapena aurkezten da. Azentuaren
oharmenerako izari nagusitzat oinarrizko maiztasuna harturik, hirurogeita hama-
bost herritan azken hiru urteotan bildu datu homogeneoak baliatu ditu sailkapena
egiteko, sail bakoitzaren hedadura geografikoa aurkezteko eta ezaugarririk
nagusienen berri emateko. Hiru irizpide hauek aintzat hartu ditu ikertzaile bilbo-
tarrak: azentuaren balio funtzional edo bereizgarria; azentua txertatzeko eremua
hitzaren erroa edo talde fonologikoa den; azentua txertatzeko norabidea eta silaba.
Patxi Salaberri Zaratiegiren azken urteetako lan garrantzitsu eta sistematikoe-
tarik beste bat dakargu orriotara. Lehen ere bagenekien hautatu duen eremuko
euskarak Arabako mugako hizkera nafarrak garrantzia zuela Euskal Dialektolo-
giaren nondik-norakoak hobeki ulertzeko, baina berak ekin egin dio lanari, toponi-
mia aztertu du, eta baita emaitza interesgarriak ekarri ere: gehien bat lexikoaren
banaketa geografikoaz, baina baita morfologiaz eta fonologiaz ere. Dokumenta-
zioari esker inguru hartako guztiko euskara hobeki ezagutzen dugu orain, eta
Arabako ondoko eremuetakoa azter dezanak badu eredurik behar izanez gero.
X Hitzaurrea
Liburuko bosgarren atalean dialektologiaren oinarriez eta ahultasunez
nonahiko hainbat iritzi eta ikuspegi aurkezten dira, kanpokoen aldean noizik eta
behin euskal adibideak emanik; hauetarik batzuk, gainera, Nafarroakoak dira.
Hurrengo bi ataletan Iruñerriko euskarazko irratian Jardunaldien garaian
antolatu ziren bi mahai-inguruak osotoro transkribatu dira, egungo Nafarroan eus-
kararen edo euskalkien inguruan lanbidez, beren kabuz, gogo onez edo nolanahi
dela ere diharduten hainbat lagunek beren burua bertan islaturik aurkituko
dutelako ustean.
Hondarreko urteotan euskalkiak aztertzeko oro har dagoen giro on horrek
guregan sortzen duen baikortasunaren bidetik, ezin bukatuko dugu hitzaurre hau,
Nafarroan honen antzeko adibide gehiagoren zain gaudela adierazi gabe.
Iñaki Camino*
* Irakurlea ohartuko da bilduma honetako euskal deiturak egungo euskararako proposatu den eredu
idatzizkora aldaturik ageri direla; hartara, Udako Euskal Unibertsitatearen izpirituaren eta jarduna-
ren arabera eman dira Echaide, Echegaray, García Larragueta, Gorrochategui, Hualde, Irigaray,
Irigoyen, López de Guereñu, Michelena, Olave, Satrustegui, Urquijo, Videgain eta Yrizar deiturak.
Hitzaurrea XI
ESKER EMATEA
1997. urteko azaroaren bukaeran Nafarroako Euskal Dialektologiari buruzko
Jardunaldi haiek eman zutena argitaratzean, ezin saihestuzko zorra da Udako
Euskal Unibertsitateko Hizkuntzalaritza Sailarentzat laguntza eta bermea eskaini
zuten lagunen izena aipatzea.
Lehen-lehenik, Iruñeko Erraldoien Txokora hitzaldiak entzutera hurbildu zen
jendearen emana antolatzaileek eta hizlariek atsegin izan zutela eta eskertu zutela
aitortu behar da; egungo Nafarroan euskalkien gaineko kezka eta, oro har, hizkerak
ezagutzeko egarria biziki adierazgarri onak dira.
Nafarroako Gobernuari dagokionez, Hizkuntza Politikarako Zuzendari
Nagusi Fernando Perez de Viñasprerekin eta sail bereko Juan Ramon Elortzekin
nahiz Hezkuntza eta Kultura Departamentuko Euskara Zerbitzuko Eduardo
Aldasororekin zordun gelditu gara; Iruñeko Udalari dagokionez, berriz, Kultura
alorreko Iñaki Azkonarekin. Baina horietaz landa beste lagun anitzen bermea ere
izan dugu.
«Euskalerria Irratia»-k eta, bereziki, Kike Diez de Ultzurrunek eta Mikel
Bujandak era guztietako jarraipen zehatza egin zuten jardunaldien garaian, eta
hurrengo lagunak mintzatu ziren antolatutako bi mahai-inguruetan: Jon Aleman,
Alberto Amorrortu, Josetxo Apezetxea, Josune Aranburu, Koldo Asiron, Tomas
Azpirotz, Iñaki Camino, Inma Errea, Orreaga Ibarra, Andres Iñigo, Patxi Iñigo, Jose
Manuel Irigoien, Iñaki Mundiñano, Patxi Petrirena, Paskual Rekalde Irigoien, An-
doni Sagastibeltza, Patxi Salaberri Zaratiegi, Ana Urdangarin eta Eukeni Zabala.
Eusko Ikaskuntza-ko Eugenio Arraizak ideia ugari eman zigun. Koldo Artola
eta Bernardo Estornes Lasa ikertzaileek ez ziguten huts egin. «Lagun Aro» aseguru
elkarteak iragarkien ordainsaria bere bizkar hartu zuen, eta iragarkiak banatzen
berebiziko laguntza eman ziguten AEK eta IKA erakundeek nahiz Fernando
Trebol UEU-ko lankideak. Jardunaldien berri ematen zuen iragarki apaina liburu
honen azala ere badena, Xamar idazle eta adiskideari zor diogu; alderdi tekniko-
rako Iruñeko Karrikiri-ko adiskideen eta Mikel Haranbururen laguntza ere oso
gauza beharra izan genuen. Euskaldunon Egunkaria-ko Ander Gillenea argazkila-
riak bere talentuaren berri eman zigun. Azkenik, liburua ere argitaratu da eta,
besteak beste, Bilboko UEU-ko Nekane Intxaurtzaren zordun sentitzen gara.
UEU-ko Hizkuntzalaritza Saila
Nafarroako euskal hizkerak
KOLDO ZUAZO
1. Bonaparteren ikerketak
Nafarroako hizkerak aztertzeari ekin izana da Bonaparteren merituetako bat.
Artean ez zegoen hizkera hauen gainean ez gramatika, ez hiztegi, ez inolako
ikerlanik eta oso urria zen bertako literatura idatzia. Eta, ostera, berehala ohartu
zen Bonaparte nabarra eta, aldi berean, ugaria zela Nafarroako euskara. Berak
zuzen-zuzenean batzuetan eta laguntzaileen bidez besteetan, luzaroan jardun zuen
hizkera hauek aztertzen, eta Bonapartek argitaratutako monografia guzti-guztiak
Nafarroako hizkeren gainekoak direla ikustea da ardura horren adibiderik
hoberena: Lizasokoa (1881), Burundakoa (1881d), Luzaidekoa (1881e), Aezkoa-
Zaraitzu-Erronkari ibarretakoak (1872) eta, administrazioz gipuzkoarrak, baina
hizkeraz nafartzat zeuzkan Irun eta Hondarribikoak (1877) izan zituen ikergai.
Bonapartek Aezkoa-Zaraitzu-Erronkari ibarretan bildutako hiztegia argitaratu du
mende honetan Mitxelenak (1958) eta Elkano-Gares-Oltza-Goñi eremuko hizkerez
osatutako txostena Francisco Ondarrak (1982), azken hau Bonapartek egindakoen
artean sakonena.
Ikerketa hauek guztiok egin ondoren, era honetara kokatu zituen Nafarroako
hizkerak (Bonaparte 1869):
1. Zubererarekin batera Erronkarikoa.
2. Ekialdeko behenafarrerarekin batera Zaraitzukoa.
3. Mendebaleko behenafarrerarekin batera Aezkoa eta Luzaide ibarretakoak.
4. Lapurterarekin batera Zugarramurdi, Urdazubi eta Baztangoak1.
5. Gipuzkerarekin batera Ergoiena, Etxarri-Aranatz eta Burundakoak.
1. Zalantzak zalantza, iparraldeko goinafarrera barruan sailkatu zuen Baztangoa 1869an, baina lapurterarekin
batu zuen gero (Bonaparte 1881e: 161).
Berak benetako hizkera nafartzat jo zituenak, berriz, euskalki bitan ezarri
zituen:
6. Iparraldeko goinafarrera, sei azpieuskalkitan zatitua. Beronen barruan
Gipuzkoako lau hizkera sartu zituen: Irun, Hondarribia, Oiartzun eta Lezokoak.
7. Hegoaldeko goinafarrera, hiru azpieuskalkitan zatitua.
Sailkapen honek beronek ere ezin argiago erakusten du arestian aipatu den
Nafarroako hizkeren izaera nabarra.
2. Bonaparteren ondorengo aldakuntzak
Mende eta laurden iragan da Bonaparteren euskalki sailkapena agertu zenetik
eta gauza asko aldatu dira ordutik hona.
2.1. Hizkuntzaren beraren baitan euskararen estandarizazioa da oroz gain
aintzakotzat hartu beharrekoa, 1869az geroko epean ez ezik euskararen historia
osoan ere gertakaririk esanguratsuenetakoa da-eta. Bide luzea egin du orain hiru
hamarkada abian jarri zenetik eta, euskara estandar horren babesean, aukera jakin
batzuek lortu dute arrakasta, beste batzuk alde batera utzi diren bitartean. Eta, alde
batera utzi direnen artean, Nafarroako batzuk ere badaude, besteak beste.
Argiago esateko, azken hamarkada hauetan nabarmen aldatu dira ezaugarri
zenbaiten mugak. Nafarroaz dihardugunez, Sanchez Carrionek (1974) aspaldi
erakutsi zuen aldakuntzen adibide bat esan/erran aldaeren bilakaera aztertu
zuenean. Lehenaren eremua zabalduaz joan den bitartean, murriztuaz joan da
bigarrenarena. Garbi dago bikote honen eta beste batzuen eremu aldaketaren
arrazoi bakarra ez dela euskara estandarra bera, betikoa da-eta euskalkien arteko
prestigio/gaitzespen indarren eragina (ikus Zuazo 1987). Baina garbi dago, era
berean, euskara estandarra plazaratu zenetik askozaz lasterragoa izan dela
aldakuntza.
2.2. Hizkuntzaz kanpoko aldakuntzak ere izan dira mende eta laurden
honetan, eta azken hamarkadetan bereziki. Bazter guztietako euskaldunen hartu-
emanak ugaritu eta estutu izana aipatu behar dugu, alde batetik, baina euskara
normalizatze bidean sartu izana ere nabarmendu behar da, bestetik. Hedabideak
(irratia, prentsa idatzia, telebista), hein esanguratsu baten euskaldundu den
irakaskuntza, hein txikiago baten euskaldundu den administrazioa... dira horren
adibide. Eta, hain zuzen ere, gertakari hauexek ekarri dute euskara estandarraren
arrakasta bizkorra.
2.3. Hizkuntzaz kanpoko aldakuntzen artean Euskal Herri barruko banaketa
administratiboak ere aipatu beharko dira nahitaez, banaketa horiek eragin zuzena
2 Koldo Zuazo
dutelako hizkuntzan. Eskuartean ditudan frogetan oinarrituta, Baztango hizkerak,
esate baterako, lapurteraren antz txikiagoa daukala gaurregun Bonaparteren
garaian baino esango nuke. Orduan euskara nagusi zen eremuan, frantsesa
Lapurdin eta gaztelania Baztanen --askozaz apalago hemen-- ditugu orain nagusi
berri eta euskara ez da, dagoeneko, nahitaezko harreman tresna. Alderdi bakoi-
tzean erdara bana nagusitu denez, urriagoak eta zailagoak dira, gainera, elkarren
arteko hartu-emanak. Joera bera sumatu dut, aldeak alde, Urdazubi eta Zugarra-
murdiko gazteriaren jardunean.
Esango nuke, era berean, Erronkari eta Zaraitzu ibarrak Zuberoari lotuagoak
egon zirela antzina, eta hizkuntzak berak salatzen du lotura hori. Gero, hartu-
emanak urrituaz joan ziren nonbait, eta hizkuntzak berak salatzen du hartu-eman
urritze hori ere.
Gipuzkoako iparraldeko herriak dira beste adibide bat. Bonapartek (1869,
1877) herri horiek gipuzkoarrak bai, baina giputzak ez zirela esan zuen. Gaurre-
gun, ostera, Gipuzkoarekin dituzten era guztietako loturek euren gipuzkoartasuna
ez ezik euren gipuztasuna ere sendotu egin dutela ematen du (ikus Zuazo 1997).
2.4. Bonaparteren garaitik hona euskal dialektologian erabateko `iraultzarik'
gertatu ez den arren, urrats esanguratsuak egin dira, eta Nafarroan bertan, gainera,
esanguratsuenak. Ez dut hemen urrats horiek denak banan-banan aipatzeko tarterik
eta nire ustez larrienak direnak gogora ekarriko ditut soil-soilik (zehatzago in
Zuazo 1994b). Multzo bitan banatuko ditut Nafarroako ekarpenak: deskripzio
lanak eta bestelakoak.
2.4.1. Deskripzio lanak
Euskal dialektologiaren aro modernoaren aitzindaritzat jo dezakegun ikerlan
baten, erronkarieraren ezaugarri fonetikoak erakutsi zituen Mitxelenak (1954), eta
Mitxelenari berari (1967) zor zaio zaraitzueraren fonologia aztertu izana. Bigarren
hau ez da lehena bezain lan zehatza, baina berau da zaraitzueraren gainean
egindako aurrena eta, oraingoz, bakarra.
Nils Holmer suediarra da euskal dialektologiaren aro modernoaren beste
aitzindaria. Hondarribia, Irun, Oiartzun eta Errenteria herri gipuzkoarretan eta Bor-
tzerrietako Arantzan jardun zuen bere ikerlana osatzeko (Holmer 1964). Argibide
gehiago daude gaurregun Gipuzkoako hizkera horietaz, batik bat Hondarribikoaz,
Uhalde & Sagarzazu (1991), Letamendia & Sagarzazu (1992) eta Sagarzazu
(1994) txostenei esker. Oraindik orain, Oiartzungo hizkera aztertu dute Idoia eta
Ainhoa Fraile ahizpek (1996), eta lan horietan guztietan eta J.J. Zubirik Arano eta
Goizuetako hizkerez egina duen lan argitaragabe baten oinarrituta, eremu
horretako hizkeren ikuspegi orokorra ematen ahalegindu naiz (Zuazo 1997).
Nafarroako euskal hizkerak 3
Ultzama, Atetz, Anue, Basaburu eta Imotz haranetako hizkeren ikuspegi
orokorra eta, aldi berean, sakona erakutsi du Orreaga Ibarrak (1995). Aztergai zuen
eremua hain zabala izanik, lantegia ez dago oraindik zeharo agortuta; baina hainbat
ezaugarri eta euren gutxi gorabeherako isoglosak ekarri ditu, behinik behin,
agerira. Horretaz gainera, eta horren ondorioz, Bonapartek "Ultzamako hizkera"
deiturapean multzo bakarrean ezarri zituen hizkerak multzo bitan banatu beharra
ere aldarrikatu du Ibarrak: Basaburu eta Imozkoak Muskitz herria ez besteak
leudeke batean eta Ultzama, Atetz eta Anue haranak eta Imozko Muskitz,
bigarrenean. Nafarroa osoari begira, berriz, Bonaparteren sailkapenaren ordez
`mendebaleko nafarrera/ekialdeko nafarrera' bereiziko lukeen beste bat proposatu
du (ikus, gainera, Ibarra 1996).
Orreaga Ibarrarena da Artzibar, Erroibar, Esteribar, Eguesibar eta Olaibarko
hizkerak aztergai dituen saio bat (Ibarra 1995b). Ezezagunak eta galtze bidean
edo, dagoeneko, zeharo galduta dauden hizkerez dihardu bertan, ezaugarri
zenbait eta ezaugarrion eremuak erakutsiaz.
Aezkoako hizkera izan du Iñaki Caminok (1997) aztergai eta hizkera berezi
honen izaera eta kokagunea behar bezala zehaztu du. Garaziko hizkerarekin zein
Zaraitzukoarekin dauzkan kidetasunak ukatu gabe, inguruko beste hizkera
nafarretatik dagoela hurbilen erakutsi du Caminok.
Baztango hizkera izan da beste ikerlan bitan aztergai: Geneviève N'Diaye-
rena (1970) da bata eta Pello Salabururena (1984) bestea. Baina ekarpen hauek
guztiok gorabehera, lantegi hau ere ez dago oraindik agortuta. Baztango hizkera ez
da guztiz berdina; bada herri batzuetatik besteetara aldea. Iparrekialdeko hizkerak,
Baztangoiza deitzen den eskualdekoak2, dira gehienbat aztertu direnak eta
gainerakoez ez daukagu oraindik albiste nahikorik.
Bestalde, Burundako hizkera izan nuen nik aztergai (Zuazo 1994).
Burundakoa ez ezik, Etxarri-Aranatz, Ergoiena eta Arbizukoak ere begiratu nituen
eta laster ohartu nintzen gipuzkeratik urrun samar zeudela Sakana aldekoak.
Burundari dagokionez, aspaldi jarri zuen Damaso Intzak auzipean Bonaparteren
erabakia, hizkera hura "bere-berezkoa" zela esanaz (Intza 1922: 66). Geroagoko
beste lan baten (Intza 1922b) Burundako mugan dauden Idiazabalgo eta Segurako
hizkerekin alderatu eta atzera berriro ere haien aldean oso bestelakoa zela erakutsi
zuen. Nik ere Goierrira jo nuen lehenengo Zegama, Segura eta Atauna, eta
Burundara gero, eta berbera izan zen emaitza: administrazio muga hizkuntza muga
ere bada, nahiz eta hizkera `jasoa' egin nahi dutenean gipuzkerarako isuria sumatu
dudan Sakanako (zenbait) hiztunengan3.
4 Koldo Zuazo
2. Lau herrik, Amaiurrek, Azpilkuetak, Arizkunek eta Erratzuk, osatzen dute `Baztangoiza'.
3. Irizarrek ere berezitzat zeukan Burundako hizkera eta, nire iritziz, ezin hobeto definitu zuen: "El vascuence
de la Burunda tiene, creemos, algo, no sólo de guipuzcoano y de vizcaino e incluso de altonavarro, sino también
peculiaridades propias. Es por ello de clasificación incierta" (Irizar 1981-1: 217).
Ostera, Bonaparteren iritziz giputzak omen ziren Ergoiena eta Etxarri-
Aranaztik nafartzat zeukan Arbizura ez nuen alde handiegirik aurkitu, eta denak
multzo berean jartzeko modukoak begitandu zitzaizkidan. Benetako aldea hizkera
hauen eta Burundakoaren artean nabari da eta, Intzak legez, "bere-berezkoa" dela
Burundakoa uste dut nik ere. Baliteke, dena dela, aspaldi hain "bere-berezkoa" ez
izana, behiala Arabako ekialdean mintzo zirenekin daukalako antz handia. Eta
Arabako ekialdeko haiek, Burundako honek eta baita, beharbada, Lana eta
Ameskoa aldekoek ere, mendebaleko, Gipuzkoako eta Nafarroakoen "tarteko
hizkera" ematen dute (zehatzago in Zuazo 1998)4.
Aipatu berri dudan Damaso Intzak badauka Larraungo hizkeraren gaineko
artikulu labur bat (Intza 1957). Larraungo hizkera batzuk Araizko eta Basaburu
Ttikiko zenbaitekin batera ezarri zituen Bonapartek eta Arakilgoekin batera
besteak. Ostera, Larraun osoaren batasuna aldarrikatu zuen Intzak eta, bere arrazoi
ahulak gorabehera, zuzena dirudi erabakiak.
Oraindik argitara gabeko ikerlan bat ere nahiko nuke aipatu. Areso eta
Leitzako hizkerak aztertzen dira bertan eta Mikel Olano (1998) da egilea. Herri bi
horietako hizkerak erakusteaz gainera, bata bestearen auzo diren hizkerok zer dela-
eta izan ote daitezkeen hain desberdinak azaltzen ere ahalegindu da Olano. Iñaki
Caminoren ikerlanean bezala, dialektologia eta soziologia linguistikoa uztartu dira
honetan eta, etorkizunari begira, onura haundikoa irizten diot joera horri.
2.4.2. Beste ekarpen batzuk
Euskaltzaindiaren Erizkizundi Irukoitza da Euskal Herri osoan egin zen lehen
galdeketa linguistikoa (Nafarroari dagozkion emaitzak in Euskaltzaindia 1927-28
eta Etxaide 1984). Berrikitan plazaratu du Aranzadi Zientzia Elkarteak bigarrena
(EAEL) eta, galdeketa orokor bi hauetaz gainera, beste bi ere egin dira Nafarroan
bertan: Ana M. Etxaidek (1989) Nafarroa osoko hirurogei herritan bildutakoa da
bata eta Rosa M. Pagolak (1992) Nafarroako mendebaleko oso eremu zabalean
bildutakoa bestea.
Nafarroako aditzaren berri izateko, Pedro Irizarrek, Koldo Artolaren
laguntzarekin bildu dituen argibide ugariak dauzkagu (Irizar 1981, 1992, 1992b,
1992c eta 1997). Baita Iñaki Gamindek bildutakoak ere (Gaminde 1985 eta 1986).
Aditzaz ez ezik, morfosintaxiaz eta azentuaz ere jardun du, gainera, Gamindek
(ikus, bereziki, Gaminde 1990, 1993, 1994, 1998 eta Gaminde & Uhalde 1995).
Lexikoa biltzeko saioak ere egin dira. Kandido Izagirrek Erronkari (1959-61),
Ultzama (1966) eta Altsasuko (1967) hizkerak jasotze aldera egindakoak aipatu
nahi nituzke lehenbizi, eta baita Jose M. Azpirozek Leitzan (1963-64, 1967, 1981
Nafarroako euskal hizkerak 5
4. Ameskoako eta Lanako hizkerez, Patxi Salaberrik liburu honetan argitaratu duen txostena daukagu orain
ikusgai (Salaberri 1998).
eta 1982), Mariano Izetak Baztanen (1996), Orreaga Ibarrak Erroibarren (1996b)
eta Bernardo Estornes Lasak Erronkarin (1997) jasotakoak ere.
Transkripzioak ezinbesteko oinarri dira hizkuntza-aztertzailearendako eta arlo
honetan ere urrats handiak egin dira Nafarroan. Galduta dago Erronkariko euskara,
baina erabat galdu aurretik bertako hondarrak jaso dituzte Mitxelenak (1953) eta
Koldo Artolak (1977-1980, 1991), Mariano Mendigatxa bidankoztarrak Azkueri
bidalitako gutunak ahaztu gabe (orain in J. Estornes Lasa 1984).
Aipatu berri dugun Koldo Artolak euskara galzorian den beste leku
batzuetako hondarrak ere bildu ditu (Artola 1985, 1992) eta Jose Estornes Lasak
Zaraitzukoak (1985). Erroibarko hizkeraren berri izateko beti dira lagungarri
Perpetua Saraguetak idatziz emandako kontakizunak (1979, 1979b, 1979c, 1982-
83, 1984 eta Satrustegi 1985), hiztunek eguneroko jardunean darabilten hizkera
baino jasoagoa erabiltzeko joera daukan arren.
Honi guztioni, Jose Mari eta Juan Manuel Etxebarriak (1991), Aranzadi
Zientzia Elkartekoek (EAEL) eta Euskalerria Irratikoek (1990-93) Nafarroa osoan
egindako grabazioak eta euren transkripzioak gehitu behar zaizkio.
2.5. Azkenik, Bonaparteren irizpideez ere esan beharko litzateke zer edo zer.
Ez da zalantzarik Bonapartek euskara sakon ezagutzen zuena5. Iragan garaietako
literatura idatziaren berri bazuen eta bere garaian hainbat lekutan mintzatzen
zenaren berri ere bai. Aldi eta alde orotako euskara ezagutzen zuela esan dezakegu,
beraz. Baina, dena dela, euskalkien mugak zedarritzeko orduan ez zuen behar
bezain zuhur jokatu. Bizkaieraren edo zubereraren kasuan ez zen eginkizun zaila,
hiztunek eurek ere sumatzen zutelako eta sumatzen dutelako mugaren nondik-
norakoa. Baina ilunagoa da beste alderdi batzuetakoa eta, horrelakoetan, ez zuen
Bonapartek ere gauzak argitzeko ahalegin handirik egin.
Etxenikeri 1864ko azaroaren 7an egindako gutunean daukagu horren
adibidea. Araitz, Larraun eta Basaburuko hizkerak gipuzkeraren ala nafarreraren
barruan kokatu behar ote ziren erabakitzeko, honako hiru ezaugarrioi begiratzeko
esan zion (Urkixo 1910: 280):
a) zare/zara, gare/gara, zarete/zarate, dire esaten ote zen Baztanen eta
Lapurdin bezala ala zera, gera, zerate, dira Gipuzkoan bezala.
b) dut, duzu, dugu, duzu(t)e ala det, dezu, degu, dezu(t)e.
c) zeren ona baita ala zeren ona dan.
6 Koldo Zuazo
5. Eta euskaraz jakin ere bai, nonbait. Rodriguez-Ferrer-ek (1977 [1873]: 72) kontatu zuen Bonaparte,
Etxenike nafarra eta Otaegi gipuzkoarra Erronkarira joan zireneko gertakaria. Bere lagun biek ezer ere ulertzen ez
zuten bitartean, Bonaparte erronkariarrekin euskaraz jarduteko gai omen zen hirugarren egunerako.
Eta Bonapartek, hiru ezaugarri hauetan oinarrituta nonbait, iparraldeko
goinafarrera barruan kokatu zituen aipatutako hizkerak.
3. Nafarroako hizkerak gaurregun
Oso atzeratua zegoen euskalaritza Bonaparteren garaian. Esango nuke,
euskararen ezagutzari dagokionez, Bonaparte bera izan zela ordu arteko
euskalaririk jakintsuena, aurreko guztiei gaina hartu ziena. Baina bere mugak izan
zituen Bonapartek ere, arestian (§ 2.5) ikusi den bezala.
Arestian (§ 2.4) ikusi da, era berean, Bonaparteren mugak are nabarmenago
azaltzen zaizkigula orain, batez ere Nafarroan egin berri diren ikerlanei esker. Eta
ikerlan horiek erakutsi dutenez, ezin zaio Bonaparteren sailkapenari gaurregun
bere horretan eutsi. Baina ezin zaio erru guztia Bonaparteri berari leporatu. Euskal
Herrian eta euskararen baitan aldakuntza handiak izan direla ikusi da (§ 2.1, 2.2 eta
2.3), eta batez ere horrexek ekarri du gauzak beste era batera begiratu beharra.
Hizkuntza eremu nagusi bi ageri dira gaurregun Nafarroan. Bortzerriak, Malerreka
eta, bereziki, Baztan, Ultzama, Atetz lerroan abiatu eta Aezkoaraino hedatzen dena
da bata eta Basaburu biak (Goizueta eta Beintza-Labaien izan ezik), Imotz
(Muskitz izan ezik), Larraun eta Araitz hartzen dituena bestea.
Bortzerrietatik Aezkoa bitartean hedatzen den horri `nafarrera' deituko diot.
Gainerako hizkerak, aldiz, Gipuzkoakoetatik hurbil azaltzen dira eta, haiekin
batera, hizkuntza eremu berean sar daitezkeela uste dut. Bonapartek `bizkaiera'
deitu zionari `mendebalekoa' deitzen badiogu eta zuzenagoa dirudi horrela
deitzea `erdialdekoa' dei lekioke beste honi.
Nafarroako ekialdeko ertzean oso hizkera berezi bat dago hilzorian, Zaraitzu
ibarrekoa. Are bereziagoa zen itzali berri den Erronkarikoa. Bi hauek, biak ere
nortasun handikoak izan arren, eremu berean sartuko ditut eta `ekialdeko
nafarrera' deituko diot eremu honi, oroz gain `nafarrak' direlako eta ez, gaurregun
behintzat, behenafarreraren eta zubereraren atal.
Nafarroakoetatik bereiz samar azaltzen dira Urdazubi, Zugarramurdi eta
Luzaideko hizkerak. Lehenbiziko herri biak lapurteraren eremukoak dira eta
Luzaidekoa, berriz, Garazikoaren antzekoa, nahiz eta Bonapartek (1881e: 161)
Baigorrikoarekin uztartu zuen.
Nafarroako euskal hizkerak 7
4. Ezaugarri zenbaiten isoglosak*
Aurkeztu dudan eremu banaketa ezaugarri zenbaiten isoglosetan oinarrituta
dago, jakina, eta ezaugarri horiek aurkeztu nahi ditut jarraian. Alde batera utziko
ditut zaraitzuera, erronkariera eta baita Urdazubi, Zugarramurdi, Luzaide eta
Burundako hizkerak ere eta beste eremu nagusi bien gainean jardungo dut saio
honetan.
Esan dezadan lehenengo eta behin, Gipuzkoa eta Nafarroa artean ez dela
biltzen isoglosa askorik.
(1) Geroaldiko -go/-en morfemen banaketa da administrazio mugarekin gutxi
gorabehera bat datorrenetakoa. Eta `gutxi gorabehera' diot, Aranon, Areson,
Araitzen eta Larraungo hizkera batzuetan ere badagoelako -go6. Gaurregun, gainera,
ekialderago ere hedatu da, nahiz eta hizkera batzuetan -n ondoren ere -ko (eta ez -go)
erabiltzen den, hala nola, Etxarri-Aranazko einko `egingo', esanko `esango', fanko
`joango', yaamanko `eramango', yoonko `egongo' (Karasatorre et alii 1991: 41).
(2) izan aditzaren 3. pertsona singularrean -a- dago Bizkaian eta Gipuzkoan:
dan, dala, dalako tankerakoak orainaldian eta zan, zala, zalako tankerakoak
iraganean. Nafarroari dagokionez, Burundan, Ergoienen eta Etxarri-Aranatzen
dago -a-.
Euskara giputzaren bereizgarri diren batzuk gehi dakizkieke aipatu diren biei:
(3) edun-en orainaldiko -e- erroa: det, dek/n, degu, dezu, dezue. Areson eta
Etxarri-Aranatzen ere badira, eta pluralekoak (cf. Altsasuko degu, dezu, dezubei)
Burundan eta Ergoienen ere bai.
(4) izan-en orainaldiko -e- erroa: gera, zera, zerate. Aranon eta Areson ere
badira. Bortzerrietan (Bera eta Etxalar), Sunbillan, Bertizaranan, Malerrekan eta
Araitzen ere ezagunak dira (Irizar 1992), baina ez dira aukera bakar eta nagusi
euskara giputzean, Areson, Aranon eta Areson diren bezala.
(5) joan aditzaren nijoa `noa', dijoa `doa', dijoaz `doaz' tankerako adizkiak.
Aranon, Burundan, Ergoienen eta Etxarri-Aranatzen, behinik behin, badira.
8 Koldo Zuazo
* Nafarroako argibideak jasotzen laguntza handia eman didate ondorengo lagun hauek: Gotzone Leonis eta
Amaia Telletxea (Bortzerriak), Bittorio Lizarraga, Mikel Olano eta Juan Joxe Zubiri (Basaburu Ttikia), Juanjo
Zubieta (Larraun), Joxemari Arakama (Sakana), Patxi Menta, Paskual Rekalde eta Pello Salaburu (Baztan), Iñaki
Camino (Aezkoa). Hitzez eta idatziz adierazten zail den esker ona zor diet lagun hauei eta baita txosten hau
hobeto tajutzen lagundu didaten Iñaki Caminori eta Patxi Salaberriri ere.
6. Aranon behinik behin, berri samarra da -go. Bonapartek (1877:151) jain `janen' eman zuen Aranokotzat eta
oraindik ere bizirik omen daude -in/-en morfemadun geroaldiak adineko hiztunen jardunean (J.J. Zubirik ahoz
esana).
(6) nor/zein > zein. Izenordain galdetzaile bi hauen neutralizazioa behinik be-
hin Aranon, Goizuetan, Areson, Araitzen eta Sakanan hemen ez erabat gertatu da.
Baina Nafarroan barrena ekialderago biltzen da isoglosa multzo hazia;
arestian aipatu den Bortzerriak, Malerreka, Ultzama, Atetz, Sakana lerro inguruan.
Isoglosa guzti-guztiak ez dira, jakina, hor bertan biltzen eta Bortzerriak, Malerreka
eta Sakanako hizkerek erdialdeko eremuarekin egiten dute bat inoiz. Era berean,
Basaburu, Larraun eta Imozkoak eta are Oiartzun-Hondarribia-Irungoak ere
nafarreraren eremuan agertzen dira zenbaitetan.
4.1. Fonetika-fonologia
Azentua iruditzen zait bereizgarririk esanguratsuenetakoa eta azentuarekin
lotuta daude esanguratsuak diren beste gertakari fonetiko zenbait.
(1) Baztan-Ultzama lerroan abiatu eta Erronkari bitartean, hitzaren
eskuinaldetik hasita bigarren silaban egon ohi da azentua, [-2] da, beraz, araua.
Nabarra da erdialdeko azentua, baina [-2] araua ez da, behintzat, ohikoa. Behinik
behin Bortzerriak, Malerreka eta Sakana aldendu egiten dira euskara nafarraren
arautik. Bortzerrietan eta Malerrekan eta berdintsua da Irunen eta Hondarribian
ezkerretik hasita hitzoinaren bigarren silaban kokatu ohi da, [+2] da, beraz, araua.
Hitz markatu eta silababakarreko hitzoina dutenak dira salbuespena, hauetan [+1]
da-eta araua (zehatzago in Uhalde & Sagarzazu 1991, Gaminde & Uhalde 1995:
178 eta Gaminde 1998).
(2) Mendebaleko eta erdialdeko hizkera batzuetan ez denetan hitzen
singularra eta plurala bereizten duen azentua dago (Gaminde & Uhalde 1995: 178-
179). Horren adibide dira Bizkaiko herri baten, Mallabian, jasotako bikote hauek:
umíek (erg. sg.)/úmiek (erg. eta abs. pl.); umíai (dat. sg.)/úmiei (dat. pl.); umían
(genit. sg.)/úmien (genit. pl.). Izen bizigabeetan, berriz, inesiboko etxíen/étxietan,
adlatiboko etxéra/étxieta(ra), ablatiboko etxétik/étxietatik, genitiboko
etxéko/étxietako... dauzkagu.
Euskara nafar gehienean eta berdin Lapurdi eta Nafarroa Beherekoetan ez
dirudi era honetako azenturik dagoenik.
(3) Mendebaleko eta erdialdeko hizkera askotan ez denetan esangura
desberdineko hitz bikoteak bereizten dituen azentua ere badago (Gaminde &
Uhalde 1995: 177). Atzera berriro ere Mallabian jasotako aldaerak jarriko ditut
adibide: artíe `zuhaitza'/ártie `tartea, trebetasuna', astíe `7 egunekoa, poltsen ora-
lekua'/ástie `hasi', atzéna `azkena'/átzena `atsedena', barríe `irria'/bárrie `taberna
batekoa, adibidez', basíe `lokatza'/básie `oinarria', basúe `oihana'/básue `edalon-
tzia', botíe `oinetakoa, zahatoa'/bótie `pilotek-eta egiten dutena', egúe `egaztiena,
iparra ez dena'/égue `norbere buruarekikoa', emíe `arra ez dena'/émie `M letra',
Nafarroako euskal hizkerak 9
erríe `suak-edo errea'/érrie `R letra', estíe `hestea'/éstie `ekialdea', galtzíe
`galtzerdia'/gáltzie `galdu', guríe `geurea dena'/gúrie `nahia', kalíe `karrika'/kálie
`huts egitea', kantúe `abestia'/kántue `ertza', kokúe `zomorroa'/kókue `fruitua,
mamua', kostíe `itsasertza'/kóstie `balioa', lengúen `aurreko berberean'/lénguen
`joan den egun baten', lotzíe `ahalkeizuna'/lótzie `lotu', mandúe `aberea'/mándue
`kontrolgailua', metíe `(belar) meta'/métie `helmuga', ostéra `ordea, berri-
ro'/óstera `joan-etorria', otíe `zuhaixka'/ótie `O.T.A. aparkalekuetakoa', paríe `lan
tresna (gazt. pala)'/párie `bikotea', porrúe `janaria'/pórrue `erre ohi den
marihuana', purúe `garbia'/púrue `zigarroa', saltzíe `janariena'/sáltzie `saldu',
serúe `goikoa'/sérue `0 zenbakia', sestíe `saskia'/séstie `seigarrena', sosúe
`txoria'/sósue `gatz gabea', txistúe `tua'/txístue `musika tresna, zakila', ulíe
`ilea'/úlie `plastikoa', usúe `hegaztia'/úsue `erabilera'...
Euskara nafar gehienean eta berdin Ipar Euskal Herrian ez dirudi era
honetako azenturik dagoenik.
(4) Nonbait ere azentuarekin lotuta dago bokal atonoak galtzea eta euskara
nafarrean oso ohikoak eta oso bertakoak dira galtze hauek:
4a) Aferesia: báki `ebaki', kárri `ekarri', kúsi `ikusi', mán `eman', mákome
`emakume', mázte(ki) `emazte(ki)', sán `esan', tórri `etorri', tsúsi `itsusi', túrri
`iturri', zárri `ezarri', záutu `ezagutu'...
4b) Sinkopa, hala nola, Arantzako (Bortzerriak) aitzínko `aitzineko', baztérko
`bazterreko', dutélkoz `dutelako'; elízko `elizako', kártzko `ekartzeko', yótzko
`jotzeko', zte `dituzte'; berríktan `berriketan', errítkua `herrietakoa', óintkuk
`oinetakoak', unétko `honetako'; astélna `astelehena', zárna `zaharrena'; atzápra
`atzaparra', kazkábra `kazkabarra', polítna `politena' (Holmer 1964 eta neuk
egiaztatuak).
Bortzerrietan, Sunbillan eta Malerrekan behinik behin, herskari ezpainkariak
irristari bilaka daitezke silaba amaieran, hala nola, Arantzako akáwtu `akabatu',
arráwtu `arrapatu', eskáwtu `eskapatu', illáwte `hilabete', iráwzi `irabazi'.
Erdialdeko eremuan sartu ditudan hizkera nafarretan bokal galtze hauek ez
dira ohikoak, baina Basaburuan eta Imotzen batez ere, ezezagunak ere ez dira.
(5) Mendebalean eta erdialdean ez dira ohikoak goranzko diptongoak.
Euskara nafarrean eta Ipar Euskal Herri gehienean, aldiz, bai. Horren adibide dira
Baztango itsás[w]a `itsasoa', óts[w]a `otsoa'; ándr[j]ak `andreak', galtzérd[j]ek
`galtzerdiak', gós[j]ak `goseak', ménd[j]en `mendian' (Salaburu 1984-1: 174-175).
(6) Euskara nafarrean bete ohi den u > i bilakaera ere nahiko nuke aipatu.
Hiru ingurunetan gauzatu da bilakaera hau:
10 Koldo Zuazo
6a) Geroaldian -tuko > -tiko bilakatu da euskara nafarreko zenbait hizkeratan;
ekialdekoetan, gehienbat. Horren adibide, Baztango allaatiko `ailegatuko', arpatiko
`arrapatuko', artiko `hartuko', konprenditiko `konprendituko' (N'Diaye 1970).
6b) `partizipioa + behar' ingurunean ere betetzen da bilakaera eremu honetako
hizkera batzuetan. Horren adibide, Aezkoako frakasatiardu `frakasatu behar du',
zikindiartut `zikindu behar ditut', sartiouk? `sartu behar duk?' (Camino 1997: 300).
6c) Ultzama-Atetz lerrotik ekialdera orainaldiko 2. pertsona pluraletan ere
betetzen da bilakaera, hala nola, Aezkoako duzie `duzue', dakízie `dakizue',
dakarrázie `dakarzue', dramázie `daramazue', doukázie `daukazue' (Camino
1997: 298). Baztanen -zue atxiki da, Baztangoizan izan ezik; -zue > -ze bilakatu
da hemen: zaitze `zaizue', dezakeze `dezakezue', datzet `dizuet', natzen `nizuen'
(Salaburu 1984-2: 219hh eta Irizar 1997: 536). Ipar EH-n ere bada bilakaera hau
Lapurdiko ekialdean abiatu eta Zuberoa bitartean.
(7) Erdal -on > -oi eta -ion > -ioi bilakatu dira mendebal eta erdialde gehienean
(hala nola, Mallabiko balkoie, frontoie; abioie, kamioie) eta, ostera, -on, -ion izan
dira Nafarroa gehieneko bilakaera bereziak: balkona, frontona; abiona, kamiona.
(8) Mendebalean eta erdialdean -st- kontsonante multzoa nagusitu da eta
-r(t)z- atxiki da, berriz, euskara nafarrean (baita Lapurdin eta Nafarroa Behereko
hizkera batzuetan ere). Adibideak ez dira asko, dena dela, bertze, bortz, ortzegun,
ortzirale, eremu zabalagoa daukan (h)ertze...
(9) Bizkaiko ekialdean, Gipuzkoa osoan eta Nafarroako mendebalean (Arano,
Areso, Araitz, Larraun, Sakana, Imotz eta Basaburu Handiko zenbait hizkera)
hedatu da hitz hasierako *j-ren [x] ebakera. Euskara nafar gehienean, aldiz, [j]
ebakera dago eta [s] Aezkoa eta Erronkari bitartean.
(10) Euskara nafarraren bereizgarria da /wa/ bokal multzoaren aurrean g-
garatu izana. Oso gutxi dira, dena dela, bilakaera hau erakusten duten adibideak,
hala nola, Arantzako guaye `hoa', guañ `orain', guartu `ohartu', guatze `ohe'.
4.2. Izenaren morfologia
(1) Genitibo singularrean -aren > -an da mendebaleko eta erdialdeko emaitza-
rik zabalduena eta, honetaz gainera, -ain (> -ein) ere bada euskara nafar gehienean
aukeran (baita Lapurdin eta Nafarroa Beherean barrena ere). Horren lekuko
Baztango perpaus honetako adibide biak atsaldetan gaten naiz maiz nere senarrein
amain ikustera `arratsaldeetan joaten naiz maiz nire senarraren amaren ikustera'
(N'Diaye 1970: 66).
Nafarroako euskal hizkerak 11
Bilakaera bera (-en > -in) bete da geroaldiko morfeman eta Nafarroa
gehienera zabaldu dira, gainera, honelakoak, hala nola, Altsasuko esain `esanen',
fain (< fanen) `joanen', jain `janen', yain `eroanen, edanen' (Izagirre 1967).
(2) Destinatiboan -entzat eta -entzako aldaerak baizik ez daude mendebalean,
erdialdean eta Lapurdin. Baztan, Malerreka, Ultzama, Imotz, Sakana lerrotik
ekialdera -endako ere bada; -endako/-entzat lehia dago hizkera batzuetan eta
-endako bera bakarrik beste batzuetan (Sakanan eta Aezkoan, esate baterako)7.
(3) Prolatiboan, era berean, -tzat (izan) da mendebaleko eta erdialdeko
morfema bakarra eta, dirudienez, -tako erabili ohi da euskara nafarrean. Horren
lekuko, Izagirrek (1967) Altsasun jasotako gaure burubak ez gendukazkiela
txikitako `geure buruak ez geneuzkala txikitako' (58. or.); aitek kapotia patzen
zeen señaletakó `aitak kapotea paratzen zuen seinaletako' (72)8.
(4) Ablatibo pluraleko eta mugagabeko morfema -(e)tatik da mendebalean eta
erdialdean eta -(e)tarik ekialderagoko hizkeretan, hala nola, Baztango etxetaik
(mugg.)/etxeetaik (pl.), usteletaik (mugg. eta pl.), sorotaik (mugg.)/soroetaik (pl.).
Erakusleetan, era berean, sg. -rik/pl. -etarik dago eremu honetan, hala nola,
Baztango unteik, ortaik, artaik/oketaik, oietaik, etaik (Salaburu 1984-2: 180hh).
(5) Euskal Herriko erdigune gehienean partitibo eta partizipioetako -rikan
(dirurikan, eginikan), ablatiboko -(eta)tikan/-gandikan (etxetikan, zugandikan),
motibatiboko -gatikan (horregatikan), modu-denbora perpausetako -(e)larikan
(nuelikan `nuelarikan') eta perpaus konpletiboetan -(e)nikan (ez dut uste ekarri
zuenikan) aldaerak daude. Nafarroari dagokionez, batez ere sartaldeko hizkeretan
erabiltzen dira; Gipuzkoakoekin batera `erdialdeko' eremuan sartu ditudanetan eta
Bortzerrietan, Bertizaranan eta Malerrekan. Dena dela, aldaera hauetako batzuk
besteak baino hedatuago daude; -rikan, esate baterako, Aezkoaraino bertaraino
hedatu da (Camino 1997: 390).
(6) Adberbio eta bigarren mailako predikatuetan mugagabea edo partitiboa
erabili ohi da mendebalean eta erdialdean. Mugagabea dago Mallabiko trankil-
trankil g(er)atu da adibidean eta partitiboa, aldiz, herri bereko ixi-ixilik (eg)on da
adibidean.
Ostera, ekialderagoko hizkeretan absolutiboa ere abs. singularra, gehienbat
bada aukeran. Horren lekuko, N'Diayek (1970) Baztanen jasotako adibideak:
mendi guziek trankil-trankilek zauden (62. or.); iustu-iustue bizi dire (123); ixil-
ixile denak ongi pasatu ziren (123); xintxo-xintxoa ibil daiela an emen bezala!
(207); nere iloak badakit berdin-berdine ibiltzen direla (238).
12 Koldo Zuazo
7. Deba arro gehienean, Durangaldeko hizkera batzuetan eta Goierriko mendebalean ere bada, dena dela,
-endako.
8. Gaurregun prolatiboaren morfema galduta dago Euskal Herri osoko hizkera askotan eta zail gertatzen da
isoglosaren nondik-norakoa zehaztea.
(7) Mendebalean eta erdialdean inesiboa erabili ohi da eman eta utzi aditzekin
eta adlatiboa ekialderagoko hizkeretan9. Horren adibide dira Altsasuko pionai
beintzet jatea ónnndo eman `peoiei behintzat jatera ondo eman' (Izagirre 1967: 79)
eta Aezkoako eztuzu utzi bear iltzera (Camino 1997: 400).
(8) Instrumentalean -(e)s dago Nafarroako hizkera batzuetan eta bertako
bereizgarririk esanguratsuenetakoa da, gainera. Nafarroako izkriburik zaharrenetan
hasita azaltzen da eta, instrumentalean ez ezik, ebakera bera dago -kos morfeman
(hala nola aldikos, ordukos) eta beronen eratorrietan, kausako -(e)lakos eta aditz-
izenetako -t(z)ekos morfemetan10.
4.3. Aditzaren morfologia
(1) Aditz trinkoen iraganaldian -e- dago mendebal eta erdialde gehienean eta
-a-, berriz, ekialderagoko hizkeretan, hala nola, Baztango zagon `zegoen', zauden
`zeuden', zailen `zebilen', zailtzen `zebiltzan', nakien `nekien', zakien `zekien',
zakiten `zekiten' (Salaburu 1984-2: 247hh)11.
(2) Mendebalean eta erdialde gehienean aditzoina baztertu eta partizipioak
hartu du bere lekua, hala nola, Mallabiko konpondu leiket `konpon dezaket',
konpondu daigun `konpon dezagun', konpondisu `konpon ezazu' (baina or
konpon! fosilizatutako esapidean). Ekialderagoko hizkeretan ez da galdu aditzoina,
beronen eta partizipioaren arteko esparru banaketa hizkera guztietan
Nafarroakoetan bereziki erabat zuzen egiten ez bada ere.
(3) Mendebalean eta erdialde gehienean `partizipioa + -ta' ia erabat nagusitu
da, hala nola, Mallabiko jarritte da `jarrita dago', lotute dauket `lotuta daukat',
usteldutako tómatiek `usteldutako tomateak'. Euskara nafarrean `partzipioa + -a'
dago ipar-mendebaleko hizkeretan (Bortzerriak, Malerreka, Baztan eta baita
Gipuzkoako iparrekialdean ere) eta `partizipioa + -(r)ik' hegoaldekoetan (Aezkoa,
Erroibar, Esteribar, Imotz, Sakana).
(4) Badirudi euskara nafar gehienean eta Ipar Euskal Herrian geroz eta
gutxiago erabiltzen direla ahalerako adizki trinkoak. Partizipio burutu gabea duten
egitura perifrastikoak nagusitu dira. Horren adibide, N'Diayek (1970) Baztanen
jasotako hauek: tenorez tortzen al naiz (75); edozein gaten [joaten] al da nere partez
(106); etzen aunitz denboraz gaten al (71); etzinioken argiago mintzetzen al (123).
Nafarroako euskal hizkerak 13
9. Aditz gehiagorekin ere gertatzen da joera bikoitz hori (hala nola abiatu, menturatu, atrebitu, entseatu...),
baina hauen eremuak ez ditut oraindik zehaztu.
10. Esan dezadan, bide batez, Nafarroan zuzen bereizten direla txistukari sail biak. Euskara galzorian dagoen
lekuetan ere ez da fonema hauen arteko neutralizaziorik nabari.
11. Gipuzkoako iparraldeko hizkeretan ere badira -a- honen aztarnak eta aztarnak baino gehiago ere bai Deba
arroko hizkeretan eta Oiartzun-Hondarribia-Irun bitartekoetan (Zuazo 1997: 400). Esan beharra dago, bestalde,
mendebalean eta erdialdean gorde direla ondoen trinkoak, ekialdean oso galduta edo guztiz galduta dauden
bitartean.
Mendebalean eta erdialdean ohikoak dira, alde batetik, *edin eta *ezan
aditzen trinkoak eta, perifrastikoak erabiltzen direnean ere, beste era batekoak
(joan al dut/ezin dut joan tankerakoak, esate baterako) erabiltzen dira.
(5) Euskal Herriko erdigunean -te aldaera garatu da 3. pertsona pluralean.
Eremu barruan dago euskara nafarra. Horren lekuko, Baztango dute, dakite, zaiote
`zaie', zaizkiote/zaizte `zaizkie', nioten `nien', diogute `diegu' (Salaburu 1984-2:
219hh).
Beste aldaera batzuk erabiltzen dira mendebalean eta erdialde gehienean, hala
nola, orok. dute > Larraunen dui/dii, Sakanan dub(i)e/debei tankerakoak, euskara
giputzean eta Nafarroako sartaldean (Basaburu Ttiki gehienean, Araitzen eta
Larraungo bizpahiru hizkeratan) due, mendebalean dab(i)e/daud(i)e...
(6) Euskal Herriko erdigunean garatu da, era berean, aditz trinkoetan erabili
ohi den -ki aditz atzizkia. Horren adibide, Leitzako Lopeneko Fraxku Gorrizkoan
andrea alargun eokio, da arekin ezkondu zen; iru-lau gizon trabesan gañen etorkio
eta direkzioa autsi in zitzion (Olano 1998)12. Eremu barruan dago euskara nafarra,
baina eremutik kanpo Nafarroako hego-mendebaleko hizkerak (Araitz, Larraun,
Sakana) eta ekialdekoak (Zaraitzu eta Erronkari) (zehatzago in Iñigo et alii 1995).
(7) Euskara nafarraren bereizgarria da 2. pertsona singularrean y- garatu
izana. Eremu barruan daude Erronkari, Baztan (Baztangoiza izan ezik), Basaburu
Handia eta Basaburu Ttiki gehiena (Arano, Areso eta Leitza izan ezik), Imotz,
Sakana osoa eta Gipuzkoako iparrekialdeko hizkerak. Horren lekuko, Oiartzungo
ya(i)z `haiz', yitzan `hintzen', yau `hau', yaugu `haugu', yaute `haute', yua `hoa',
yuzen `hindoan', yail `habil', yabillen `henbilen', yo(z) `hago', yozen `hengoen',
yekiken/yekiñen `henki(n)an', yai `hadi' (Fraile & Fraile 1996).
(8) Euskara nafar gehieneko bereizgarria da, era berean, N-N-N saileko
adizkien pluralgilea -it- izatea (orok. -zki-). Eremu barruan daude Imotz, Basaburu
Handia, Basaburu Ttiki gehiena eta Larraun gehiena. Irunen eta Hondarribian ere
bada eta Hondarribiko adizki hauek horren adibide: ttiót `dizkiot', ttiú `dizkigu',
nittión `nizkion', nittizun `nizkizun' (Sagarzazu 1994: 623). Ostera, eremutik
kanpo daude Aezkoa eta Aurizberri eta ahula da Baztanen (Oronozen izan ezik)
(cf. Irizar 1992, 1992b eta 1997).
4.4. Morfosintaxia
(1) Kausa perpausetan `aditza + eta' zein `aditza + -(e)la eta' oso arruntak
dira mendebalean eta erdialdean. Horren lekuko, Leitzako motiko otxek, eamaan
nituzke, ba, pozik Ameiketá, emen gerra eldu da-ta `mutiko hauexek, eramanen
14 Koldo Zuazo
12. Leitzako aldaera berezia da -kio. Areson ere ba omen da, baina izakio, e(g)okio aditzetan soil-soilik
(Olano 1998).
nituzke, ba, pozik Ameriketara, hemen gerra heldu da-eta'; ekatzo, ekatzo, onezkeo
zorroztu dozo-ta! `ekatzu, ekatzu, honez gero zorroztu duzu-eta!' (Olano 1998).
Ekialderagoko hizkeretan ez dira egitura hauek ohikoak. Ordezkoen artean
bait- aditz aurrizki bidez osatutakoak aipatu behar dira. Aurrizki hau Gipuzkoako
ekialdean ere bada, baina kausa balioarekin soil-soilik. Euskara nafarrean eta Ipar
Euskal Herrian, aldiz, beste eginkizun batzuetan ere erabiltzen da; erlatibo
perpausetan, besteak beste. Eremu barruan daude Oiartzun, Hondarribia eta Irun
(Zuazo 1997: 400-401).
(2) Denbora eta modu perpausetan -(e)la baizik ez dago mendebalean eta
erdialdean eta -(e)la zein -(e)larik (eta -(e)larikan) ekialderagoko hizkeretan.
Leitzan, esate baterako, -(e)la baizik ez dago: ttiki-ttiki(k) kiñela asi giñen gazta
itten `ttiki-ttikiak ginela hasi ginen gazta egiten'; kartzelen tzegoala Kubako gerra
emen tzen, eta ara eraman emen tzuen `kartzelan zegoela Kubako gerra omen zen,
eta hara eraman omen zuten' (Olano 1998). Baztanen, ostera, ohikoa da -(e)larik,
hala nola, ni aurre nitzelaik ola pasatzen ziren gauzek `ni haurra nintzelarik hola
pasatzen ziren gauzak'; ile delaik sartzeute xareto batean `hila delarik sartzen dute
saskitto batean' (N'Diaye 1970: 81). Eremu barruan daude Lezo eta Irun bitarteko
hizkerak (Zuazo 1997: 401).
(3) Perpaus konpletiboetan -(e)la orokorraz gainera, -(e)nik ere bada aukeran
mendebalean eta erdialdean aditz nagusia ezezkoa denean. Horren adibide,
Aresoko ezpainun esaten beñe "olako lekutatik" pasatu bear nunik `ez bainuen
esaten behin ere "horrelako lekutatik" pasatu behar nuenik' eta Leitzako ez dot
uste txarragoa denik (Olano 1998).
Ekialderagoko hizkeretan -(e)la da horrelakoetan ere erabiltzen dena, hala
nola, N'Diayek (1970) Baztanen jasotako eztut uste aren gustokoak garela (97);
etzait iduritzen aunitz gustetzeko (sic) zaitugule (218).
Ostera, mendebalean eta erdialdean ez bezala, -(e)n morfema dago euskara
nafarrean eta Ipar Euskal Herrian aukeran, gehienbat uste denean aditz nagusia,
hala nola, Aezkoako nik uste (h)erréroak fite konponduko duen; nik uste eskus
izein den (Camino 1997: 485). Eremu barruan daude Hondarribia eta Irun (Zuazo
1997: 405).
(4) Mendebalean eta erdialdean egin erabili ohi da aditz indargarri. Horren
adibide, Izagirrek (1967) Altsasun jasotako hauek: auts au kentzeko koroztu in ber
dezubei larrain au `hauts hau kentzeko goroztu egin behar duzue larrain hau' (54);
zárrak ee fan itén dia `zaharrak ere joan egiten dira' (54); jendi póztu inen litzake
`jendea poztu eginen litzateke' (63); jendik soruk autzi ín tú `jendeak soroak utzi
egin ditu' (76). Ekialderagoko hizkeretan ez da ohikoa egin indargarri hau.
Nafarroako euskal hizkerak 15
(5) Euskara giputzean eta Nafarroako sartaldeko hizkera batzuetan (Araitz,
Larraun eta Basaburu biak, behinik behin) erabiltzen da al galdera perpausetan,
hala nola, Aresoko Aeson izautu al da bataiatu baikoik? `Areson ezagutu al da
bataiatu gabekorik?' eta Leitzako txorakeri ontako ekarrazi al nazue? (Olano
1998).
4.5. Aldaerak
Aipatzen dihardugun lerro inguruan aurkitzen dira aldaera zenbaiten
isoglosak ere. Mendebalean eta erdialdean erabiltzen dira onutz(a), orrutz(a),
arutz(a) tankerako adizlagunak eta onata, arata tankerakoak ekialderagoko
hizkeretan. Mendebalean eta erdialdean erabiltzen dira -ko (eta -(e)lako, -t(z)eko)
aldaerak eta -kos/-koz/-kotz eta euron eratorriak ekialderagokoetan.
Zertxobait murritzagoa da ondo, obeto adberbioen eremua. Bizkaian,
Gipuzkoan, Aranon eta Burundan jaso ditut hauek eta ongi, (h)obeki(ago)
ekialderagoko hizkeretan.
Ondoren aipatuko ditudan aldaeren isoglosek ere erdialdea (eta mendebala)
uzten dute alde batera eta euskara nafarra (eta Ipar Euskal Herria) bestera:
alkar/elkar, aztu/atzendu, bildur/beldur, esan/erran, gutxi/gut(t)i, itxi/e(r)tsi, orain
(-n amaierarekin)/orai, guai (-n gabeak), usai(n)/usai eta urrin... Euskara
nafarraren bereizgarri dirudite bulkatu `bultzatu', listu `tu'...
4.6. Lexikoa
Ez da samurra lexikoaren arabera banaketa argiak egitea, baina sail honetan
ere nabari da erdialdea (eta mendebala)/euskara nafarra (eta Ipar Euskal Herria)
bereizteko joera. Eguneroko jardunean ohikoak diren hitz banaka batzuk baizik ez
ditut aipatuko: aitona eta amona/aitatxi eta amatxi, asko/asko eta a(u)nitz, aurre
eta atze/aintzin eta gibel, baso/baso eta oian, bera eta gora/beiti eta goiti, bi/bi eta
bida, bidali/igorri, bigu(i)n/biguin eta beratz, esnatu/iratzarri, dator/eldu(ki) da,
ezer/deus, gaiso/eri, geiegi/sob(e)ra, indartsu/azkar, irurogei eta laurogei/irueta-
nogei eta lauetanogei, jantzi eta erantzi/beztitu eta biluzi, jarri/jarri eta paratu,
kale/karrika, kanpai/ezkila, kare/kisu, koipe/urin, lapurtu/ebatsi, laster/sarri,
naikoa/naikoa eta aski, oso/oso eta arrunt, parre/irri, saguzar/gauainara,
triku/sagarroi...
Euskara nafarreko hitz berezi diruditenak ere badira: atari `ate', atija
`doministikuna', atorra `alkandora', bota `erori', jaungoikoaren gerrikoa/jaungoi-
koaren paxa `ortzadarra', lastaila `urria' (eta urria `iraila'), legena/negela `igela'...
16 Koldo Zuazo
5. Beste ezaugarri batzuen isoglosak
Aldaera fonetikoak eta lexikoak alde batera utzita, euskara nafarra eta erdial-
dekoa banatzen dituzten hogeita hamazazpi ezaugarri erakutsi dira dagoeneko.
Ezaugarri kopuru hazi horrek garbi uzten du, nire ustez, eremu bi horien artean
dagoen aldea, eta baita eremu bion arteko muga Bortzerriak, Malerreka eta, are
gardenago, Baztan, Ultzama, Atetz lerroan ezarri beharra ere. Ostera, Arano, Areso
eta Araizko hizkerak Gipuzkoakoengandik oso hurbil azaltzen dira eta Basaburu
gehienera, Larrauna eta Imotza ere hedatu da euskara giputzaren eragina. Baita
Sakanara ere, baina ez eskualde hau `erdialdeko' eremuan sartzeko adina.
Ondoren, Nafarroako hizkeretako beste hamalau ezaugarri aipatuko dira.
Ezaugarrion isoglosak oso desberdinak dira eta bost multzotan sailkatu ditut.
5.1. Hego Euskal Herriko ezaugarriak
(1) `a > e/i, u (C)__' asimilazioa. Asimilazio bilakaera hau Hego Euskal Herri
gehienean bete da; (ia) Bizkai osoan, Gipuzkoako hegoalde guztian eta Nafarroako
eremu zabalean. Nafarroari dagokionez, Bortzerriak, Sunbilla, Bertizarana,
Malerreka eta Basaburu Ttikiko hizkera zenbait (Arano, Goizueta, Saldias eta
Beintza-Labaien) eta, ekialdean, Aurizberri-Auritz lerroan abiatu eta Erronkari
bitarteko eremua da salbuespena13.
Asimilazioa bereziki indartsua da Baztan-Ultzama-Atetz lerroan abiatu eta
Erroibar bitartean. Baita Sakanako hizkera batzuetan ere. Ultzaman, esate
baterako, ingurune foniko hauetan betetzen da (Ibarra 1995: 113hh):
a) hitzoina -i, -u + mugatzailea: begie, txistue. Baina hitzoineko -i, -u hauek
jatorriz -e, -o direnean ez da gauzatzen asimilazioa: semia, otsua.
b) i, u + kontsonantea + mugatzailea: muturre, mutille. Esan behar da -a
berezkoa denean ere gauzatzen dela asimilazioa: giltze, karrike, gauze, sekule.
c) morfema barruan: billétu, ikési, gustétzen, uséye `usaina'.
d) mugatzaileaz gainera, beste morfema muga batzuk ere gainditzen dira
zenbaitetan, esate baterako, `partizipioa + -a/-ta' (ezkondue, jubiletute, eserite),
`partizipioa + da aditz laguntzailea' (torri de `etorri da'), `izenkia + bat(zuk)' (gau
bet, botil betzu), `aditza + -(e)la' (ditugule), `aditza + -(e)larik' (itauguleik `egiten
dugularik'), -ka atzizkia (arrike `harrika', muturke), -garren atzizkia (bigerna
`bigarrena')...
Nafarroako euskal hizkerak 17
13. Urdazubin, Zugarramurdin eta Luzaiden ere ez da betetzen asimilazioa, baina nik Ipar Euskal Herrikotzat
jotzen ditut hizkera hauek.
(2) Nor-Nork saileko adizkien ordez N-N-N sailekoak erabiltzea hegoaldeko
goinafarreraren bereizgarritzat jo zuen Bonapartek (1991 [1869]: 434). Gaurregun,
ostera, Nafarroa gehienera hedatu dira N-N-N sailekoak eta mendebaleko
hizkeretan baizik ez dira gorde Nor-Nork saileko jatorrak, alegia, Bortzerriak
Sunbilla, Bertizarana, Malerreka, Basaburu Ttikia eta Araitz aldean, nahiz eta
Larraunen eta Sakanan ere erabat galdu ez diren (Irizar 1992 eta 1997).
5.2. Euskal Herriko erdiguneko ezaugarriak
(1) Asimilazio bustidura indartsua. Bizkai gehienean, Gipuzkoa osoan,
Lapurdiko hego-mendebalean eta Nafarroako mendebaleko erdian hedatu da.
Nafarroari dagokionez, Bortzerriak (Etxalarren izan ezik), Bertizarana, Lantz,
Ultzama, Atetz, Imotz eta Sakana (Burundan izan ezik) bitartean betetzen da.
Ekialderagoko hizkeretan ez da hain indartsua; n eta l dira bustitzen diren bakarrak
eta /j__V/ ingurunean baizik ez da gauzatzen oro har, behintzat bustidura.
Horren adibide Baztangoizako14 arrañe `arraina', ezpaña `ezpaina', erdolla
`erdoila', otsalle `otsaila' /j__V/ ingurunean eta, aldiz, biletu `bilatu', makile
`makila', ozpine `ozpina', zikine `zikina' /i__V/ ingurunean (Salaburu 1984-2:
158-159).
Burundan eta Aezkoan (Lapurdi gehienean eta Nafarroa Beherean bezala)
asimilazio bustidurarik ez egoteaz gainera, despalatalizatzeko joera nabari da.
Horren adibide, Altsasuko botila gazt. `botella', dainu gazt. `daño',
goinatu/goinata gazt. `cuñado/a', kainu gazt. `caño', kuadrila gazt. `cuadrilla',
kutxilo gazt. `cuchillo', pastila gazt. `pastilla' (Izagirre 1967).
(2) N-N-N sailean *-i- erroa zeharo nagusitu da euskara giputzean eta
Nafarroako oso eremu zabalean. Nafarroari dagokionez, Burunda, Ergoiena eta
Etxarri-Aranatz, alde batetik, eta Aurizberrin abiatu eta handik ekialderagoko
hizkerak, bestetik, dira salbuespena. Artzibarko iparraldean, Orotz-Betelun eta
Erroibarko iparraldean (Bizkarreta-Gerendiain, Mezkiritz, Esnotz eta Lintzoain)
*-i- eta -ako-/-eko- tankerako erroen lehia (izan) da eta bigarren hauek datiboa 3.
pertsonakoa denean erabili ohi dira (Irizar 1992b). Baztanen, ostera, *-i- erroa
erabili ohi da datiboa 3. pertsonakoa denean eta *eradun gisakoak gainerako
guztietan. Horren adibide: diot, diok/n, dio, diogu, diegu, diozu, diezu, alde batetik,
eta daut `dit', daku `digu', datz(u)e `dizue' tankerako ugariak, bestetik (Salaburu
1984-2: 228hh).
5.3. Nafarroako ekialdeko ezaugarriak
(1) Ergatibo pluraleko morfema -ek da Baztan-Esteribar lerrotik ekialdera,
baina, dirudienez, Aezkoa-Erronkari bitartean baizik ez da sg. -ak/pl. -ek bereizten
erregulartasunez.
18 Koldo Zuazo
14. Ahula da asimilazio bustidura Baztangoizan, baina, beste gauza askotan legez, honetan ere ez datoz bat
Baztango hizkera guztiak.
(2) Soziatiboan -kin/-ki aldaeren arteko lehia nabari da, -kin orokorra den
arren ohikoena. Esan dezadan, hegoaldetik Sakanaraino Bakaikuraino,
zehatzago iristen dela -ki aldaeraren isoglosa.
(3) Datiboarekiko komunztadura hautazkoa da Nafarroako ekialdean eta Ipar
Euskal Herri gehienean. Baztanen, Salabururen (1984-2: 218) arabera, batez ere
izenkiren bat dagoenean nabari da komunztadura eza (erran zaben `erran zien',
baina gizonei erran zuen) eta aginteran ere oso arrunta omen da (kartzu oi neri
`ekar ezazu hori niri').
N'Diayek (1970) Baztanen bertan jasotakoak dira adibide hauek: maten tuzte
sagarrak aurrei `ematen dituzte sagarrak haurrei' (73); etxera allatzean galdin
nuen polizieri (78); Iinko maitein izenean kasu in zezu nere alabai! `Jainko
maitearen izenean kasu egin ezazu nire alabari! (78); astoa utzi zezakeen neri
(207).
(4) Osagarri zuzena absolutiboan ez ezik genitiboan ere erabiltzen da Baztan-
Esteribar lerrotik ekialdera eta Ipar Euskal Herri gehienean. Horren lekuko,
N'Diayek Baztanen jasotako hauek: zoazi zure istoriain ertera Maritxui `zoaz zure
historiaren erratera Maritxuri' (108); torri de Parisera egun batzuen pasatzera
`etorri da Parisera egun batzuen pasatzera' (126); ezta asiko berriz gauz berain iten
`ez da hasiko berriz gauza beraren egiten' (127).
(5) g- duten erakusleak erabiltzen dira Erroibarren, ArtzibaNafarroko hizkerak