KOOPERATIBEN
ZUZENBIDEA
Oinarriak
Adrian Zelaia
UDAKO EUSKAL UNIBERTSITATEA
BILBO, 1996
© Adrian Zelaia
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-86967-74-0
Lege-gordailua: BI-1921-96
Inprimategia: BOAN, S.A. Padre Larramendi 2. BILBO
Azalaren diseinua: Iñigo Ordozgoiti
Banatzaileak: UEU. General Concha 25, 6. BILBO telf. 4217145
Zabaltzen: Igerabide, 88 DONOSTIA
Ane, Adrian eta Jon Anderri
AURKIBIDEA
Sarrera ................................................................................................................ 7
1. Kapitulua. Kooperatibak lan eta kapitalaren arteko gatazkan .................... 9
1.1. Lan eta kapitalaren arteko gatazka eta Sozietateen Zuzenbidea............ 9
1.2. Kapital eta lanaren araupenaren oinarrizko baldintzak
Sozietateen Zuzenbidean ....................................................................... 10
1.3. Kapital-ekarlearen kokapena sozietate-egitura bakoitzean ................ 11
1.3.1. Kapital-Sozietate txikia .............................................................. 11
1.3.2. Kapital-Sozietate handia ............................................................. 13
1.4. Lana sozietate-egituretan. Oinarrizko irizpideak .................................. 13
2. Kapitulua. Lan-ekarpena eta kooperatiba-elkartea ..................................... 15
2.1. "Menpeko" lan-ekarpena ..................................................................... 15
2.1.1. Menpeko lanaren ohiko kokapena ............................................ 15
2.1.2. Menpeko lana eta kudeaketan parte hartzea ................................ 16
2.1.3. Menpeko lana, Kooperatiba-Elkarteen bazkidea ........................ 17
2.1.4. Menpeko lana, Merkatal Sozietate pertsonalisten bazkide gisa .. 22
2.1.5. Menpeko lana, Kapital-Sozietateen bazkidea ............................. 23
2.2. Gainontzeko lan-ekarleak ..................................................................... 31
2.2.1. Kontsumitzailea eta hornitzailea ................................................. 31
2.2.2. Zuzendariak lan-ekarle gisa ......................................................... 32
2.2.3. Enpresen sustatzailea lan-ekarle gisa............................................ 34
2.2.4. Akziodun eragilea lan-ekarle gisa ............................................... 35
2.3. Sozietate Pertsonalistak eta Kooperatiba-Elkarteen porrot
eta berpiztea .......................................................................................... 36
3. Kapitulua. Kooperatiba-Elkartea. Oinarrizko egitura .................................. 41
3.1. Kooperatiba-Elkartearen ideologi oinarriak ........................................ 41
3.2. Kooperatiba-Elkarteak duen betekizun ekonomikoa ............................ 45
3.3. Kooperatiba-Elkartearen kontzeptua .................................................... 46
3.4. Elkarte hutsa ala Sozietatea .................................................................. 53
Aurkibidea __________________________________________________________________ 5
3.5. Sozietate Zibila ala Merkatal Sozietatea .............................................. 54
3.6. Zibilak diren Kooperatiba-Elkarteak ................................................... 56
3.7. Kooperatiba-Elkarteak Sozietate Pertsonalistak bezala...................... 58
3.8. Irizpide mutualista .............................................................................. 59
3.9. Kooperatiben burujabetza eta kooperatiben taldeak ........................... 61
3.10. Kooperatiba-Elkarteen motak ............................................................. 68
4. Kapitulua. Kooperatiba-Elkartea. Organo-egitura...................................... 75
4.1. Irizpide orokorrak ............................................................................... 75
4.2. Kooperatiba txiki eta handien organo-egitura ................................... 77
4.3. Batzar orokorra ................................................................................... 78
4.3.1. Irizpide orokorrak .................................................................... 78
4.3.2. Aginpideen esparrua ................................................................. 80
4.3.3. Botu-eskubidea ......................................................................... 83
4.4. Administrazioaren antolakuntza ......................................................... 86
4.4.1. Errektore-Batzordea (edo Artezkaritza Kontseilua) ................. 86
4.4.2. Sistema Bakuna eta Sistema Bikoitza ...................................... 92
4.4.3. Kooperatiben Legediaren gaurko jarrera .................................. 95
4.4.4. Erreformaren oinarriek Kooperatiben Zuzenbidean
duten baliogarritasuna ............................................................. 98
4.5. Zaintza-organoak ................................................................................ 104
4.6. Goi-mailako Zuzendaritza ................................................................... 105
5. Kapitulua. Ekonomi jaurpidea ..................................................................... 107
5.1. Ekonomi jaurpidea eta etekina ............................................................ 107
5.2. Etekinak zehaztu eta banatzea ............................................................. 112
5.3. Kapital-jaurpidea ................................................................................ 115
6 ____________________________________________________________________________
SARRERA
Gure inguruko Kooperatiben Zuzenbidearen sustraiak eta oinarrizko
ezaugarriei buruzko azterketa bat egitea izan da liburu honen helburua.
Egindako lan funtsezkoena ez da izan oinarrizko ezaugarri guztiak zehazki
aztertzea. Alderantziz, Kooperatiben Zuzenbidean berebiziko interesa duten
alderdietan berezko arreta jartzea izan da nire helburua.
Batzuetan, aukeratutako gaiek berez duten garrantzian eta, beste batzuetan,
ohiko liburuetan ez agertzean datza berebiziko interes hori.
Azkenik, Kooperatibagintza eta Kooperatiben beharrak asetzeko
Kooperatiben Zuzenbideak erantzun behar dituen erronkak agertarazteagatik edo
Kooperatibak diren enpresentzat berebiziko interesa izateagatik ere aukeratu dira
gai batzuk.
Liburu honetan, irakurleak ez du aurkituko lege araupenen azterketa zehatzik.
Arauan agertzen dena errepikatzeak ez du irakurlea laguntzen eta, alderantziz,
nahasketak sortu eta denbora eta ahaleginak galtzea baino ez du lortzen.
Beraz, gaurkotasuna, erakargarritasuna edo interes handiena duten
kontzeptuen arloko oinarrizko gaiak zaindu dira bereziki.
Batez ere, Kooperatibagintzak dituen betekizun soziologiko eta ekonomikoak
(1. Kapitulua) eta Sozietateen Zuzenbidean orokorki eta Kooperatiben
Zuzenbidean bereziki lan edo laguntza ekarpenak duen interesa ere (2. Kapitulua)
aztertu dira zehazki.
Geroxeago (3. Kapitulua) Kooperatiba-Elkartearen Oinarrizko Egitura
aztertzen da. Horretarako, Sozietateen Zuzenbidearen arloan Kooperatiba-
-Elkarteak duen kokapena eta Kooperatiba-Elkartearen oinarrizko ezaugarrien
artean gaurkotasun handikoak edo gatazkatsuak suerta daitezkeen gaiak ere azaldu
dira.
4. Kapituluan, Kooperatibaren Organo Egitura aztertzen da. Horretarako, gai
gatazkatsuenak aukeratu dira hemen ere; hauen artean, botu-eskubidea edo
organoen arteko aginpideen zehaztapena.
Sarrera _____________________________________________________________________ 7
Azkenik, Kooperatiba-Elkartearen Ekonomi Jaurpidea aztertu da 5.
Kapituluan eta, batez ere, arlo honetan Kooperatiba-Elkartearen berezko
ezaugarriak adierazten dituzten gaiak: Etekina, Erreserbak eta Kapitala.
Orokorki, Kooperatibak eta gainontzeko Sozietateen artean dauden
ezberdintasunak sakontzen saiatu gara. Esan dugunez, gatazkatsu edo gaurkotasun
handikoak diren gaiak ere landu ditugu eta, bestaldetik, Legearen arauak ez
errepikatzen saiatu gara ere, beharrezkoa izan ez bada, errepikapen hauek ez
diotelako inolako laguntzarik ematen irakurleari.
Liburuan erabili den euskarazko terminologiak arazo batzuk sortu ditu ere. Ez
dut nire burua hizkuntzalaritzat hartzen, legelaritzat baizik. Beraz, legezko
terminologiari buruz hizkuntzalariek dituzten iritzi ezberdinei guztiz zabalik nago,
inolako aurreritzirik gabe.
Orokorki, legezko zehaztasunak eskatzen duenez, Euskadiko Kooperatiben
4/93 Legearen terminologia errespetatzen saiatu naiz. Hala ere, Kooperatiben
errealitatean erabilitako terminologia eta Legearenaren artean zeuden
ezberdintasunek azkeneko hau aukeratzea ezinezko edo nabarmenki kaltegarria
egitekotan, albo batera utzi behar izan dut Legearen terminologia.
Hala ere, 4/93 Legearen hitzez hitzezko aipamenak egiterakoan, Lege horren
terminologia errespetatu egin dut, bestelako jarrera zentzugabekoa eta arrazoi
juridiko guztien aurkakoa izango bailitzateke.
Adrian Zelaia
8 ____________________________________________________________________________
1. KAPITULUA
KOOPERATIBAK LAN ETA KAPITALAREN
ARTEKO GATAZKAN
1.1. LAN ETA KAPITALAREN ARTEKO GATAZKA ETA
SOZIETATEEN ZUZENBIDEA
Gaur eguneko gertaeren ondorioz, Enpresak erabiltzen dituen produkzio-
-faktore oinarrizkoek eta, zehazki, lan eta kapitalak Enpresan bertan mantendu
behar dituzten kokapenei buruz eztabaidatzeko esparru egoki bihurtu zaigu
Sozietateen Zuzenbidea.
Azpimarratu behar den lehenengo gertaera, lan eta kapitalaren arteko betiko
auziaren iraupena da, gaurko problematika sozio-ekonomikoaren osagai
funtsezkoa izanik. Hala ere, argi dago auzi hori konpontzeko oraintxe bertan
aztertzen ari diren bideak eta orain dela urte gutxikoak guztiz ezberdinak direla
eta, batzuetan, ekintza politikotik gizarte zibilaren arlora mugitzen hasi direla.
Kontutan hartu behar dugun bigarren jazoera hauxe bera da: auzi edo gatazka
hori bideratzeko saiakerak egin direnean orain arte topatu diren mugak, batez ere
eztabaida arlo politiko edo ihardularitzaren arlora mugatu den heinean.
Lan eta kapitalaren kokapenak zeharo aldatzeko asmoz ekintza politikoan
oinarritutako irtenbideak baino erabili ez dituzten ideologia eta gizarte
mugimenduek porrot egin dute; batzuetan, haien aurrean topatu duten gizartea
ihardularitzak zuzenduriko aldaketak onartzeko gertu ez zegoelako; beste
batzuetan, errealitate ekonomikoa indarrez behartzen saiatu direlako, aurrez
zehazturiko kontzeptu teoriko edo ideologikoen arabera, eta gizarte-egituraren
errealitatearen aldibereko garapenik gabe. Azkenik, gizartearen arbuiapenak edo
ekonomi arazoek mugimendu politiko hauen porrota ekarri dute, esparru mugatu
baten barruan ideologia politikoa gizarte zibilari eta ekonomi errealitateari
aurreratzea posible dela ahaztu egin dutelako, baina ideologiak ezin dezakeela
haiengandik gehiegi urrundu porrot egin nahi ez badu.
Azkenik, eta esandakoarekin lotuta, kontutan hartu behar da, merkatu-
-ekonomia planifikazio zentraleko ekonomia baino eraginkorrago izatea gaur egun
guztiz onartuta dagoen iritzia dela. Zentzu honetan, ez dugu ahaztu behar
Sozietateen Zuzenbide eta enpresaren oinarrizko araupenaren artean dagoen lotura
estua, merkatu-ekonomiaren osagai funtsezkoa enpresa bera izanik.
Kooperatibak lan eta kapitalaren arteko gatazkan ___________________________________ 9
Honen ondorioz, gizarte zibilak berak enpresaren ihardueraren egituran
kapitala eta lana kokatzeko sortu dituen aukerak gero eta garrantzi handiagoa
hartuz doaz azkeneko hamarkadetan, aukera horiek guztiak Sozietateen
Zuzenbidearen legezko arloan agertzen direlarik.
1.2. KAPITAL ETA LANAREN ARAUPENAREN OINARRIZKO
BALDINTZAK SOZIETATEEN ZUZENBIDEAN
Sozietateen Zuzenbidean kapitalak eta lanak duten jaurpide eta egoera
ezberdinen ondorioz, kontutan hartu behar dugu gai honetan guztiz zaila dela
enpresa-egiturak oinarri teoriko hutsetan eratzea, aurrez hartutako jarreren arabera.
Epe luzera, eraginkorrak diren enpresa-sistemek baino ez diraute. Beraz, kapitala
eta lana oinarrizko produkzio-faktoreak izanik araupen egoki eta eraginkor baten
bidez arautzen dituzten elkarte-motek baino ez dute arrakasta izateko aukerarik.
Beraz, zein dira Sozietateen Zuzenbidearen bidez kapitala eta lana modu
eraginkor batez arautzeko egon daitezkeen oinarrizko baldintzak?
Laburbilduz, honako hauek dira:
1. Hasteko, kontutan hartu behar dugu, bai lana bai eta kapitala ere, enpresa-
-iharduerarako produkzio-faktore funtsezkoak direla, eta hori guztiz onartuta
dago bai arlo juridiko bai eta arlo ekonomikoetan ere.
2. Honen ondorioz, enpresa-sistema orok ahalbideratu behar du, gutxienez,
faktore produktibo hauen erabilpen eraginkorra.
Merkatu-ekonomia baten barruan egonik, merkatuan eskuratu behar ditu
enpresak lana eta kapitala eta, beraz, hauen ekarleari irizpide lehiakorrez
ordaindu behar dio.
3. Horrela, sozietate- edo enpresa-egitura bakoitzaren eraginkortasuna, kapitalari
eta lanari ordaintzeko sistema horrek dituen tresnen eraginkortasunari egongo
da loturik; hori bai, "ordainketa" hitza aipatzen dugunean ez dugu ahaztu
behar ez dela bakarrik kontutan hartu behar ordainketa ekonomikoa.
4. Azkenik, elkarte-egitura bakoitzaren eraginkortasuna, kapitalak eta lanak
bertan duten kokapen organikoa egokia izatearekin dago loturik, bai
ekarlearen interesen ikuspegitik, bai eta enpresa-ihardueraren barruko
egituraren eraginkortasunaren aldetik.
Baldintzok aztertu behar ditugu hemendik aurrera, aukera sozietario
bakoitzean duten araupena arakatuz.
10 ____________________________________________________________________________
1.3. KAPITAL-EKARLEAREN KOKAPENA SOZIETATE-EGITURA
BAKOITZEAN
Gauza jakina da antzekoa dela sozietate-egitura guztiek besteren kapitala
hartzeko duten legezko gaitasuna eta, bestaldetik, hauen arteko ezberdintasun
funtsezkoak, ekarle bakoitzak, bere ekarpenaren arabera, eskuratzen dituen
eskubide eta betebeharrak zehazteko orduan agertzen direla.
Irizpide honek, izaera kapitalista bertan elkarte-agintea kapital-ekarleei
dagokielarik1 eta izaera pertsonalista edo kooperatiba-izaera bertan aginte sozia-
la lan-ekarleei egoztea posible izanik duten sozietateak ezberdintzera garamatza.
Gaur eguneko sozietate gehienak Kapital-Sozietateak izateak, gure enpresen
izaera kapitalistaren nagusitasun garbia adierazten duela ematen du.
Hala ere, oraintxe bertan ikusi behar dugunez, legezko itxura hau ez dator bat
errealitatean ikusten dugunarekin, bi arlo ezberdinotan: enpresa txikia alde batetik
eta handia bestetik, eta zehazki enpresa-iharduera bideratzeko bakoitzak duen
elkarte-egitura.
1.3.1. Kapital-Sozietate txikia
Kapital-Sozietateen garapenaren ondorioz eta, gure inguruan, Sozietate
Anonimoaren hedapenaren ondorioz batez ere Sozietate Pertsonalistak
desagertzen hasi zirenean, inguru sozio-ekonomikoaren kapitalismo garbienerako
gero eta gehiagoko garapentzat hartu zuten merkatal arloko legelariek.
Kapitalismoaren lehenengo garaietan enpresa-iharduerak Sozietate Pertsonalistek
bideratu bazuten, Kapitalismo helduan betebehar hori Kapital-Sozietateei
zegokiela zirudien, kapitalak gero eta garrantzi handiagoa eta elkarlaguntza
pertsonalistak gero eta txikiagoa zeukan gizarte honetan.
Hala eta guztiz, argudio hori onartzeko ondoko arazoak agertzen zaizkigu:
1. Hasteko, sozietate-mota baten arrakasta aztertzeko, ezin dugu ahaztu
bazkideen ondarezko erantzukizunak daukan garrantzia.
Gaur egunean, denok dakigunez, erantzukizun mugatua da ziurraski
enpresari indibidualak bere iharduerari Sozietate-egitura emateko orduan
Kooperatibak lan eta kapitalaren arteko gatazkan ___________________________________ 11
1. Kontutan hartu behar da, Kapital-Sozietateen kasuan, jakina denez, aginte soziala ez
dagokiola edozein motatako kapital-ekarleari, legean ezarritako baldintzetan arrisku-kapitala
ekartzen duenari baino. Honen ondorioz, kapitalari dagokionez, esan dezakegu Kapital-Sozietateek
ez dutela izaera "mutualista", bertan ez baita derrigorrezkoa kapital-faktorearen ekarle guztiei
bazkide-izaera ematea. Gehienetan, mailegu-kapitalaren ekarleek ez dute bazkide-izaera hartzen eta
bazkideak ez diren arrisku-kapitalaren ekarleak egotea ere posible da, kapital-ekarle hauei eskubide
sozialak emateko bultzatzen duen lege-araurik egon gabe.
dagoen faktore funtsezkoa. Beraz, momentu honetan salbuespenak salbu
ondarezko erantzukizunaren mugapena sozietate-mota baten arrakastarako
ia-ia baldintza "sine qua non" dela kontutan hartzea derrigorrezkoa zaigu.
Horrek argitzen digu zergatik erabiltzen diren horrenbestetan Kapital-
-Sozietateak helburu pertsonalista duten enpresei legezko nortasuna emateko.
2. Bigarrenez, "Sozietate Pertsonalistak" eta "Kapital-Sozietateak" terminologia
hori guztiz iluna da. Gehienetan, Sozietate Pertsonalistak Kolektibo nahiz
Komanditarioak pertsonalistatzat hartzen dira bazkideen ezaugarri
pertsonalek eta, bereziki, hauen ondarezko-kaudimenak berebiziko
garrantzia hartzen dutelako, bazkide kolektiboek ez baitute erantzukizun
mugaturik. Honek ez dauka harreman zuzenik aginte sozialaren banaketa,
ezarritako kapitalaren arabera ala ekarritako lana edo laguntzaren arabera
egitearekin, aukera biok baliogarriak baitira sozietate-mota hauetan.2
3. Hirugarren faktorea, "Pertsona bateko Sozietatea" izenekoa da edo, hobeto
esanik, "sozietate-itxura duen pertsona bateko enpresa"3, bertan sozietate-
-izaera erantzukizun mugatuaren abantaila lortzeko baliabide bat baino ez
izanik.
Kontutan hartu behar da enpresa txikiak bideratzen dituzten Sozietate-mota
guztien artean, Pertsona bateko Sozietate hauek oso kopuru garrantzitsua
suposatzen dutela eta, beraz, ez dugu hori ahaztu behar enpresa txikia
bideratzeko dauden Sozietate-egituren azterketa orokor bat egiteko
momentuan.
Faktore guztiok kontutan hartuz, guztiz zalantzagarria da Sozietate
Pertsonalisten desagerpena eta Kapital-Sozietateen arrakasta horrek joera
kapitalista nabariagoa duen enpresa-errealitatea adieraztea.
12 ____________________________________________________________________________
2. Horrela, GIRON TENAk ("Derecho de Sociedades", I, Madrid, 1976, 392) harreman zuzena
ikusten du izaera pertsonalista eta "bazkideen ezaugarri pertsonalak kontutan hartzearen" artean eta,
zehazki, "bazkidearengandik ez dela bakarrik bere dirua interesatzen, baita bere laguntza pertsonala
edo bere lana ere" eta, aldi berean, "kanpoko harremanak bazkideen erantzukizun pertsonalak,
mugagabe eta solidarioak babestuta daude"; bestaldetik, "pertsonalista" izaeraren ezaugarria bezala
zera hartzen du: "ez elkarte-bizitzan duten eragina, ez eta etekinetan duten partehartzea ere, ez dira
derrigorrez neurtu behar ondasunen ekarpenen arabera: gai honen inguruko arauak Borondatezko
Zuzenbidezkoak dira".
3. Horrela "Pertsona bateko Sozietatea" kontzeptu hori onartu behar denentz -legezko
kontzeptuen arabera sistematikoki eraturik dagoen zalantzetan ipintzen da- funtsgabeko eztabaidatik
at gelditzen gara.
Argi dago bazkide bateko Sozietatea ez dela benetako Sozietatea Kontratu Zuzenbidearen
ikuspegitik, baina bai erakunde ikuspuntutik ("unternehmen an sich"). Egitura honek duen
erabilgarritasun praktikoa kontutan hartuz, egitura hau izendatzeko "Pertsona bateko Sozietatea" ala
"erantzukizun mugatua duen enpresa indibiduala" aukeratu behar den egokitasunari buruz daukagun
eztabaida, terminologia-arlokoa baino ez dela esan dezakegu. Lege-kontzeptu hutsen arabera
"Enpresa" hitzak egokiagoa ematen badu ere, enpresak -honen sozietate-egituraren aldakuntzen
aurrean- behar duen erakunde-egituraren jarraipena kontutan hartzen badugu, "sozietate" hitza
erabiltzeko baimen horrek guztiz egokia ematen du.
1.3.2. Kapital-Sozietate handia
Gauza jakina da Sozietate Anonimo handietan akziodun eragilea (aktiboa) eta
akziodun geldia (pasiboa) ezberdintzeko dagoen joera, honako dinamika hau
sortuz:
a) Akziodun geldiak gero eta gutxiago erabiltzen ditu beren eskubide sozialak
eta, batez ere, garrantzitsuena dena: botua emateko eskubidea.
b) Errealitate honen aurrean, Kapital-Sozietateen legediak banaketa hau
agertarazteko joera nabaria hartu du, ondoko baliabide hauen bidez:
Zuzenki izendaturiko organo kolegiatuen betekizunak gutxiagotuz eta
gestio-arduradunak diren zeharbidez izendaturiko organoak indartuz.
"Akziodun geldiarentzat" egokiak diren legezko eta finantza-baliabideak
gero eta gehiago arautuz eta zabalduz: interes mugikorra, indexatua edo partehar-
tzekoa duten maileguak eta zorragiriak, menperatutako zorra, beste legedietan
agertzen diren partehartze-tituluak, botugabeko akzioak, etab.
Horrela, guztiz bitxia den prozesu historikoa agertzen zaigu; horren arabera,
Sozietateak garatu eta hauen akziodunen kopurua zabalduz doan neurrian,
kapitalaren titularrak enpresaren zuzendaritza eta kudeaketatik urruntzen hasten
dira, Administrazio-Kontseiluaren bitartez edo, kasuan kasu, Board of Directors
eta, Sistema Bikoitzaren Zaintza-Batzordearen bidez ere bideratzen den horien
kontrol zuzenetik at gelditzen dira geroxeago eta, azkenik, botua emateko eskubidea
ere galtzen dute. Azkenik, akzioduna botu gabeko finantz-ekarle hutsa bihurtzeko
joera nabaria adierazten da, enpresa-errealitatea legezko errealitate bihurtuz.
1.4. LANA SOZIETATE-EGITURETAN. OINARRIZKO IRIZPIDEAK
Sozietateen Zuzenbidean, lana edo industri ekarpenak Sozietatean egindako
ekarpen "pertsonala" adierazten du. Mercedes VERGEZen iritziz, ekarpen horiek
"elementu pertsonalak" dira, eta "horien bitartez sozietateak ezin du erosketak
egiteko eta galerei aurre egiteko berarizko kapitala lortu".4
Horrela, lan-ekarpenaren legezko kontzeptua eta ekarpen "pertsonalista"rena
nahastu egiten dira, biak kapital-ekarpenaren kontzeptutik aldenduz.
Lan-ekarpenaren legezko kontzeptu hau ez da "lanaren" ohiko kontzeptuaren
esparruaren barruan gelditzen "dependiente" edo menpekoa den lan-ekarpenarekin
Kooperatibak lan eta kapitalaren arteko gatazkan ___________________________________ 13
4. M. VERGEZ: "El socio industrial", Madrid, 1972, 29.
lotuta dagoena, kapital-ekarpena ez den edozein motatako laguntza ekonomikora
zabaltzen delarik.
Horrela, bai kontsumoa, bai hornidura, bai eta beste enpresa bati ondasun edo
eskubide batzuen erabilpena merkatal sareak, know how, etab. errazten dion
enpresen arteko elkarlaguntza ere, lan-ekarpenak dira. Logikoki, hauxe da datozen
kapituluetan erabili behar dugun lan-kontzeptua.
14 ____________________________________________________________________________
2. KAPITULUA
LAN-EKARPENA ETA KOOPERATIBA-ELKARTEA
2.1. "MENPEKO" LAN-5EKARPENA
2.1.1. Menpeko lanaren ohiko kokapena
Argi dago, printzipioz, sozietate-mota oro menpeko lana eskuratu eta
ordaintzeko gai dela, horretarako dagozkion lan-araupenek ezarritako esparruaren
barruan.
Hala eta guztiz ere, Kapital-Sozietateetan eta Sozietate Pertsonalistetan
menpeko lanak duen kokapena elkartearen agintean duen partehartzeari
dagokionez zeharo ezberdinak dira. Dakigunez, Sozietate Pertsonalistek eta,
batez ere, Lankide-Kooperatibek Batzar Orokorrean botua emateko eskubide
osoa langileen eskuetan gelditzea ahalbideratzen dute; Kapital-Sozietateen kasuan,
ordea, kapital-ekarpenen tituludunei baino ez dagokie botua emateko eskubidea.
Aipatutakoa kontutan hartuz, zera azpimarratu behar dugu: Lankide-
-Kooperatiben ezaugarri honen ondorioz, soldatapeko langileak kontratatzeko
mugapen zehatzak ezartzen ditu legediak; mugapen horiek enpresaren jabeen
pizgarrian aurkako eragina eduki dezakete, lehenengo lankide-bazkideek edo,
kasuan kasu, Kooperatiba-Elkartearen bazkide sustatzaileek elkartearen jabetza
eta lortutako etekinen partehartzea beraientzako gordetzea oztopatzen baita.
Menpeko lanak dituen kokapen sozialari dagokionez, Kapital-Sozietateen eta
Sozietate Pertsonalisten arteko betiko ezberdinketa hori aldatuz doa azken urteotan,
enpresa-errealitatean agertzen ari diren joeren ondorioz, lan-faktorearen gero eta
integrazio handiagoaren bila doazenak. Horretarako, Sozietateen Zuzenbidetik
kanpoko tresnak erabiltzen hasten dira eta, horien artean, soldatapeko langileen
lansari-araupenaren egokitzapena, gero eta malgutasun handiagoz, lansari hori
lanaren eraginkortasunari bai eta enpresaren garapenari ere gero eta lotuago
egonik, betiere lan-faktorearen gero eta pizgarri eta inplikazio handiagoren bila.
Lan-ekarpena eta Kooperatiba-Elkartea ___________________________________________ 15
5. Irizpide didaktikoz, "menpeko lana" espresioa zera adierazteko erabiltzen dugu: "fisikoa edo
legezkoa den beste pertsonaren eraketa eta zuzendaritzaren esparruaren barruan egindako lana", lan-
-harremanetan ohikoa den terminologia erabiliz. Kontzeptu honen barruan, bai "besteren konturako
langileak", bai "norbere konturako langileak" kokatzen dira.
Menpeko lanaren gero eta integrazio handiagoko joera hori, arlo ezberdinetan
adierazten da:
a) Enpresa-zuzendarien aldetik, kapitalaren titularrak gero eta gehiago saiatzen
baitira zuzendariak inplikatzen, lansari aldagarrien bidez, etekinen partehar-
tzeen bidez, akzioak banatuz, etab.
b) Orokorrean, norbanako edo taldeko lanaren eraginkortasunari loturik dauden
pizgarriak lansari mugikorrak bezala ordainduta gero eta gehiago zabaltzen
dira.
c) Gainontzeko langileen aldetik, taldeko lansariek gero eta harreman estuagoa
dutelako enpresaren garapenarekin edo azkeneko hau dagoen
sektorearenarekin.
Bilakaera hori ez da teoria mailako gogoeta hutsa, enpresariek, Herri-Ihardu-
laritzak eta sindikatuek kontutan hartzen duten benetako errealitatea baizik.
Sindikatuek gero eta argiago ikusten dute lansari-eskakizunak bai ekonomia
osoaren bilakaerari, bai dagokion enpresa edo sektorearen garapenari lotu
behar zaizkiela. Soldaten igoera, gero eta gehiago, aldagai hauei lotzen diete
herri guztietako hitzarmen kolektiboek, epe motzeko enpresaren arriskuan
lana inplikatzeko beste faktore bat ezarriz.
Gauza nabaria da soldatapeko lanaren lansaria, nahitaez, enpresaren epe
luzeko garapenari loturik dagoela. Hala ere, aipatutako tresnen bidez ezartzen den
harreman zuzen eta epe motzeko horrek bide berri bat zabaltzen du, guztiz berria
eta kontutan hartzekoa dena.
2.1.2. Menpeko lana eta kudeaketan parte hartzea
Menpeko langileek enpresa-kudeaketan lortzen duten parte hartzea (J.
DIVARrek "kozuzendaritza" deiturikoa) azkeneko hamarkadetan ustekabe eta,
agian, frustrazio handiena sortu duen arazoetariko bat da, orain aztertzen ari garen
ikuspegitik.
Alemaniako kogestio-sistemak izan zuen garapen baikorrak itxaropen
handiak sortu zituen gizarte eta intelektualen giroetan. Hala ere, Europako
errealitatean ez da, ez eredu horren hedapenik, ez eta horren sakontze azkarrik ere
baieztatu.
Kogestio-sistema horiek zer motatako oihartzuna izango duten Europako
legedian argitu gabeko arazoa da oraindik. Gai honi buruz herrien artean dauden
iritzi ezberdinak oso ezagunak dira.
16 ____________________________________________________________________________
Bitartean, kogestio-sistemak izan duen hedapen murritz hori azaltzeko asmoz
agertu diren azalpenak ugari izan dira.
Ez dugu sinplifikatu behar horren konplexu den arazo hori. Hala eta guztiz
ere, Lan-Kooperatibagintzatik hurbil dauden arloetan kogestio-sistema ikertu
dutenek oso ondo aztertu dute arazo horren gakoa. Ziurraski, kogestioak dituen
arazoen azalpen argiena ondokoan datza: guztiz zaila da langileek zuzenki nahiz
zeharbidez modu "erantzule" eta "eraginkor" batean enpresa-kudeaketan parte
hartzea aldi berean jabetzan parte hartzen ez badute, jabetza horri dagozkion
arriskuak, itxaropenak eta pizgarriak onartuz eta barneratuz.
Jakina, kudeaketaren aurrean benetako jarrera erantzulea hartzeko (eta,
zehazki, lan-antolamendu eta lansari-araupena autodisziplinatzeko, iharduerak
horrela eskatzen badu) langilearen lansaria edo, bestela, etekin edo galeretan duen
partehartzea ihardueraren etekinei egon behar zaie loturik. Aldi berean,
garrantzitsua da kontutan hartzea langileak jabea izatearen benetako kontzientzia
izan behar duela.
Kogestio-sistemen babesle sutsuek kontutan hartu behar dituzte irizpideok,
horiek azaldu baititzakete sistema horiek dituzten mugapenak bai eta horien
geroko garapenerako bideak ere.
2.1.3. Menpeko lana, Kooperatiba-Elkarteen bazkidea
Lan faktorea edo, hobeto esanda, menpeko lana enpresaren titular bezala
kokatzeko balizko planteamenduaren aurrean, Sozietateen Zuzenbidearen
erantzunak guztiz ezberdinak dira, Kapital-Sozietate, Sozietate Pertsonalista ala
Kooperatiba-Elkarteaz eta, bereziki, Lankide-Kooperatibez ari garenaren arabera.
Kontutan hartu behar dugu Kooperatiba-mota guztiak Sozietate
Pertsonalistatzat hartzen direla, elkartearen titulartasuna lan edo industri ekarleei
zentzu zabalean ulerturik egozten baitiete. Baina Lankide-Kooperatibek edo,
Espainiako Zuzenbidean, Lan Elkartuzko Kooperatibek baino ez diote egozten
titularitate hori menpeko lanari, gehiengoz erabakitzeko gaitasuna duen taldea
bezala.
1993ko Euskadiko Kooperatiben Legearen 99. atalaren testuaren arabera,
"Jendeari ondasun nahiz zerbitzuak eskaintzeko, edozein ekintza ekonomiko edo
lanbide-iharduera elkarlanean egiten duten pertsonak batik bat elkartzen dituztenak
dira Lankide-Kooperatibak". (Aurreko legean agertzen ez zen "batik bat" hitza
sartzea azpimarratu behar dugu, aldaketa horrek Kooperatiba-mota honen
kontzeptua Kooperatiben gaurko lege-araupenari lotzen baitio. Ik. Nafarroako
1996ko Lege-Proiektuaren 63.1 artikulua).
Lan-ekarpena eta Kooperatiba-Elkartea ___________________________________________ 17
Bere aldetik, SCOPak (produkzio kooperatibak) arautzen dituen Frantziako
Legearen arabera, "Produkziozko Lankide Kooperatiba Elkarteak maila eta
lanbide-gaitasun guztietako langileek osatzen dituzte, beren lanbidean amankomu-
nean iharduteko asmoz, zuzenki edo/eta beraien artean izendaturiko ordezkarien
bitartez kudeatzen duten enpresa baten bidez".
Argi dago lan-ekarpenean sustraituriko elkarte batez ari garela.
Printzipioz, legearen kontzeptua ez da argi eta garbi menpeko lanera muga-
tzen, baina legedian bildutako arau osagarrien ondorioz haren bideragarritasun
praktikoa, lan-ekarpenaren mota honetan kokatzen da zehazki.
Lankide-Kooperatibek gure Zuzenbidean duten lege-kontzepzioa ulertu nahi
baldin badugu, Sozietate-mota honek aginte soziala banatzeko dituen irizpide
bereziak derrigorrez hartu behar ditugu kontutan. Oso adierazgarriak dira, batez
ere, Batzar Orokorrean botu-eskubidea banatzeko dauden irizpideak: Euskadiko
Kooperatiben Legearen 35.1. atalaren arabera eta Estatuko Kooperatiben
Legeetan agertzen diren honen antzekoenak ere "bazkide bakoitzak, botu bana"
oinarrizko irizpidea izanik.
Horrek adierazten du Lankide-Kooperatibaren kontzeptzioa ez datzala
bakarrik "lan-elkartearen" kontzeptuan, "berdintzailea den lan-elkartearen"
kontzeptuan baizik; hau da, enpresaren langileen artean berdinki banaturiko aginte
sozialean sustraiturik dagoen kontzeptuan. Ez dugu ahaztu behar, jakina,
Kooperatiben legedi batzuek malgutu egin dutela irizpide hori, mugapenak dituen
"botu plurala" deiturikoa onartuz.
Kooperatiba baten elkarte-agintea langileen arteko banaketari buruzko
irizpideak argitzeko asmoz legezko teoriaren araberako azterketa bat egin dezagun.
Arlo honetan egin diren azterketek lan-balioaren teoriara zuzentzen gaituzte.
Zalantzarik gabe, Lan-Kooperatibagintzaren oinarrizko sustrai ideologikotzat har
dezakegu teoria hori.
Lan-balioaren teoriaren irizpideak onartuz, eta apur bat sinplifikatuz,
Elkartearen agintea langileei lan-ekarleak izanik egoztean oinarri dezakegu Lan-
-Kooperatibagintza; eta hori, aberastasuna sortzeko benetan eragilea den
produkzio-faktoretzat hartzen baita lana. Irizpideok onartzen baditugu, ondoko
hiru oinarrizko irizpideotan sustraitu beharko genuke elkarte-agintearen banaketa:
1. Elkartearen jabetza langileen multzoari egozten zaio.
2. Langileen artean, "bakoitzak ekarri duen lan-ekarpenaren arabera" banatzen
da jabetza.
18 ____________________________________________________________________________
3. Langileen gehiengo zabalak hartu behar du parte elkartearen titularitate
horretan.
Azter ditzagun hiru irizpideok sortzen dituzten arazoak.
Batzar Orokorrean dagoen botua emateko eskubidearen gehiengoa langileei
dagokiela onartze berak sortzen du lehenengo arazoa.
Lankide-Kooperatibak arautzeko momentuan, oinarri-irizpide hori argi eta
garbi bete du Kooperatiben legediak. Hala ere, egia da oinarri-irizpide hori
zalantzan ipini izan dela laguntza bidezko bazkideak (bazkide laguntzaileak) eta
ihardunik gabeko bazkideak (bazkide diru-ezarleak Frantziako Kooperatibetan)
legean agertu direnetik. Kontutan hartu behar dugu, 1993ko Legearen 35.4.
atalaren arabera, bazkide-multzo biok botuen ehuneko 50a eskuratzea
ahalbideratzen dela (beste Kooperatiba-Elkarteek eskuratu dezaketen partehartzea
bideratzeko dauden aukera zabalak ahaztu gabe).
Bestaldetik, Lankide-Kooperatibak ez diren beste kooperatiba-motetan lan-
-bazkidearen bitartez menpeko langileei aginte sozialaren kuota bat gordetzea
ahalbideratzen die Kooperatiben Legediak. Horrela, lan-bazkide eta beste motako
bazkide kooperatzaileen artean hornitzaileak, kontsumitzaileak edo erabiltzaileak
erdibanaturiko jabetzazko Kooperatibak sortzen dira.
"Lan-bazkide" hauek duten botua emateko eskubidea ehuneko 50eko muga
horren barruan gelditu da orain arte. Hala eta guztiz ere, legearen hitzez-hitzezko
nahiz logikaren araberako azterketa egiten badugu, ehuneko hori 50ekoa baino
handiago izateko aukera onartu behar dugu. Bestela, zentzugabea izango litzateke
legezko araupena. Kooperatiben Legediak alde batetik lan-bazkideek edo langile
bazkideek ehuneko 50a arteko partaidetza izan dezaketen elkarte-egiturak, eta
bestaldetik ehuneko 100ekoak ere ahalbideratzen ditu. Beraz, guztiz arrazoiduna
izango litzateke erdibideko egoerak ere ahalbidetzea, baita agintea bazkide
erabiltzaileekin banatzen bada ere (Legearen 35.4. atalaren arabera, aginte hori
laguntza bidezko eta ihardunik gabeko bazkideekin banatzen bada, ez dago
arazorik erdibideko irtenbide horiek ahalbideratzeko).
Beste ikuspuntu batetik, Kapital-Sozietate hutsak direnen ondoan, lana edo
industria osoki kooperatibizatzen duten elkarte-motak (Kooperatibak) ere egotea
eta hauen bazkideen erantzukizuna mugatzea ahalbidetzen du Legediak. Hala eta
guztiz ere, Kapital-Sozietateak eta Kooperatiben arteko erdibideko aukera sendoak
oztopatu egin ditu Legediak, erantzukizun mugatuaren ukapenaren bidez. Horrela,
bai Kooperatibismoaren garapena, bai eta enpresa-errealitatearen eskaerei
Legediaren egokipena ere larriki oztopatzea baino ez da lortzen.
Teori mailako bigarren arazoa Kooperatiben jabetza langileen artean nola
banatu behar den erabakitzeko orduan agertzen zaigu.
Lan-ekarpena eta Kooperatiba-Elkartea ___________________________________________ 19
Irtenbide latza duen arazo baten aurrean aurkitzen gara: enpresa-ihardueran
langile bakoitzak egiten duen lan-ekarpena nola neurtu.
Arazo honi emandako erantzunak horrela sailka ditzakegu:
a) hasteko, lan-ekarpena lan-denborari lotzearen alde dagoen irizpidea dugu.
Dakigunez, Lan-Kooperatibagintzan hedatuena dagoen irizpidea dugu hau.
Horren arabera, lan-bazkide gehienak urteko lanordu-kopuru antzekoa
betetzeko kontratatuak izan direla hartzen da kontuan. Beraz, enpresan
ekarritako lana edo, hobeto esanda, "lan-ahalegina" antzekoa da eta,
honen ondorioz, aginte sozialean eta, bereziki, botu-eskubidean langile
guztiek duten partehartzea ere antzekoa izan behar da.
b) bigarren irizpidearen arabera, lan-ahalegina neurtu gabe, "langile bakoitzak
enpresara ekartzen duen balioa" aztertu beharko litzateke.
Langileek ekartzen duten balioa ezin da modu berdintzaile batez neurtu,
zeren eta:
langile batetik bestera zeharo ezberdina izan daiteke lanordu-kopurua.
kualifikazio gabeko eta kualifikatuak edota zuzendariak edo enpresa-
-sustatzaileak diren langileek ekarritako lanak enpresa-iharduererako
duen garrantzia edo balioa zeharo ezberdina izan daiteke.
Hauek dira, ziurraski, legedi batzuek (ik. 1974eko Espainiako Legea) "botu
plurala" onartzeko bultzatu dituzten argudioak, nahiz eta botu-mota hori egile
askok zalantzan jarri, oinarri-irizpide demokratikoaren aurkakoa izateagatik edo.
Arazo honi irtenbidea ematea zaila da, jakina. Hasteko, erantzun beharreko
lehenengo galdera hauxe da:
Onar dezagun langile batzuek eta besteek enpresara ekarritako balioa zeharo
ezberdina dela. Hala ere, posible al da lan-ekarpen bakoitzaren balioa neurtu eta
konparatzea?6
Zehazpen handiko neurketak aparte eta lan horren "erabilpen-balioa" neurtu
gabe, irizpide logikoek "aldaketa-balioaren" antzekoa den erreferentzia neurtzera
garamatzate. Eta "aldaketa-balio" hori neurtu nahi badugu, langile bakoitzari
Kooperatiba-Elkarte berak egozten dizkion lansariak zehaztu beharko ditugu.
20 ____________________________________________________________________________
6. Ik. E. BALLESTERO: "Economía social y empresas cooperativas", Madrid, 1990, 195/196.
Irizpide honen arabera, langile bakoitzaren lansariaren arabera neurtu beharko
genuke bere lan-ekarpenaren balioa. Beraz, aginte sozialean langileak izan behar
duen partehartzea zehazteko ere baliogarria izango litzaiguke, berdin-berdin.
Enpresa-errealitatean irizpide hau ezartzeko orduan, posible da ere bazkide
bakoitzari dagokion botu-kopuruari mugak jartzea, jakina, langileen arteko
ezberdintasunak handiegiak ez izateko.
Irizpide hau indarrean jarriz gero, lan-balioaren teoria Lan-Kooperatiba-
gintzan argi eta garbi ezartzen dela esan dezakegu.
Azkenik, langileen artean, dagokien lansariaren arabera etekinak banatzeko
Kooperatibetan dagoen ohiturarekin ere bat dator irizpide hori. Hala ere, irtenbide
honek arazook sortzen ditu:
Lehenengo arazoa Kooperatibaren langile-talde batzuek, aginte sozialaren
kuota zehatzak ziurtatzeko asmoz, lansariak aldatzeko izan dezaketen joera
da. Eta hori, jakina, langile bakoitzaren lansariaren eta aginte sozialaren
banaketaren artean dagoen harreman zuzenaren ondorioz.
Hala ere, horrelako jokaerak gauzatzeko dauden aukerak guztiz murritzak
dira. Langile-talde zabal baten lansariak artifizialki aldatzea adierazgarria
den modu batez gutxienez ez da batere erraza, enpresa-kudeaketaren
beharrak serioski kaltetu gabe.
Bestaldetik, botu pluralari muga zehatzak ipiniz ere urrun liteke arrisku hau.
Bestaldetik, sortzen zaigun bigarren oztopoa, garrantzitsuena, enpresa-
-errealitatean agertzen da.
Langile-multzoaren kohesio sozialean horrelako "botu plurala" ezartzeak ekar
ditzakeen eraginetan datza arazoa. Behe-mailako lanbide-gaitasuna duten
langile-taldeen urrunketa eta pizgarri-eza bultza ditzake tresna horrek.
Ziurraski, eragin kaltegarri hori nabariagoa izan liteke dagoeneko ihardueran
dauden Kooperatibetan sortu berriak direnetan baino.
Edonola ere, Lan-Kooperatibagintzak konpontzeke duen arazo hau bideratu
nahi bada, derrigorrezkoa izango litzateke, hasteko, legediaren malgutasuna, eta
geroxeago, enpresa-errealitateari adi-adi egotea.
Esandakoa kontutan hartuz, aipaturiko irizpideen arabera botu plural mugatua
Kooperatibetan ezartzea Kooperatiben Legediak ahalbidetzea ez litzateke irtenbide
txarra izango. Horrela, enpresa-errealitateak berak argituko liguke aipaturiko
Lan-ekarpena eta Kooperatiba-Elkartea ___________________________________________ 21
irizpide horiek zuzen daudenentz. Bestela, argi geldituko litzaiguke irizpide horiek
ezartzea ez dela beharrezkoa edo oker dagoen teori-mailako burutapen hutsa baino
ez dela.
Azkenik, langileen gehiengo zabala bazkide izan behar horren irizpide
orokorra, Estatu osoko Kooperatiben legediek babesten duten irizpidea da (ez da
horrela gertatzen kanpoko beste legedi batzuetan). Iritzi hau irizpide mutualistan
dago sustraiturik. Honen arabera, bazkideekin bideratu behar da batez ere
"Kooperatiba-iharduera" kasu honetan, menpeko lana eta, beraz, soldatapeko
langileak kontratatzeko mugapen zehatzak ezartzen dira.
Hala ere, ez dugu ahaztu behar irizpide mutualistaren gehigarri gisa
"bazkideak sartzeko askatasunaren" oinarri-irizpideak duen garrantzia. Oinarri-
-irizpide honen arabera edo, hobeto esanda, Legean ezarri den oinarri-irizpide
honen bertsioaren arabera iraupen mugagabea duten soldatapeko langileek
borondatez bazkide bihurtzeko eskubidea dute. Hala ere, bazkideak izateko
benetako gogoa ez duten langileek eta, beraz, enpresaren titular gisa beren
betekizunak horren ondo gauzatuko ez lituzketenak soldatapeko langile gisa
irautea ere ahalbideratzen du irizpide horrek.
Beste kasuetan gertatzen den moduan, gai honetan ere, Kooperatiben Legedia
malguago edo izan beharko luke (edo, horrela ez bada, Sozietateen Legediak).
Horrela, irizpide mutualista zeharo betetzen ez duten Lankide-Kooperatibek ere,
Sozietateen Legediaren estalpena izango lukete.
2.1.4. Menpeko lana, Merkatal Sozietate Pertsonalisten bazkide gisa
Dakigunez, menpeko lana Merkatal Sozietate Pertsonalisten bazkidea izatea
zabalik dagoen aukera da. Bazkideen artean botu-eskubidea banatzeko orduan
Sozietate-mota hauek duten malgutasunaren ondorioa da aukera hori.
Horrexegatik, hainbat kasutan, beren iharduera elkartearen menpe gauzatzen
duten eta profesionalak diren langileek osaturiko sozietateei legezko babesa
emateko asmoz, sozietate pertsonalistak eta, bereziki, sozietate kolektiboak edo
zibilak erabiltzen dira. Guztiz ezagunak dira egiturok aholkularitza- edo
ikuskaritza-sozietateen kasuan, bertan bazkideek duten lanbide-mailaren ondorioz
(goi-mailakoa izan ohi dena) erantzukizun mugagabeak dakarren arriskua
onargarria baita.
Aitzitik, sortu berri diren Ekonomi Interesezko Elkarketek (AIE) debekatuta
dute beren bazkideen gaineko zuzendaritza-aginpideak izatea. Beraz, autonomo
edo burujabeak diren langileak bazkidetzeko interesgarriak dira, baina ez menpeko
langileak elkartzeko.
22 ____________________________________________________________________________
Menpeko langileen elkarteak bideratzeko, funtsezko abantaila dute merkatal
arloko Sozietate Pertsonalistek: Estatutuak egiteko duten malgutasun handia,
Kooperatiben Legediaren estutasunaren aurrean.
Hala ere, aurreratu dugunez, legezko egituron arazo funtsezkoa erantzukizun
mugagabean datza. Honen ondorioz, langileen elkarteek Kooperatiben edo
Kapital-Sozietateen egiturak erabili behar izan dituzte. Eta hori, esan dugunez
Kooperatiba-Elkarteek duten malgutasun-eza eta, bestaldetik, Kapital-Sozietateen
oinarri-irizpideak langileen elkarte hauek duten izaera pertsonalistarekin bat ez
etortzearren.
Esandakoa laburbilduz, menpeko lana jabe bihurtzen den sozietateak
bideratzeko merkatal arloko Sozietate Pertsonalistek dituzten abantail
funtsezkoenak ondokoak dira:
a) Kooperatiba-Elkarteen aurrean, merkatal arloko Sozietate Pertsonalistek
duten malgutasun handiago hori, Lankide-Kooperatibek duten araubide
estuegi horren aurrean.
b) Izaera pertsonalista edo, nahiago bada, Kooperatiba-izaera hartu duten
Kapital-Sozietateen aurrean, merkatal arloko Sozietate Pertsonalistek duten
izaera pertsonalista iraunkorra eta, bestaldetik, bilatzen den helburu
pertsonalista hori bideratzeko egokiago izatea.
Bestaldetik, oztopo gaindigaitza izan daiteke erantzukizun mugagabea.
Honen ondorioz, salbuespenak salbu, merkatal arloko Sozietate Pertsonalistok ez
dira horrelako lan-elkarteak bideratzeko gai izan.
2.1.5. Menpeko lana, Kapital-Sozietateen bazkidea
Printzipioz, enpresaren jabetza eskuratu eta mantendu nahi duten diru-
-ezarleak bildu, elkartu edo bazkidetzea da Kapital-Sozietateek duten helburu
kontzeptuala.
Dakigunez, akziokako baltzu edo sozietateek Espainiako betiko Legedian
hedatuenak izan diren Kapital-Sozietateak akziodunei egozten diete aginte
soziala. Eta egozpen hori akziodun bakoitzak duen akzio-kopuruaren arabera
egiten da.
(Botu-eskubidearen banaketa Kooperatiben irizpideen arabera ere egitea
ahalbidetzen duten Legediak Frantzian gertatzen den bezala ahaztu gabe).
Horrexegatik, sozietate-mota hauetan, kapital-bazkiderik gabe, aginte soziala
menpeko lan-ekarleei egotzi nahi badiegu, akzioen titulartasuna langileei egozteko
behar diren bideak bilatu eta gauzatu behar ditugu gehienetan.
Lan-ekarpena eta Kooperatiba-Elkartea ___________________________________________ 23
Irizpide hau kontutan hartuz, Sozietatearen kontrol osoa edo partziala
langileen eskuetan utzi nahi den Kapital-enpresetan, "Kooperatiba-izaera" hartu
behar dutela esan dezakegu.
"Kooperatiba-izaera" hori lortzeko asmoz gehienetan erabiltzen diren
baliabideak ondoko biok dira:
1. LANGILEEK, BANAN-BANAN, AKZIOAK EROSTEA.
Tresna hau iraunkorra egiteko asmoz, ondoko bideok erabili ohi dira:
Langileek erositako akzioak "sindikatzea" edo "kontratu bidez elkartzea".
Sindikatze honen bidez, Elkartearen organoetan botu-eskubidea
gauzatzeko asmoz elkartzen dira akzioak, kontratu baten bidez.
Estatutuen bidez, langile guztien artean lorturiko botu-kopurua iraunkorra
egiteko asmoz arau bereziak ezartzea.
2. AKZIOEN JABETZA LANGILEGO OSOAREN ESKUETAN UZTEA.
Honen bidez, langilego osoaren jabetzapean dagoen "Diru-ezarketarako
Fondo" batek enpresaren akzioak erosten ditu, Fondo horren helburu bera
enpresaren akzioak erosi, mantendu eta kudeatzea izanik.
Aipatu ditugun oinarrizko baliabide biok, "banan-banango erosketa" eta
"bateango erosketa" izendatuko ditugu. Baliabide biotan dauden aldagaiak
kontutan hartuz eta zehaztuz, Kapital-Sozietateek "Kooperatiba-izaera hartzeko"
erabiltzen dituzten ondoko bost baliabide funtsezkoenak zehazten ditugu:
a) Langileen akzioduntza
b) Akzioen sindikazioari lotzen zaion langileen akzioduntza
c) Lan-Sozietateak
d) "Conventional ESOPs" (Ohiko ESOPak)
e) "Democratic ESOPs" (izaera demokratikoa edo Kooperatiba-izaera duten
ESOPak)
Ikus ditzagun legezko baliabideon ezaugarri orokorrak.
A. LANGILEEN AKZIODUNTZA
Mende honen lehenengo erdian, Europako gizarte-mugimenduen artean
"langileen akzioduntza" izenarekin ezaguna izan zen egitasmoak oihartzun handia
izan zuen, honen helburua langileek beren enpresen akzioak erostea izanik.
24 ____________________________________________________________________________
Gizarte-mugimendu honek oihartzun handia izan zuen. Kontutan hartu behar
dugu, orain dela gutxira arte, Espainiako zerga-sistemak berak, akzioen eroslea zen
pertsona fisikoaren Errenta gaineko Zergan berebiziko zerga-kenkariak ezartzen
zituela horrelako erosketak gertatuz gero.
Hala ere, errealitateak erakutsi duenez, horrelako eragiketen arrakasta eskasa
izan da. Oso gutxitan lortu da langileen eskuetara heltzen ziren akzioen multzoek,
aginte sozialaren kuota adierazgarriak eskuratzea. Are gutxiago horrelako agintea
bateango modu eraginkorraz gauzatzea.
Dirudienez, mugimendu honen arrakasta eskas horren funtsezko faktoreak
ondoko laurok izan ziren:
1. Sindikatuen heldutasunik-eza, horrelako eragiketen aurrean hauen ohiko
jarrera geldia edo guztiz kontrakoa izanik.
2. Elkarte-eskubideak gauzatzeko momentuan adierazten zen langileen arteko
irizpide sakabanaketa. Honen ondorioz, lortutako aginte-kuota guztiz
gutxitua gelditzen zen.
3. Norbanakoaren erosteko erabakien bidez gauzatzen ziren eragiketok. Beraz,
aginte sozialaren kuota adierazgarriak eskuratzeko behar diren borondateak
biltzea guztiz zaila zen.
4. Erosleek edozein momentutan sal ditzakete erositako akzioak. Nabaria zen,
beraz, legezko baliabideon iraunkortasun-eza.
Esperientzia honetan aritu ziren gizarte-indarrek atera zuten ondorioa hauxe
izan zen: langileen norbanako borondatearen ondorioz egindako akzio-erosketen
bidez bideratzen ziren mugimenduok ezegonkor eta ahulak suertatzen ziren.
Kontutan hartu behar dugu baita ere, langileen akzioduntza hau, berez,
legezko baliabidea izan gabe, Soziologia arloko baliabidea dugula. Enpresaren
langileek akzioak erosteko ahalegin bereziak egiten lortzea izan zen mugimendu
honen helburua, betiere norbanako eta borondatezko erabakien bidez.
B. AKZIOEN SINDIKAZIOAREN BIDEZKO LANGILEEN AKZIODUNTZA
Akzioak sindikatuz, langileek norbanako eta borondatezko erabakien bidez
erositako akzioak elkartu edo sindikatu egiten dituzte kasu honetan ere, langileen
norbanako eta borondatezko erabakien bidez Kapital-Sozietatearen Batzar
Orokorrean bateango erabakiak hartzeko asmoz.
Egibide honen bidez, jakina, akziodunak diren langile-multzoaren ahalmena
handitu egiten da, elkarte-organoetan eta, bereziki, Batzar Orokorrean horien
Lan-ekarpena eta Kooperatiba-Elkartea ___________________________________________ 25
jarrerak batu egiten baitira. Logikoki, lortutako aginte sozialaren garrantzia,
printzipioz, honen arabera egongo da:
akzio guztien artean sindikaturiko akzioek eskuratu duten ehunekoa eta
gainontzeko akzioen sakabanatzea
Nahiz eta oso erabilgarria izan, akzioak sindikatzeko egipide hau gauzatzeko
orduan oztopo nabariak agertzen dira, "Kooperatiba-izaera" duten egitura
egonkorrak eratu nahi baldin baditugu. Hona hemen oztopoak:
Akziodunak diren langileen norbanako eta borondatezko erabakien bidez
sindikatu behar dira akzioak.
Sindikatzeko erabaki hori guztiz borondatezkoa izanik, akziodunaren
borondate hutsaren bidez ere kontratu horren desegitea ukatzea guztiz zaila
da, Legedi gehienen arabera.
C. LAN-SOZIETATEAK
Akzioak erosteko baliabideok duten egonkortasuna handitzeko asmoz,
merkatal usadioak eta, batzuetan, legeak berak ere Estatutuen bidezko
baliabideak asmatu eta garatzen hasi ziren. Langileek akzioen gehiengoa lortu
duten Sozietateen kasuan, Sozietatearen lan-izaera ziurtatzean datza baliabide
hauen asmoa.
Egia da ere, gehiengoaren jabe ez den aginte-maila ziurtatzeko asmoz erabili
ditzakegula baliabideok. Hala ere, gure artean oihartzun handiena izan duen kasua,
1986ko apirilaren 25eko Lan-Sozietate Anonimoen Legean7 ezarritako
"Kooperatiba-izaera" hartzeko baliabideena da.
15/1986 Lege honen 1. artikuluaren arabera, "Lege honek arauturiko
baldintzetan... gutxienez kapital sozialaren %51a langileen eskuetan duten
Sozietate Anonimoak" izango dira Lan-Sozietate Anonimoak.
Nahiz eta harrigarria izan, aipaturiko %51 hori langileen artean orekagabeko
irizpideen arabera banatzea ahalbidetzen du lege honek. Honen ondorioz, Legean
ezarritako arauen arabera, Sozietatearen "lan-izaera" ez da zehazki ziurtatzen.
Lan-Sozietateen lan-izaera hori ziurtatzeko asmoz, ondoko arauok ezartzen
dira Lege horretan:
26 ____________________________________________________________________________
7. Oraintxe bertan 1986ko Lege hori ordezkatzeko asmoz Kongresuan dagoen Lan-Sozietateen
Lege-egitasmoa ahaztu gabe.
Akzioek izan behar duten izaera izenduna (6. artikulua).
Langile-bazkideentzat gordeta dagoen akzio-mota berezi bat ezartzea (6.
artikulua).
Langile-bazkideentzat gordeta dauden akzio horiek saltzekotan, langileei
egozten zaien lehentasunez erosteko eskubidea (8. artikulua).
Lan-harremana desagertzen denean langileei egozten zaien eskubide bera (10.
artikulua).
Horrela, akzioak esku-aldatzeko Estatutuetan jartzen diren oztopoen bidez,
Sozietate-mota honen lan-izaerari egonkortasuna eman nahi zaio.
Nahiz eta Espainiako kasuan ohikoa ez izan, Kooperatiben Legedirik ez
dagoen edo akats nabariak dituen Europako zenbait herritan bai ohikoa dela
Lankide-Kooperatibek horrelako baliabideak erabiltzea. Horren bidez,
"Kooperatiba-izaera" hartzeko asmoz, sozietatearen akzioak era berdintzaile baten
bidez banatzen dira langile guztien artean. Horrela, aginte soziala banatzeko
orduan "langile bakoitzak botu bana" oinarri-irizpidea betetzen dela ziurtatzen da.
Hala ere, Estatutuen bidezko "Kooperatiba-izaera" hartzeko bide hori nahasi
xamarra da, bai elkarte-egituraren aldetik, bai eta legezko ziurtasun-ezaren aldetik
ere. Horrela, Kapital-Sozietatearen berarizko baliabideek izan behar duten
malgutasuna bera larriki oztopatzen da.
D. INBERTSIO-FONDOA/KAPITAL-SOZIETATEA EGITURA BIKOITZA:
E.S.O.P.ak.
Orain arte aipatu ditugun egiturek duten egonkortasun-eza behin betiko
gainditzeko asmoz asmaturiko tresna aurreratuena da Egitura Bikoitza.
Honen bidez langile bakoitzak, banan-banan, akzioak erosi gabe langile-
-multzoa da enpresaren akzioak erosi, mantendu eta kudeatzen duena. Horretarako,
kasu bakoitzean libreki zehazturiko egitura eta legezko itxura dituen Inbertsio-
-Fondo baten bitartez sortzen da Egitura Bikoitza.
Egitura Bikoitz honek arrakasta handia izan du Britania Handian eta, batez
ere, Estatu Batuetan, ESOP delako egituraren bidez (Employee Stock Ownership
Plans-Langileek Kapitalaren Jabetza eskuratzeko Planak).
Enpresa asko eta askoetara hedatu diren ESOP hauek, laguntza garrantzitsua
jasotzen ari dira aginte publikoen aldetik, bai eta sindikatu, gizarte- eta enpresa-
-mugimenduen aldetik.
Lan-ekarpena eta Kooperatiba-Elkartea ___________________________________________ 27
ESOP batzuk eta besteak guztiz ezberdinak dira. Alde batetik, langile-
-multzoak duen akzio-kopuruaren arabera, gutxiengokoa, kontrolekoa ala
gehiengokoa dira. Bestaldetik, Inbertsio-Fondo horretan dagoen botua emateko
eskubidearen banaketa-sistemaren arabera ere:
"Conventional ESOP" delako horien kasuan, langile bakoitzak Inbertsio-
-Fondora ekarritako kapitalaren arabera banatzen da botu-eskubidea.
"Democratic ESOP"en kasuan, Kooperatiben irizpideak jarraituz, "pertsona
bakoitzak, botu bana" irizpidearen arabera banatzen da botu-eskubidea.
Aipaturiko kasu biotan, malgutasun eta eraginkortasun handia duten legezko
egiturak dira:
Kapital-Sozietateak Estatutuetan duen ohiko egitura mantentzea ahalbidetzen
dute.
Inbertsio-Fondo horren barruko eraketa, legezko egitura eta langile bakoitzak
bertan dituen eskubideen banaketa, kasu bakoitzean libreki zehaztea
ahalbidetzen dute baita ere.8
Esan dugunez, "Conventional ESOP" horiek izaera "bikoitza" duten egiturak
dira. Bertan, langile-multzoak duen Inbertsio-Fondoa honen helburua akzioak
erosi eta kudeatzea izanik irizpide "kapitalisten" arabera arautzen da, langile
bakoitzak Fondoan duen botua emateko eskubidea bertara ekarritako kapitalaren
arabera zehazten baita.
Egitura honen bidez:
Elkarte-agintea enpresaren langilego osoan datza.
Langile horien artean, botua emateko eskubidea ekarritako kapitalaren
arabera zehazten da.
Elkarte-egituraren ikuspegitik, merkatuaren aurrean Kapital-Sozietate baten
bitartez agertzen da enpresa. Kapital-Sozietate horren akzioak langile multzoaren
28 ____________________________________________________________________________
8. Hurbilago, eta Lankidegintzatik kanpo, euskal Esne-Ekoizleen Kooperatibek erabilitako
elkarte-egitura ere antzekoa da:
- Alde batetik, "bazkide bakoitzak botu bana" irizpidearen arabera zehazturiko Esne-
-Ekoizleen Kooperatiba, honen helburu bakarra Sozietate Anonimo baten akzioak erosi
eta kudeatzea izanik.
- Bestaldetik, enpresa-ondasunaren titularra eta merkatuaren aurrean enpresa-iharduera
bideratzen duen Sozietate Anonimoa, honen ia akzio guztiak, aipaturiko Esne-Ekoizleen
Kooperatibarenak izanik.
Bestaldetik, gure inguruko beste enpresak ere hasi dira horrelako egiturengatik interesa
adierazten. Azkenekoen artean, Beasaingo CAF aipatu beharrekoa da.
eskuetan daude, multzo hori elkarte-egitura ezberdinen bidez eratua izanik
(Inbertsio-Fondoa, Sozietate Zibila, Ondasun-komunitatea...).
"Democratic ESOPs" edo "Cooperative ESOPs" deiturikoak ere, Egitura
Bikoitzak dira. Egitura hauetan Inbertsio-Fondoaren barruko araupena
Kooperatiba-Elkarteen "pertsona bakoitzak botu bana" berezko irizpidearen
arabera zehazten da.
Aurreko kasuan bezala, merkatuaren aurrean Kapital-Sozietate baten bitartez
agertzen da enpresa eta Kapital-Sozietate horren akzioak langile-multzoaren
eskuetan daude, multzo horren legezko nortasuna ezberdina izanik (Inbertsio-
-Fondoa, Elkartea, Sozietate Zibila, Kooperatiba Elkartea...).
Laburbilduz, Kapital-Sozietateak "Kooperatiba-izaera" hartzeko asmoz
sorturiko baliabideok aztertu eta gero, ondoko ondorioak atera ditzakegu:
1. Elkarte-egituraren ikuspegi huts batetik, Kooperatiba-izaera duen "Egitura
Bikoitzak" abantaila funtsezkoak ditu:
"Langile bakoitzak botu bana" delako Kooperatiben irizpide hori ezartzea
ahalbideratzen du.
Honen Kooperatiba-izaera egonkorra da, bertan langileek kolektiboki
harturiko erabaki baten bidez baino ezin baita izaera hori ukatu edo leundu.
Bertako aginte sozialean langileek eskuratzen duten botu-kopurua edozein
portzentaiatakoa izatea ahalbideratzen du.9
2. Ihardueraren ikuspegitik, eta Estatutuetan jarritako arauengatik, malgutasun-
-eza nabaria dute Lan-Sozietateek. Sozietateen Taldeak eratu, akzioen
merkatura heldu eta kapitala epe luzera metatzeko ere oztopo handiak
agertzen zaizkigu elkarte-mota honetan. Bestaldetik, Ihardularitzaren
(Administrazioaren) aldetik dauden zaintza eta jarraipenak estuagoak dira.
Azkenik, etekinak banatzeko orduan ere betebehar zehatzak dituzte, nahiz eta
zerga-onurak eskuratzearen truke izan.
3. Zergen ikuspegitik, Espainiako Zuzenbidean aukera guztiok duten araubidea
antzekoa da, nahiz eta Lan-Sozietateek zerga-onura interesgarriak izan,
etekinen %50a erreserba-fondoetan ezarriz gero. (Nafarroan, Sozietateen
gaineko Zergan %20a ordaindu behar dute Lan-Sozietateek, ohikoa den %35
horren ordez).
Lan-ekarpena eta Kooperatiba-Elkartea ___________________________________________ 29
9. ESOPak eta Lankide-Kooperatibak konparatuz, Corey ROSENek zera esan zuen: "The major
advantage of the ESOP legal structure seems to be as a vehicle for partial worker ownership" ("The
future of participative and Democratic Enterprises", CICOPA, Paris, 1988, 84).
Ikusi dugunez, elkarte-egituraren lan-izaera edo Kooperatiba-izaerak izan
behar duen egonkortasuna ziurtatzea da azterturiko aukerek duten arazo
funtsezkoa, Sozietatearen jabetza akzioetan banatuta egonik. Horrexegatik, guztiz
garrantzitsua da azterturiko baliabide bakoitzak egituraren egonkortasunean izan
dezakeen eragina kontutan hartzea.
Horrela, zera esan dezakegu:
Printzipioz, "Langileen Akzioduntza" bideratzen duten aukerek, nahiz eta
akzioak sindikaturik izan, akats nabariak dituzte Zuzenbidearen ikuspegitik,
hauen lan-izaerak duen egonkortasun-eza nabariagatik.
Lan-Sozietateen araubideak ere, legezko teknikaren aldetik, ez du oso egokia
ematen. Zergen aldetik onura nabariak izan arren, ESOP antzeko "Egitura
Bikoitzek" baino egipide eta egitura aldetik oztopo eta lan-izaeran
egonkortasun gutxiago dute.
Aipatu ditugun ESOP antzeko "Egitura Bikoitzen" artean:
* "Democratic ESOP" edo "Cooperative ESOP" delakoak, duten
Kooperatiben helburua bideratzeko teknikoki egokiagoak dira. Gainera,
malgutasun handikoak dira, bai egipide bai egitura aldetik, eta aginte
soziala banatzeko "langile bakoitzak botu bana" irizpidea erabiltzea
ahalbideratzen dute baita ere.
* "Conventional ESOP" delakoa, bestaldetik, egokia suerta daiteke, langile
bakoitzak ekarririko kapitalaren arabera egotzi nahi badiegu langileei botu-
-eskubidea.
Azkenik, Menpeko Langileak bazkide bihurtzeko asmoz Kapital-Sozietateek
duten malgutasun hori azpimarratu behar dugu, nahiz eta malgutasun hori erlatiboa
izan. Kontutan hartu behar dugu Kapital-Sozietateek gutxienez Espainiako
Zuzenbidean botu-eskubidea banatzeko duten malgutasun-eza. Malgutasun-eza
honen ondorioz, oraindik ezegonkorrak diren baliabideak erabili behar dituzte
Elkarteok lan- edo Kooperatiba-izaera hartzeko.
Hala ere, esandako guztia kontutan hartuz, Kapital-Sozietateek izan duten
arrakasta lortzeko funtsezkoenak izan diren faktoreak eta, beraz teori mailan
Sozietate Pertsonalisten ordez Kapital-Sozietateak erabiltzeko garrantzia izan
dutenak, ondokoak direla esan dezakegu:
* Kapitalak duen izaera suntsigarria. Izaera honi esker, enpresara ekarririko lan-
-ekarpenari edo orokorrean ekarpen pertsonalistari Kapital-ekarpenaren
zenbatekoa egokitzea ahalbideratzen da.
30 ____________________________________________________________________________
* Erantzukizun mugatua duen eta, aldi berean, malgua den Sozietate
Pertsonalistarik ez egotea. Malgutasun-eza honen ondorioz, aginte sozialaren
banaketa errealitatean agertzen diren egoera eta behar ezberdinetara egokitzea
oso zaila da.
2.2. GAINONTZEKO LAN-EKARLEAK
2.2.1. Kontsumitzailea eta hornitzailea
"Menpeko" langileekin batera, bezero edo kontsumitzaileak alde batetik, eta
hornitzaileak bestetik, enpresara lan-faktorearen ekarle funtsezkoenak dira.
Berriz ere esan behar dugu lan-ekarpena aipatzen dugunean, finantza-ekarpena
ez den enpresarekiko edozein motatako laguntza-ekarpena adierazi nahi dugula
Zuzenbideko esanahiaren arabera kontzeptu honen barruan mota guztietako
bezeroak, hornitzaileak, aholkulariak, etab. sartuz.
Nabaria da ekarle guztiok enpresaren garapenari "laguntza" ematen diotela
eta, ikuspegi honetatik, "lan-ekarleak" dira.
Dakigunez, elkartearen jabetza horrelako laguntza- edo lan-ekarleen eskuetan
uzteko bereziki asmaturik dauden elkarte-egiturak egon badaude. Hauen artean,
Lankide Kooperatibak ez diren gainontzeko Kooperatiba-Elkarteak, Ekonomi
Intereseko Elkarketak (EIE-EEIE)10 (AIE-AEIE), sozietate-itxura duten enpresen
elkarketak, etab.
Gainera, Kapitalak duen izaera suntsigarriaren ondorioz, posible da baita ere,
helburu bera lortzeko asmoz, Kapital-Sozietateak erabiltzea. Itxuraz, aztertzen ari
garen egiturok sozietate hauek duten helburu kapitalistarekin ez datoz bat. Egiaz,
Kapital-Sozietateen elkarte-egitura duten Kontsumo- edo Zerbitzu-Kooperatibak
egon badaude, bai eta enpresa-elkarketak, Sozietateen Taldeak, etab.
Sozietateen arteko harremanetan, enpresa hornitzaile eta bezeroak diren
enpresen artean, batak bestearen akzioak erostea askotan jazotzen den gauza da.
Nahiz eta erosketa hauen xedea pertsonalista eta ez kapitalista izan, akzioak
erosiz akzioen titularra den sozietatea kontrolatu nahi da.
Lan-ekarpena eta Kooperatiba-Elkartea ___________________________________________ 31
10. EIE-EEIE hauei buruz, Kooperatiba-izaera edo ia-ia Kooperatiba-izaera duten elkarte-
-egiturak direla esan du doktrinak (J. DIVAR). Orain dela gutxi, SANZ JARQUEk ("Cooperación.
Teoría general y régimen de las sociedades cooperativas. El nuevo derecho cooperativo", Granada,
1994, 82) zera esan du: "Kooperatiben antza dute eta, are gehiago, Kooperatiben betiko
"Bateratzeko" oinarri-irizpidean oinarritu direla uste dugu".
2.2.2. Zuzendariak lan-ekarle gisa
Menpeko lana eta Kontsumitzaileek enpresaren jabe gisa dituzten arazoak
aztertu eta gero, Zuzendarien legezko kokapena ere aipa dezakegu, berezkoa den
lan-motaren ekarle gisa.
Arazo honek gaurkotasun handia dauka, ondoko ikuspuntuetatik.
Hasteko, argi dago enpresaren garapenean Zuzendariak beharresteko gero eta
joera nabariagoa dagoela Kapital-Sozietateetan. Beharrespen hori bideratzeko,
ihardueraren bilakaerarekin loturiko ordainsari aldakorrak, etekinetan parte-
-hartzeak, akzioak eskuratzea, etab., erabiltzen diren ohiko tresnak dira.
Bestaldetik, azken hamarkadotan "Management Buy Outs" delakoek sortu
duten interesa ere hartu behar dugu kontutan. Tresna hauek zuzendariek enpresa
erosten ahalbideratzeko asmoz sorturiko erabideak direnak arrakasta handia izan
dute, esparru anglosaxoian batez ere, azkeneko hogei urteotan.
Historian agertzen zaigun Kapital-Sozietate handien joera nabariaren
ondorioa dugu hau. Joera honen bitartez, gero eta nabarmenkiago, goi-mailako
Zuzendaritza laga egiten dute Kapitalaren jabeek. Horrela, iharduerara ekartzen
duten lana gutxiagotu egiten da.
Hortik aurrerantzean, gero eta joera nabariagoa sortzen da, akziodunen
aldetik, langileak orokorrean eta Zuzendariak bereziki enpresaren bilakaeran
beharresteko. Bestaldetik, Zuzendaritza arloko lan-ekarleek gero eta argiago
ikusten dute jabearen betebeharrean Kapitala ordezkatzeko nahiz eta partzialki
izan dituzten arrazoiak.
Egoera honen ondorioz, ondoko joera bikoitza sortzen da Kapital-
-Sozietateetan:
a) KUDEAKETAREN ARLOAN:
Arlo honetan, Zuzendarien aginpideak gero eta zabalagoak dira, akziodunenak
murriztuz. Honen ondorioz ezagunak diren legezko baliabideak sortzen dira:
Administrazio-Kontseiluetan dauden aginpideen ordezkotza, germaniarra den
Egitura Bikoitzean dagoen organo-bereizketa edo Europako Bosgarren
Araubidearen Proposamenean gerenteak diren eta ez diren kontseilarien
artean agertzen den bereizketa.
b) JABETASUNAREN ARLOAN: Zuzendariek akzioak erostea ahalbideratzeko
asmoz sortzen diren aipaturiko baliabide horiek.
Askotan gertatzen den moduan, Zuzendariok ez dira beren diru-ezarpen edo
inbertsioari etekinak ateratzeko asmoz Sozietatearen jabetza eskuratu nahi duten
32 ____________________________________________________________________________
Kapital-ekarleak. Alderantziz, beren lan-ekarpenari etekinak ateratzeko asmoz
horretan interesaturik dauden lan-ekarleak dira.
Kapital-Sozietate baten bitartez bideratuta dagoen enpresa baten barruan
egonik, jabetza horretan parte hartu nahi badute, derrigorrez akzioak erosi behar
dituzte helburu hori lortzeko.
Berriro ere, lan-ekarleak jabeak bihurtzeko pertsonalista den helburu hori
lortzeko, Kapital-Sozietate bat erabiltzen da.
Ikuspegi honetatik, ez dugu ahaztu behar akziodun eragile eta geldien artean
Sozietate Anonimo handietan dagoen gero eta bereizketa nabariagoa.
Dituzten botu-eskubideen benetako erabilpena gero eta murritzago izateko
joera dute akziodun geldiek. Legediak, bere aldetik, gero eta aukera gehiago
ematen digu, akziodun geldiak diru-ezarle huts gisa arautzeko, beren diru-
-ezarpenen errentagarritasuna babesteko behar diren gutxiengo-eskubideekin.
Aitzitik, enpresa handien goi-mailako Zuzendaritzan geroz eta ahalmen
handiago dute akziodun eragileek. Askotan, Administrazio-Kontseiluan duten
partehartzearen truke, berarizko ordainsariak hartzen dituzte. Tresna hau Sozietate
Anonimoen Legearen 130. artikuluan onartuta dago, ordainsari honetaz ondokoa
esanez: "Ordainsari hori etekinen partehartzea bada, etekin garbietatik baino ezin
da atera, legezko erreserba etKooperatiben zuzenbidea: Oinarriak