HIZKUNTZA, HEZKUNTZA
ETA
ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria
eta Metodologia Aplikatua
Lore Erriondo
Xabier Isasi
Fito Rodriguez
© Lore Erriondo, Xabier Isasi, Fito Rodriguez
© Udako Euskal Unibertsitatea
General Concha 25, 6. 48010 BILBO
ISBN: 84-86967-56-2
Lege-gordailua: BI-2435-93
Inprimategia: BOAN S.A. Aita Larramendi 2, BILBO
Azala: Arturo Rodriguez
Banatzaileak: ZABALTZEN Igara bidea 88, DONOSTIA
U.E.U. General Concha 25, 6. 48010 BILBO
AURKIBIDE OROKORRA
Elebitasunaren ahulezia kontzeptualaz eta ikerketa honen
oinarri teorikoaz ............................................................................. 9
Kultur gutxiagotuak eta pentsakeraren independentzia ............. 13
1.- Kultura eta ezagutza ............................................................ 16
2.- Ezagutza eta hizkuntza ........................................................ 17
3.- Hizkuntza eta pentsakera ................................................... 21
4.- Gutxiengoen kulturak, hizkuntza gutxiagotuak eta
pentsakera dibergentea ......................................................... 23
5.- Kultur gutxiagotuak eta pentsakeraren independentzia ...... 28
6.- Komunikazioa, mintzaira, hizkuntza eta hizkera ............... 31
Giza-komunikazioa ......................................................................... 33
1.-Mintzaira, hizkuntza, hizkera ............................................... 33
2.-Pentsamentua eta mintzaira ................................................. 37
3.-Mintzairaren garun-antolaketa ............................................ 40
Elebitasuna: Arazoa eta aztergaia ................................................ 45
1.- Elebitasuna, hizkuntzen arteko ukipen egoera eta
elebiduntasuna ................................................................... 48
2.- Elebidun motak ................................................................. 52
3.- Elebiduntasuna eta lateralizazioa ....................................... 55
3.1.-Eskuineko hemisferioaren partehartzea
elebidun /eleaniztunen hizkuntzen isladapen
eta prozesamentuan .................................................... 57
4.- Elebidun/eleaniztunen hizkuntzen adierazpen modua
garunean .............................................................................. 59
Hizkuntz-oroimena elebidunongan ............................................. 63
1.- Oroimena eta hizkuntzen irakaskuntza ............................... 68
2.- Itzulpena elebidun/eleaniztunengan ................................... 69
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
5
Hizkuntzen ikaskuntza ................................................................... 71
1.-Hizkuntzen ikaskuntza eta berezko garapena ..................... 71
2.-Bigarren hizkuntzaren ikaskuntza eta jabetza prozesua ..... 76
3.-Hizkuntzen arteko ukipen egoerako irakaskuntza .............. 81
3.1.-Hizkuntz murgiltze ereduak ........................................ 91
3.1.1.-Adina ................................................................. 93
3.1.2.-Trinkotasuna ...................................................... 94
3.1.3.-Iharduera ........................................................... 94
Elebiduntasunaren neurketa ......................................................... 95
1.- Elebiduntasun indizea ........................................................ 96
2.- Elebiduntasunari buruzko testa ........................................... 98
2.1.- Testaren fidagarritasuna ............................................. 106
3.- Elebiduntasunari buruzko froga .......................................... 107
4.- Emaitzen azterketa .............................................................. 114
4.1.- Adina eta ikasmailaren araberako garapena ............... 115
5.- Emandako hiztegiaren azterketa. ......................................... 122
6.- I. Eranskina: euskaraz eta gazteleraz emandako
hitz zerrendak. .................................................................... 124
7.- II. Eranskina: euskaraz eta gazteleraz emandako
aditzak, adjektiboak eta koloreak. ..................................... 159
Azkenengo gogoetak eta ondorio bilduma ................................... 165
1.- Garapen psikolinguistikoaz ................................................. 165
2.- Egoera soziolinguistikoaren eraginaz .................................. 167
3.- Ondorio bilduma ................................................................. 168
4.- Ondorioak miatuz ................................................................ 170
Bibliografia ................................................................................... 175
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
6
IRUDIEN AURKIBIDEA
1. Irudia: Mintzaira, Hizkuntza, Hizkera ...................................... 36. or.
2. Irudia: Mintzaira eta Pentsamentuaren arteko erlazioak.
Venn-en diagramak ....................................................... 39. or.
3. Irudia: Hizkuntzen arteko ukipen egoera ................................. 49. or.
4. Irudia: Enkodaketa mnemonikoa eta hizkuntz-dekodaketa ...... 64. or.
5. Irudia: Barne-eragiketak elebidunengan ................................ 66. or.
6. Irudia: Ulermenerako prozesuen eskema logikoa .................... 67. or.
7. Irudia: Hizkuntzaren berezko garapena.
Eredu normalizatua ......................................................... 73. or.
8. Irudia: Berezko garapenaren bilakabideak (kurbak) ................ 74. or.
9. Irudia: Berezko hizkuntz garapena ........................................... 75. or.
10. Irudia: Hizkuntzaren berezko garapena/ kultura bidezko
hizkuntz-garapena ....................................................... 78. or.
11. Irudia: 1986. urteko Erroldaren araberako
E.A.E.ren azterketa demolinguistikoa ........................ 82. or.
12. Irudia: Hizkuntz ukipena. Euskararen egoera .......................... 84. or.
13. Irudia: Hizkuntz ereduak eta hiztun taldeak ............................ 89. or.
14. Irudia: Murgiltze ereduen oinarrizko ardatzak ........................ 93. or.
15. Irudia: Hiztunen adin-banaketa .............................................. 110. or.
16. Irudia: Laginaren hezkuntz-ereduen banaketa ....................... 110. or.
17. Irudia: Hiztunen banaketa jatorrizko hizkuntza
eta bigarren hizkuntz ikastadinaren arabera ................. 112. or.
18. Irudia: Hiztun tipologiaren araberako banaketa ...................... 113. or.
19. Irudia: Ekoizpen tasen banaketa ikasmailaka .......................... 116. or.
20. Irudia: Hiztunen banaketa elebiduntasun indizearen arabera .. 119. or.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
7
TAULEN AURKIBIDEA
1. Taula: Elebitasunari buruzko zenbait ikerketa ......................... 47. or.
2. Taula: Elebidunen arteko bereizketak eragiten dituzten
aldagaiak (Paradis, 1989) .............................................. 55. or.
3. Taula: Euskararen hiztun taldeak jatorrizko hizkuntzaren arabera 81. or.
4. Taula: Elebiduntasunari Buruzko Testa (EBT),
hitz kopuruen zenbaketa eta sailkapena ........................ 104. or.
5. Taula: EBTren hitz estimuluaren araberako sailkapena ............ 106. or.
6. Taula: EBTren Elebiduntasun Indizeak eta kategoria
semantikoen estatigrafoak .............................................. 106. or.
7. Taula: EBTren fidagarritasun azterketa ................................... 107. or.
8. Taula: Urolako udalerrien deskripzioa ..................................... 107. or.
9. Taula: Euskararen egoerari buruzko adierazle estatistikoak ..... 108. or.
10. Taula: Urola-kosta eskualdeko euskal eredutako
(D) eskolak. 4.O.H.O/ 8. O.H.O ....................................... 109. or.
11. Taula: Hiztun eta elebidun tipologia ...................................... 113. or.
12. Taula: Hizkuntz ekoizpenaren batazbestekoak hitz
estimuluka eta ikasmailaka ......................................... 114. or.
13. Taula: Batazbesteko ekoizpen tasakikas-mailaka ................. 115. or.
14. Taula: Jatorrizko hizkuntzaren araberako hiztun
taldeen arteko konparaketa ......................................... 117. or.
15. Taula: Hizkuntzen ikastadina eta orotariko ekoizpen tasak .... 117. or.
16. Taula: Elebiduntasun Indizearen tarteak eta
elebidun motak ............................................................. 118. or.
17. Taula: Elebiduntasun Indizearen garapena ikasmailaka ......... 120. or.
18. Taula: Gertueneko hizkuntz-giroa eta ekoizpen tasak ............ 121. or.
19. Taula: Euskaldunak/ez-euskaldunak,
elebiduntasun indizeak eta haien arteko erkaketa ......... 121. or.
20. Taula: Aditzak, adjektiboak eta koloreak euskaraz
eta gazteleraz .............................................................. 123. or.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
8
ELEBITASUNAREN AHULEZIA
KONTZEPTUALAZ ETA
IKERKETA HONEN OINARRI TEORIKOAZ
Fito Rodriguez Bornaetxea
Goian aipatutako ELEBITASUNA den hitz pottoloren eduki desberdinak zein,
hezkuntza medio, egunerokotasunean bere eraginkortasuna eta operatibitatea
azalaraztea litzateke orri hauen nahia.
Ikusiko dugunez, egun elebitasuna bezalako hitzek dagoeneko zehaztasuna galdu
duten neurrian lanbrotzen, merketzen eta errealitatearen azterketarako galtzen joan
dira. Merketzen diogu, zeren eta Euskal Herria bezalako hizkuntzen arteko ukipen
egoeretatik sortutako gizarte-gatazken eraginez edo, jakintza merkantileko
kontzeptu gisa erabilia izateagatik jadanik ez ohi du errealitatea definitzeko
premiazkoa den trinkotasun epistemologikorik1. Orokorregia bihurtu omen da.
Izan ere, gure gizarte garatuan ezagutza merkatal-jakintza bihurtuz doala Max
Weberrengandik badakigu jakin2. Hau da, merkatuak gizarte-zientzietako
ezagutzaren beharra duenez salerosi daitezkeen azalezko jakintzak sortzen ditu,
jakintza merkantilizatu egiten du, alegia. Eta azoka adierazten dugunean,
Athenako agoraren antzera, politikaz ari gara, toki berean sortu baitziren merkatua
eta mendebaldar politika. Bada, egungo gizarte-zientzietako kontzeptuek,
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
9
1- ULISES MOULINES, C. (1988). Epistemologia, Terminologia Cientifico-Social. Antrophos.
Barcelona. 347-350 or.
2- WEBER, M. (1964). L´étique protestante et l´esprit du capitalisme. Plon. Paris.
berezkoa dute merkatuzko eta politikazko baloreak, baina egunerokotasunak, arlo
haietan izan duten etengabeko erabileraz, goian esan bezala, merketu eta kamustu
egiten dute. Ondorioz, gaur egun elebitasuna bezalako hitzak aipatzen direnean
aldez aurretik pairatutako erabilera politikoak gailendu ohi du barneko eduki
hertsia hastapenetatik eraginkortasun ezan ezinbestean murgiltzen garen bitartean.
Beraz, gizarte honen botere-jakintzek eragindako gizarte-zientzietan3 elebitasun
hitzak, errealitatea taxutu eta definitzeko maneiatzearen ordez, errealitatearen
isladaz izaten dena nahasteko besterik ez du balio. Honetaz gain, egoera
soziolinguistikoak horren desberdinak direnez4, zehazkizunen aldeko joerak guztiz
beharrezkoak dauzkagu. Horrexegatik, erabat garrantzitsuak dira hizkuntz egoera
jakin baten ikerketatik ateratako emaitzak plazaratzea. Izan ere, bai
erreferentziazko azterketan baita antzerakotzat har litezkeen artean praktika
zehatzak ahalbideratzeko baliogarria izan daitekelakoan.
Hizkuntzen arteko ukipen egoeretan, bada, errazkeri nahiz ekibozidadetatik
urrun lan egin ahal izateko, inoiz baino premiazkoagoa dirudi dauden teoria zein
kontzeptuei birdefinizio eraginkor eta aplikagarriak egitearena. Horretarako
eskeini nahi ditugu lerro hauek. Baina ez soilik, Hizkuntzaren inguruan sortutako
ekarpenak behar beste zehazteko baizik eta, ildo honetatik, Euskal Herriko
egungo gizartean hezkuntza mailan horren ondoriozko eredu aplikagarrien berri
azalarazten eta zabaltzen joateko.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
10
3- MUÑOZ, B. (1993). Critica del saber aparente. in Critica del Lenguaje Ordinario (Román
Reyes Ed.) Libertarias. Madrid.
4- "Ikasleek ahalik eta hizkuntza gehien ezagut ditzaten baina elebitasun sozialak status quo
linguistikoa mantentzeko bakarrik balio duela ikustarazi behar diegu". Irakaskuntza, hizkuntza
eta gizartea. T. Mollá eta C. Palanca. in Jazten 2 zbk. 20. or. (Elebitasunaren mitoa agerian). Eta,
adibide gisa, egile berberen Curso de sociolingüísticaren 2.atalean (Graella-Bromera.Valencia
1988) honako pasarte argi hauek:
"Hizkuntza gehienak beste batzuekiko ukipen-egoeran aurkitzen dira. Ukipen egoera honek,
beste gauza batzuren artean, hizkuntz aldaketak eragiten ditu hala hizkuntzen egituran nola bere
gizarte-esparruan, bere erabilera-esparruan(...)
(...) Hizkuntza minoritario guztiak ez dira minorizatuak, suediera bezala, status normaleko
bederatzi milioi hiztun dituen hizkuntza edo daniera, bost milioi hiztunekin. Baina, alderantziz
badira kuantitatiboki hizkuntza maioritarioa izanik, zirkunstanzia eta leku konkretuetan,
minorizazio prozesoa jasaten ari direnak, zenbait kasutan beren existentzia mehatxatzera iristen
dena. Pentsa dezagun zer gertatzen ari zaion gaztelaniari Puerto Ricon, frantsesari Kanadan, edo
galegoari Galizian".
Gizarte-ikerketa5 dateke hemen eskaintzen den ekarpena. Sapir eta Pike-
-rengandik erakarritako etik/emik 6 parea erabili nahi izan dugu guk hizkuntzen
ukipena diren gizarte-egoera bereziak ikertzeko. Zehazkiago, hizkuntzen arteko
ukipen egoera jakin eta zehatz baten ikerketa egiterakoan zertaz hitzegiten ari
garen argitzeko. Horretarako geronek erabilitako ikerkuntz-sistema beste
antzerako egoeretan aplikatzeko onuragarria delakoan plazaratu nahi dugu oraingo
honetan. Baina ez bakarrik egindako azterketak ezagutarazteko, ez eta parekatsuak
izan daitezen egoeretara ikerketa zabaltzeko bakarrik ere, baizik eta funtsean,
hizkuntz ukipen egoera desberdinetan hezkuntz-eredu aplikagarri bat lantzen
joateko. Hizkuntz-egoerak hobetuz joan ahal izateko, alegia. Halere, etik/emik
parea dela eta Pike- eta Harris-en artean sortutako polemikaz, gehiago
azpimarratu nahiko genuke emik delakoaren eraginarena etik-arena baino. Hau da,
gizarte-ikerketa hau euskalduntasunetik sortua da. Beraz, zehatza eta sozio-
-kulturala duzue, barne-aurkikuntzaren bila doa, integratzailea da eta, azkenik,
lehen aipatu bezala, funtsean praktiketara zuzendua dago.
Ezin da, ordea, praktikara joan nahi izatea hastapenetan dagoen abiapuntua
behar bezala argitu gabe. Esan dezagun, beraz, euskalduntasunetik egindako lan
honek, euskalduna den kultura (Levi-Straussengandik Kultura = Komunikazioa),
zein hizkuntzaren egoera gutxiagotuta bezala aztertzen duela, minorizatua beraz,
eta hori bera dela bere abiapuntua. Baina adierazitakoak suposatzen duenaz
konturatzeko har dezagun beharrezko tartea.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
11
5- MORIN, E. (1972). "L´évenement-sphinx" in Communications, 18.
- LOURAU, R. (1975). El análisis institucional. Amorrotu. Buenos Aires.
6- PIKE, K.L. (1972). "Puntos de vista éticos y émicos para la descripción de la conducta " in
Comunicación y cultura, Nueva Visión. Buenos Aires. 1. tomoa.
E.Sapir antropologoak egindako ikerketatik abiatuz eta hizkuntzalaritzan fonetikaz (etik) eta
fonologiaz (fonemika-emik) aritzerakoan dauden datu mota desberdinei kasu eginez, gizarte-
-zientzien metodologian eztabaida emankorra sortu zen. Fonetikak hots fisikoaz aritzen den
bitartean fonologiak hizkuntz-sistema jakin baten barruan adierazgarriak direnak soilik hartzen
ditu kontutan (beti, adberbioa euskaraz, eta Betti izen propioa ingeleseraz, antzerakoak badira
ere fonologikoki badago bereizterik adibidez). Ildo beretik joanda, etik ikuspegiak orokorrak,
kanpotikoak, objetibotasunaren aldekoak, hastapenetatik analisizaleak,etab... lirateke. Emik,
berriz, kontrakoak. Pike-k azken ikuspegi hau defendituko luke M.Harris antropologoak lehenari
ekingo liokeen bitartean (Harris, M. El materialismo cultural. Alianza. Madrid. 1982). Bion
sintesi metodologikoa izango da Gizarte-ikerketa (Morin, Lapassade etab.) zeinak azterketa
kuantitatiboaz gain ikertzailearen hurbilpen subjektibo eta inplikatua aldarrikatuko du.
Kontzeptuen egokiera eta egoeren aldaketak eragiten dituen lan-aukera hau duzue, zehazkizunak
zehazkizun, ikerketa honetarako hautatutakoa.
KULTUR GUTXIAGOTUAK ETA
PENTSAKERAREN INDEPENDENTZIA
Fito Rodriguez Bornaetxea
Nekez uler daiteke izenburu honetan adierazi nahi izango genukeena aldez
aurretik kategorien moldaketaz hizkuntzek daukaten eragina behar bezala azaltzen
ez den bitartean. Halere, guzti hori azalduta ere, ulermen egokiaren baitan
disziplinartekotasunaren premia dagoenez (ontologiaz, gizarte-hizkuntzalaritzaz
zein ezagutzazko psikologiari buruzko zenbait erreferentzien jabe izan ahal
izatearena hain zuzen) diskurtsoaren haria ez galtzearren erabiliko ditudan
ezinbesteko aipamenak alboan agertzen saiatuko naiz. Horrela, pentsamentuaren bi
prozedura desberdinak balira bezala, diskurtsoaren ildoa izango da alde batetik
bilakatua oharretan oinarrizko errekurtsoak, exkurtsoetarako bidea, ematen diren
bitartean. Mezuaz jabetzeko, ordea, aipatu bi erreferentziak osagarriak dira. Hona
hemen.
Gizarte-zientzietan arazo honi buruzko planteamendu desberdinenen etorria:
Kultura eta, noski, gizarte edo gizaki desberdinen arteko desberdintasunaz
aspaldidanik oharturik, gizarte-zientzietan planteiaturiko galdera hauxe dugu: zer-
-nolako erlazio mota dago kultura jakin batetan bertako gizartea eta bertako
gizakien pentsamoldeen artean?; edota beste era batez adierazia: kultura
bakoitzak zer-nolako baldintzak ezartzen dizkio bere baitan ekoizten den
pentsakerari?...
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
13
Honi erantzuteko, gizakia ulertu ahal izateko hain zuzen ere, gizarteaz zein
kulturaz aritzeko, aurreko mendearen bukaeran antropologoek egindako ikerketa
taxonomikoak ditugu. E.B.Taylor-ek (1871) lan egiten zuen naturalisten antzera,
hau da, kulturen ezaugarriak sailkatu besterik ez zuen egiten. Izan ere, kultur
fenomenoak biltzea eta taxutzea zen helburua, inola ere fenomeno haien artean
inongo barne batasunik bilatu nahirik. L.Morgan (1877), berriz, gizarte
antolakuntzaz aritu bazen ere, ez zen kultur ezaugarri fenomenikoetaz gehiegi
saiatu. Aitzitik, Taylorengandik bereizturik, giza egituraketak zein eraldaketak
ikertzea zuen helburutzat. Ikuspegi batean zein bestean, kulturen arteko
konparaketa egin arren, ez zen aintzakotzat hartzen kultura eta pentsamentuen
arteko harremana, ezta hizkuntza, hezkuntza edota hirigintza bezalako
fenomenoen kultur-azterketa ere1.
Baina gizakia isolaturik, gizaki gisa ulertzerik ez dagoen era berean, gizarte eta
kultur sostengurik gabeko intelektua antzematea ere ez da erraza. Izan ere,
ezagutzazko funtziotan kultur oinarriaren garrantziaz ohartzea dateke mende
honetako gizarte-antropologiak ireki duen ate emankorrenetariko bat2.
Hasiera batetan, aipatutako Taylor, G. Stanley Hall (1865) edo H.Spenceren
eraginez (1888), ezagutzazko muga herri basatien eta garatuen artean
(mendebaldarrak) ezartzen bazen ere, sasi-"darwinismo" hura gainditurik geratu
zen mende honen hastapenetatik. F.Boas-en "Gizaki primitiboaren adimena"
izenburuko ikerketa kaleratu zenetik (1911) kultura eta arrazaren artean zeuden
gaizkiulertze eta nahasteak erabat argiturik agertu ziren. Garai hartatik aurrera
kultur bereizketak genetikaren arabera ulertzerik ez ohi da onartu. Ez eta kultur-
-aldaketaz jabetzeko helerazketa genetikoaren eraginkortasunik, jakina. Areago,
F.Boas-i buruzko aditua den Herskovitsi berari so eginez "arraza kontzeptua
zientziari ezarritako oztopoa besterik ez dela" esan beharko genuke guk geuk ere3.
Pentsamoldeen arteko bereizketaz aritzean hurbilketa biologizisten aurrean
gizarteak duen garrantzia hasi zen azpimarratzen. Horrela E. Durkheimen
itzalpean sortu ziren L.Lévi-Brühlen ikerketak eta "gizarte irudikapenen"
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
14
1- RDGZ. BORNAETXEA, F. (1992). "Kultur Etxeak egungo Gizarte Pedagogiaren eremuan".
Eusko Ikaskuntzaren XI. Kongresua. Kultur Formulazio berriak. Euskal Herria eta Europa.
Donostia. 503-506 or.
2- IBAÑEZ, J. (1988). "Cuantitativo/Cualitativo" in Terminología Científico-Social. Antrophos.
Barcelona 218-232 or.
3- HERSKOVITS, M. eta besteak (1965). The Mind of Primitive Man. The Free Press. N. York 10.
or.
Kultur ekoizpenak aztertu ahal izateko arrazaren kontzeptuen antzutasunaz Georges
Lapassaderen ekarpenak azpimarratzekoak dira. Gehiago jakin nahian ikus Rdgz. Bornaetxea, F.
(1992) "Rap, trikitrixa zein bertsolaritza G. Lapassaderen esku" in Bertsolari 7.zbk. Urria, 13-
18. or.
kontzeptua. Honen arabera kultur mota bakoitzak mundu fisikoa era desberdinez
irudikatu bide du, eta ondorioz, sortutako kultur emaitzak behar bezala ulertu ahal
izateko baldintzagarriak diren aipatutako "gizarte-irudikapen" haiek aldez aurretik
ezagutarazi egin behar dira4.
Ikuspegi sogiolozista honi kritikatuz psikologiaren planteamenduak datozkigu,
bai garapen psikologia baita "Gestalt" deritzana ere. Kritikak antzerakoak izan
arren (gizarte basatietan sortutako gizakiak, desberdinak eta aldagaiak diren
neurrian, zeren arabera eraldatzen diren jakin behar da...) oinarri desberdinetakoak
dauzkagu. Garapen psikologiak tokian tokiko hizkuntzei kasu egin behar
izatearena azpimarratzen duen bitartean5 Gestaltek hautemate (perzepzioa)
prozedurei so egitearen premia aldarrikatuko digu.
Adierazitako gizarte zientzien bilakera hau dela medio badugu gaur egun
ezagueraren eraikuntzaz aritzerik kulturaren baitan biltzen diren osagarri
desberdin bakoitzari behar den arreta eskainiz. Sintesi honetan iharduten aurkitzen
dira, besteak beste, M. Cole edo J.Bruner6. Ildo honi atxekituz, eta hizkuntz
gutxiagotutakoen kasu jakin batetaz (euskarari buruz alegia), ibili gara Euskal
Herriko egoeraz gure ikerketa-ekarpentxoa arakatzen bertako E.H.U.ko irakasle
batzu7, honako hau aipatutako azterketa zati baten azalpena duzuelarik.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
15
4- AMERIO, P. (1987). "Groupes, representations et identites sociales" in Perspectives cognitives
et conduites sociales. Del Val. Fribourg.
Descamps, J.C. (1977). L'Attribution et la catégorisation sociale. Peter. Berne.
Moscovici, S. (1987). "Ideologie et representations sociales" in Sur Ideologies et Rep. Soc.
Paris X. Nanterre.
5- Ikus "Garapen Psikologiaz":
Vygotski, L.S. (1934). Pensamiento y Lenguaje. La Pléyade. Buenos Aires. 1983.ko
argitarapeneko 93.or. eta
Wernwe, H. (1948). Comparative psychology of mental development. Science Ed. N. York.
1961ko argitarapeneko 225. or.
Ikus "Gestalti buruzko jarreraz":
Kohler, W. (1925). The mentality of apes. Harcourt Brace. N. York
6- COLE, M.; MEANS, B. (1986). Cognición y Pensamiento. Cómo pensamos. Estudios
comparados. Paidos. Buenos Aires.
BRUNER, J. (1991). Actos de significado. Más allá de la revolución cognitiva. Alianza. Madrid.
7- ISASI, X.; ERRIONDO, L.; RDGZ. BORNAETXEA, F. "El contexto de contacto de lenguas en
las vias de aprendizaje de las formas de simbolización". Euskal Herriko Unibertsitateak
finantziaturiko ikerketa (UPV 096.230-H053/91).
1. KULTURA ETA EZAGUTZA
Psikologiaren hastapenetatik, zehazkiagoak izatekotan W.Wundten lehenengo
ikerketatik (1916), bikoiztasun oso nabarmenen aurrean aurkitzen ginen. Alde
batetik gizakia genuen psikologiarako ikergai, zeharo bestetik berriz, gizarte jakin
baten emaitza kulturalak (hizkuntza barne) hizkuntzalaritza zein antropologiaren
azterketarako. Muga antzu hura gainditu nahian Michael Colek argitaratu zuen
1981an " Garapen hurbilaren arloa, zeinean kulturak eta ezagutzak elkar eragiten
duten"8. Bertan aldez aurretiko saikera ugariak bilduz9 eta A.R. Luriak
jorratutako bideari atxekiz10 tokian tokiko gizartearen hizkuntzak nahiz hezkuntza
motak bertan ekoizten diren ezaguera moten ulerkuntzarako ezinbesteko gakoak
bihurtzen dira. Ikuspegi honen arabera gizakiaren ezagutzazko garapena bertako
kulturaz jabetzeko jorratu behar den prozeduren ondorio gisa antzematen da.
Lehen aipaturiko gestaltzaleen antzera, aurretik biologiak ezarritako hautemate
sistema orokorrak aurkitzearen ordez kultur aniztasunaren bidez hurbiltzen dira
aipatu hautemate-oinarrietara. Pentsakera aniztasun haiek gainera, kulturak
baldintzaturiko elkarren-eraginekin loturik azalduko lirateke. Ildo honek osatzen
du Vygotskyk Uzbekistan hasitako ikerketak11 antropologiaren "gertaera" edota
"gizarte-espazioa" kontzeptuekin harremanetan ezartzen duen bitartean12.
Ezagutzaren garapena gizakiengan, bada, norbera bere kultur testuinguruaz
jabetzeko erabilitako prozeduren arabera ulertu behar izango da ezinbestean.
Honela, hizkuntza/hezkuntza binomioak baldintzatuko luke pentsakeraren
eraikuntza, eta zehazkiago izanik, pentsamentuaren oinarrian dauzkagun datuak
prozesatzeko moldeak (kategoriak) ere bai. Izan ere, errealitate fenomenoak
sailkatu ahal izateko erabilitako erizpide ontologiko, semantiko edota
gnoseologikoa eraginduak azalduko litzaizkiguke aldez aurretik bideratutako
heziketaren arabera. Baina M.Colek baieztatutako honek duen garrantziaz behar
bezain beste ohartzeko pausoz-pauso segi dezagun bere barne eduki guztia
azalerazi arte.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
16
8- COLE, M. (1981). "Where Culture and Cognition Create Each Other", espainolez "La zona de
desarrollo próximo: donde cultura y conocimiento se generan mutuamente" in Infancia y
Aprendizaje 25. zbk (1984), 3-17. or.
9- COLE, M. (1977). Cultura y Pensamiento. Relación de los procesos cognitivos con la cultura.
Limusa. Mexico.
10- LURIA, A.R. (1974). Los Procesos Cognitivos. Análisis Socio-históricos. Fontanella. Barcelona
(1980)
11- Ikus Leontiev, A.N. in Wertsch, J.V. (ed.) (1981). The concept of activity in Soviet psychology.
Sharpe. White Plains, 47 eta 61. or.
12- FORTES, M. (1977) "From child to adult: Studies in the antropology of education. Natural
History Press. N.York, 27-28. or.
2. EZAGUTZA ETA HIZKUNTZA
Euskaldunen artean ezaguna dugu oso B.Whorfen hizkuntz teoriak13. Beraien
arabera Hizkuntz komunitate bakoitzak mundua era desberdin batez eskuratzen
omen du (Hizkuntz erlatibitatearen hastapena); erabiltzen den hizkuntzan datza,
gainera, desberdintasun horren aurrebaldintza (hizkuntz determinismoa).
Mende honen erdian hedatutako planteamendu hauek saiatu ziren Ameriketako
Colon aurreko indiar hizkuntzen arteko konparaketa egiten eta, funtsean, kultur
bereizketak hizkuntzen egitura diferentei leporatu zizkieten14. B. Whorf indiar
hizkuntzaz aditua zen bitartean E. Sapir mende honetako bigarren hamarkadatik
ari zen fonetika sinbolikoa lantzen eta ikerketa konparatua egiten munduan zehar.
Gaur egun, dudarik gabe, hipotesi honek adierazitakoari ezin zaio zentzu
hertsian eutsi. Nekez onar daiteke hizkuntza eta esperientziaren artean inolako
harreman eredugarritasunik dagoenik, ezta ezagutzaren garapena bera hizkuntzak
soilik mugatzen duenik. Horrela balitz elkarren arteko edonongo ulermenik
galerazi egin beharko genuke hastapenetatik, baita mota guztietako itzulpenaren
ahaltasuna bera ezinbestean alboratu ere. Ezin da izan honako hau, beraz, lan
honetarako aldarrikatu beharko genukeen bide teorikoa. Halere, planteamendu
hauek atea ireki dizkiote gizarte zientzia berri bati: gizarte-hizkuntzalaritzari hain
zuzen, zeren aipatutako ezintasunak agerian utzita ere, hizkuntzen erabilerak
ezagutzako prozeduren aurrean duen garrantzia azpimarratu egin digute. Ildo
honetatik zabaltzen den bide horri ekinez aurkituko dugu lagungarri
beranduxeago, besteak beste, W. Labov eta M. Stubbs.15
Dena den, edozein unetan eta edozein eratan ere, tokian tokiko ezagueraren
aldarrikapen honen aurka mota desberdinetako egiturazaleen erasoa etorri ohi da
ulergarritasun orokorraren defentsan. Gehienetan C. Lévy-Straussen itzalpetik16
hizkuntzek azalerazten dituzten kultur-bereizgarritasunak, esan bezala, azalpentzat
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
17
13- Berriena Patziku Perurenak kaleratutako koloreei buruzko saiakera bada ere (Erein, Donostia
1992) erroek Txillardegirengana garamatzate (Hizkuntza eta Pentsakera. Etor. Donostia
hamabost urte lehenago). Izan ere, Sapir-Whorf zaleek alegia, hizkuntz errealitatea aldarrikatu
dutenek, koloreei buruzko kultur hautematea jorratu bide dute gehien. Ikus:
Heider, E.R. (1972). "Universals in color naming and memory" Journal of Experimental
Psichology, 18. zbk, 10-20 or.
14- WHORF, B.L. (1956). Langage, thought and reality. Wiley. N.York
BROWN, R. (1958). "Words and things". The Free Press. N. York
15- STUBBS, M. (1984). Lenguaje y Escuela. Cincel-Kapelusz. Madrid 64-81. or eta 133-142. or.
HUDSON, R.A. (1980). La Sociolingüística. Anagrama. Barcelona (1981) 25-28. or.
16- LEVI-STRAUSS, C. (1861). Arte, Lenguaje, Etnología. Siglo XXI. Mexico (1971) 130-138. or.
besterik ez dute jotzen, hau da, beren aburuz, gizaki guztiei ezagutzazko egitura
amankomun berberak legozkieke.
Hizkuntzalaritzaren eremuan N. Chomskyren ekarpena dugu emankorrena17.
Honen arabera hizkuntza guztiek eduki badituzte egiturazko ezaugarri berdinak.
Honetaz gain, esaera orok osagarri zehatz batzuetatik eta askotariko sistema
arautzailearen bidez sort daitezkenez ezin da pentsatu ere egin hizkuntzak
aipatutako sistema arautzaileak baino aberatsagorik izan daitezkeenik. Era berean,
ezingo litzateke esan ezaguera mailak aurrekoiago ala sinpleagorik direnik.
Halere, ikusiko dugunez, gizakiek sistema haiek erabiltzen dituztenean egitura
arautzaileak nola eskuratu eta beren funtzionamenduan nola aurreratzen diren
oraingoz ikergai den neurrian, kulturatze prozeduren azterketak jorragai duen
gizarte eta gizakien arteko elkar eragiketaren prozeduren premia ezin da, ez eta
planteamendu teoriko honetatik, inola ere baztertu. Aitzitik, gizarte zientzietan
kultur gutxiagotuen ikerketarako ulergarritasun orokorraren esanahi hertsiaz
lanegiteak bertako gizarte zein gizakien berezko aldagaiaz ez jabetzea ekar
dezakenez, eta ondorioz, ustekabean bada ere, horrek kultur zein hizkuntz
normalizatuen bideak besterik gabe azpimarratzea dakarkigunez, planteamendu
hauek adierazitako kultur minorizatuetatik sortutako praktika nahiz teoriaren
galbae kritikotik pasatzeari ezinbestekoa deritzogu. Bestela, nahitanahiez,
egindako iharduna kultur txikietako ordezkatzearen aldeko lana izan liteke.
Ildo hau, ordea, ez da atzo goizetik sortua18 eta etengabe saiatu gara azaltzen
gizarte zientzietako foru desberdinen artean arlo honi ekiten dioten ekitaldietan19
baina, behar bada, oraingo honetan bere arlo teorikoan gehixeago azaltzeari
onuragarri deritzogu.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
18
18- RDGZ. BORNAETXEA, F. (1983). "Hezkuntzaren Iker-Tresnak" I.P.E.S. Formazio
Koadernoak. Bilbo
19- ISASI BALANZATEGI, X.; RDGZ. BORNAETXEA, F. (1991)"Euskararen Herritik Erdal
Mundura" in Elebitasuna eta Hizkuntz Jabekuntza. XI. Congreso de la Sociedad Española de
Lingüística Aplicada.
RDGZ. BORNAETXEA, F. (1991). "La référence spatiale (symbolique et psysique) dans
l'apprentissage scolaire de la deuxiéme langue" in 19. Congrés annuel S.P.A.Q. Montréal,
Québec.
RDGZ. BORNAETXEA, F. (1992). "Euskal-Herriko zenbait kasu ezagutzazko psikologiaren
historiak jorratutako ildo klasikoen arabera ikerturik" in V Symposium de la Sociedad Española
de Historia de la Psicologia. Donostia.
RDGZ. BORNAETXEA, F. (1992). "La importancia del espacio simbólico en la recuperación de
las lenguas minorizadas" in O uso das línguas na perspectiva da Europa Comunitaria Seminario
coordenado Departamento de Filologia, Teoria da literatura e linguistica galega da Universidade
de Vigo e Associaciom galeda ga Lingua. Ourense.
RDGZ. BORNAETXEA, F. (1992). "El contexto de contacto de lenguas en las vías de
aprendizaje de las formas de simbolización" in X. Congreso Nacional de Pedagogía. Salamanca.
Goian adierazi bezala, ezagutzazko eraikuntzan tokian tokiko kultur zein
hizkuntzen garrantzia azpimarratu nahi dutenen aurka jotzen du
estrukturalismoaren ikuspegiak. Azken bide honetatik eratorria dugu
F. Saussureren ekarpena (1916) zeinean hizkuntzaren ikerketarako eredu teoriko
eta orokor baten premia aldarrikatzen den. Horretarako sortzen digu
hizkuntza/hizkera binomioa. Funtsean, beraz, dagoen guztia sailkatu ahal izateko
baina, "malgré-lui", era estatikoegi batez.
N. Chomskyk (1967) ordea, ildo beretik joanez, eredu dinamikoagoa asmatuko
du, izan ere, sortzaile/eraldatzailea; gaitasun hutsa (barne egiturari dagokiona)/
/ekoizpen-gaitasuna (azaleko egituran) binomioa. Horrela antzemango da arau
multzo mugatu batetik abiatuz esaera multzo mugagabea sortzeko, ulertzeko eta
eragiteko hiztun batek duen ahalmena. Horixe adieraziko digu gaitasuna
kontzeptuak (competence). Ekoizpen-gaitasunak (preformance) berriz, hiztunaren
jokaera enpirikoa azalduko du.
Gaitasun hutsari dagokio, bada, barne eta azalekoaren arteko egituren
kontraesana: Gramatika. Honen arabera uler daitezke esanahiak eta ikurren arteko
erlazioa; ulermen semantikoa/barne egitura eta irudikapen fonetikoa/azaleko
egitura. Azken hauek, ondorioz, desberdinak izan arren ulermen semantiko
berdinaz eduki dezaketenez, ezin da barne egituretara heldu azaleko egituretatik
soilik. Aitzitik, ezinbestekoa dateke eredu teorikoa (abstraktu/hipotetikoa) izatea
ulermena behar bezala ziurtatzeko. Ezinezkoa dugu ekoizpen-gaitasunatik
gaitasun hutsara, besterik gabe, pasa. Gaitasuna ezin da induzitu ekoizpen-
-gaitasunatik baizik eta ekoizpen-gaitasuna gaitasun ahalmenatik abiaturik
deduzitu egiten dela. Horrexegatik deritzogu Chomskyren teoriari "sortzailea",
eragiketa praktikoak aldez aurreko gaitasun teoriko jakin batetik nola sortzen duen
azaldu egiten baitigu. Horrexegatik, era berean, "eraldatzailea" dela diote, barne
egiturak azaleko egituren forma nola hartzen duten argitu egiten duelako, hain
zuzen.
Halere, Saussurentzat hizkuntza gizarte osoari bazegokion ere (nolabaiteko
erakunde mota bat izanik), Chomskyrengan gaitasuna gizakiari dagokiola
antzematen da. Azken honen teoria dinamikoagoa izan arren (sortzaile eta
eraldatzailea izateagatik) gizarte hizkuntzalaritzaren ikuspegitik ordea, oraindik
mugatuegia dirudi bere "sortze prozeduretan". Hau da, matematikaren prozeduren
antzera barnearen azalpenaren berri ematen digu besterik ez. Eraikuntzak nola
eragiten diren alegia, baina inola ez ekoizpen prozeduren ardatzak zertan datzaten.
Bide induktibista hutsak agerian uzten baditu ere. Berari esker teoriaren premia
inoiz baino garbiago aldarrikatzeko beharra izan arren, bere ereduak balio digu
sistema noologikoak (ideietakoak, hain zuzen) ikertzeko, ez ordea sistema
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
19
soziologikoak ulertarazteko. Chomsky dela medio argiagoa daukagu semantikaren
ardatzak, ez pragmatikarenak. Informazioaren tratamendua azalerazten digu, eta ez
da gutxi gero!, baina gizarteratze zein kulturatze prozeduraz apenas ez digu
berririk eskaitzen. Izan ere, hizkuntzalaritza hutsean goi mailakoa dugu, ez noski
gizarte hizkuntzalari gisa.
Esanahia hizkuntza jakin batek dioena baldin badugu eta zentzua, hizkuntza
horrek, bere testuinguruan, adierazten diguna, Chomskyren teoriak lehenengoari
ekingo lioke besterik ez. Baina zentzua izendatu dugun bigarren kontzeptu
horretaz jabetzeko beste bide bat jorratu behar izango dugu. Hauxe litzateke bere
ekarpenaren muina eta, jakina, bere teoriaren muga ere bai. Bide honetatik joanda
Chomskyren teorien kritikarako beste galdera orokorragoak irekitzerik badago
ere20, oraingoz, gure ikerketaren atzean dagoena ulertu ahal izateko puntu honetan
bertan geratzea dirudi egokiena.
Izan ere, ezagutzazko ekoizpen prozedurak aztertzerakoan guri gehien
interesatzen zaiguna zentzua/ esanahia eta hizkuntza ezarria/ hizkuntza
abstraktoaren arteko binomioekin lanegitea denez21 (eta ez Chomskyrenagan ez
eta egiturazaleengana horretarako inolako ekarpenik aurkitzen denik) beste bide
bat jorratzeari ekin behar izango diogu. Horretarako, eta orain arte azaldutakoa
berriro gogoratuz, "Garapen hurbilaren arloa" hona erakartzeari ezinbesteakoa
deritzogu.
Lehen esan bezala, gizarte bakoitzak sortzen duen ikur-espazioaren kulturatze
prozeduren bereganatzean datza bertako kidearen ezagutzazko ekoizpena. Hau da,
horrelako bakoitzaren hizkuntz/hezkuntzaren binomioaren araberako sortuko da
ezaguera mota bat ala bestea. Mundua kategorizatzeko informazioen sailkapen
mota batean besteetan baino gaiagoa ibiltzearena eta ondorioz, egokitutako hori
eta ez besteak garatzearena. Beraz, ezagutzaren ekoizpenak ez dira guztiz askeak
baizik eta kulturak garatzen duen leku-sozialaren menpekoak.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
20
20- KRISTEVA, J. (1969.) Semeiotiké. Seuil. Paris. Sistema noologikoen ikerketarako biologiaren
eredua aldarrikatzen du Chomskyren bezalako sistema itxiegietatik ihes egin nahian mundu
fisikoak berak ezartzen dituen moduen arabera.
PASK, G. (1976). Conversation Theory. Elsevier. N.York. Vygotskiren teoriaz baliatuz eta
matematika garaikidearen laguntzaz (Spencer-Brown 1971) hizkuntzaren ikerketarako hemen
proposatzen den bideak pragmatikaren arloa jorratzen du gehien mota guztietako gramatikaren
kaltetan.
21- COLL, C. "Significado y sentido en el aprendizaje escolar" in Infancia y Aprendizaje, 48. zbk.
121-135. or.
Menpeko ezagutzazko ekoizpen hauexek, gainera, Vygotskyk ongi asko
adierazten duenez22, bi ardatzen arabera garatuz doaz: Testuinguruan oinarritutako
hizkuntz zehatz batetik destestuinguratzera doan arloan alde batetik, eta tokiko
hizkeratik mintzaira abstraktuetarako garatzen den bidean bestetik. Edo beste modu
batez esanda, zentzuaren ulerkuntza hertsitik esanahi orokorraren konkistatzera.
Guzti hau, ordea, ezin da antzeman hizkuntza bakoitzatik at, edota gure kasuan
bezala, hizkuntz ukipen egoera jakin batetik at. Izan ere, aipatu bezala, hizkuntz
gizarte egoerak moldatu eta, neurri handi batetan ere, baldintzatu egiten baitigu
kulturatze prozeduren menpekoa den ezagutzaren ekoizpena bera23.
Horrexegatik, pentsakeraren heterogeneitateaz eta hizkuntz aniztasunen artean
dauden harremanak behar bezala aritu ahal izateko, har dezagun beharrezkoa
zaigun tartea. Jarraian duzue...
3. HIZKUNTZA ETA PENTSAKERA
Goian adierazi bezala ez dugu hemendik aldarrikatzen, Sapir-Whorfen antzera,
hizkuntzak pentsamoldeak bideratzen dituenik. Aitzitik, luzez esplikatu dugunez,
ontzat hartzen ditugu estrukturalisten aldetik nahiz Chomskyzaleen partetik horri
buruz datozen kritikak. Alegia, hizkuntz determinismo mekanikoaren ahulezia
teorikoa bistan denez ezin dela esan inongo hizkuntza besteren bat baino
"garatuagoa" edota "egokia" izan daitekeenik. Bai ordea, Vygostky, Luria eta
Leontievek frogatu zutenez, pentsamentu eskema unibersalistak gainditu behar
direla beren garapenerako oinarrian dauden ezagutzazko prozedurak kultur
baldintzatzearen menpekotasuna onartuz24.
Hauxe dela eta, egun garatzerik badugu bere garaian ez Vygostkyk ezta Luriak
berak ere ondorioztatzerik izan ez zutena25. Hizkuntzak ez ditu zuzenean
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
21
22- VYGOTSKY, L.S. (1934). La imaginación y el arte en la infancia. Akal. Madrid. 1982
23- HAUGEN, E. (1972). The ecology of language. Stanford University Press. California.
Sanchez Carrión, J.M. "La nueva sociolingüística y la ecología de las lenguas" Eusko Ikaskuntza
(Aingeru Irigarairi omenaldia) Donostia 327-349. or.
24- LURIA, LEONTIEV, VYGOTSKY (1979). Psicología y Pedagogía. Akal. Madrid
25- TULVISTE, P. (1992). "Diversidad cultura y heterogeneidad en el pensamiento"Apuntes de
Psicología. Sevilla 35. zbk. 7. or. "En los primeros años, Luria no pudo publicar estos datos
recogidos entre 1931 y 1932, ya que se trataba de un momento dificil para la Psicología en
Rusia, y en general para todas las áreas del pensamiento. En concreto, Luria tuvo problemas al
ser acusado de buscar un tipo de pensamiento primitivo en el colectivo de campesinos soviéticos
de Asia Central, así como de otros tipos de estúpidas críticas ideológicas. Por estas razones,
Luria se vió obligado a abandonar la publicación de sus datos durante treinta años".
pentsamoldeak baldintzatzen, jakina, baina kulturak bai, eta zehazkiago
gizartearen egoera soziolinguistikoak berak. Hortxe dugu gakoa. Baina hobeto
ulertarazteko, hona ekar ditzagun guztiz lagungarriak diren Peeter Tulviste
irakaslearen ikerketak26.
Jakina denez, Luriak eta Vygotskyk pentsamentuaren garapena baldintza sozio-
-historikopean kokatu ohi dute. Garapen psikologia klasikoaren arabera, Piageten
teoriaren arabera esate baterako, ezagutza subjektu eta objekturen arteko elkarren
eraginez eraikiz doan bitartean, sobietar psikologiak tartekatzen ditu harreman
hartan bertako gizartea zein kulturen aurrebaldintzak27, eta funtsean hizkuntzaren
erabilera. Hau da, eskolatze zein alfabetatze edota hizkuntz normalizazioari
buruzko bertako egoera medio hurbilduko dira ezagutzazko prozeduren bilakaera
hartara. Piagetentzat ezagutza ekintzetan eta eragiketetan oinarritu bide da bere
desarroilorako. Sobietarrek, kultur baldintzaren barnean hizkuntzaren egoera
(gehienetan beren ikerketetan ikusi denez, hizkuntz ukipen egoera diglosikoa
besterik ez dena) aipatzen dute ezinbezteko tartekari gisa. Piageten eraginez alde
batetik eta, Stalinismoaren ondorioz bestetik (ikus 25. oharra), hizkuntz ukipen
kultur egoera diglosiko horrek nola baldintzatzen duen pentsakeren ekoizpena ez
da behar bezala aintzakotzat hartu. Ondorioz, ikertu ahal izateko Peeter
Tulvisteren bezalako laguntzak eduki arte itxaron behar izan omen dugu.
Tulviste Luriaren ikaslea eta lankidea izan zen Moskuko Psikologia
Fakultateko lehenengo promoziotik (hirurogeigarren hamarkadatik hain zuzen).
Ezagutzaren garapenari buruz Uzbekistanen egindako antzerako ikerketak
jarraitzerik izan zuen Siberiako Taimurreko Ganasanz herritarren artean, eta egun
Estoniako Tartu Unibertsitatean dugu irakasle nahiz eta, era berean, EE.BB.etako
Clark Unibertsitateko ikertzaile taldearekin aritu eta, horrexegatik besteak beste,
M. Cole eta J. Brumerrekin harremanetan egon.
Tartuko Unibertsitatean aspaldidanik kultur semiotikari buruzko ikerketen
tradizioa egonik28 alde batetik, eta Ganasanztarrekin pasatutako egonaldiek
bestetik eragiten zuten Tulvistengana aurreko sobietar psikologiaren ekarpena
gizarte hizkuntzalaritzaren arabera birformulatzera29. Horrela, bere ikerketek
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
22
26- TULVISTE, P. (1987). "The cultural-historical developement of verbal thinking". A
psychological study. Valgus. Tallin
27- Gogoratu ezazue Vygotskiren lehengoetariko itzulpenak J.Piaget-en eranskin kritikoak eta guzti
mendebaldartu zirela (ikus besteak beste, Pensamiento y Lenguaje 5. oharra).
28- LOTMAN, J. (1979). Semiótica de la cultura. (La escuela de Tartu) Cátedra. Madrid.
29- "Un pequeño grupo llamado Ganasanz que quizá debido a que tienen una alta estima sobre ellos
mismos han preservado su propio lenguaje, cultura, etc.... La comunicación fué bastante fluida
con este grupo étnico ya que los hombres, a diferencia de las mujeres que únicamente hablaban
su lengua nativa, hablaban además el ruso". (op. cit. 25. oharra)
erabiltzen duten ikuspegi berri honen arabera, egun esan dezakegu kultur eta
gizarte hizkuntzen egoerak baldintzatzen duela bertan ekoizten den pentsakera
mota. Hau da, ildo honetatik, pentsamentuaren heterogeneitatearekin topo egiten
dugunean gizarte ikertzailearen galderak izan beharko lirateke:
- Nola sortzen dira pentsakera aniztasun haiek?
- Zertan dira bereziak?
- Nola antzeman daitezke berezitasun haiek?
- Nola pasatzen da pentsakera batetik bestera?
- Nola hautatzen da pentsakera mota bat ala bestea erabiltzearena?
("metaezagutza"ren deskripzioa, hau da ezagutu ahal izatea zer-nolako
ezaguera erabili beharra dagoen testuinguru bakoitzean...)
Izan ere, pentsakera desberdinak ekoizten direla ez hizkuntzaren eraginez
egoera soziolinguistikoaren ondorioz baizik, argitu ondoren irekitzen diren
galdera berriei erantzuteko gizarte hizkuntz egoeraren deskripzioaz ulertu dena,
eta ulertzen dena azaltzeari ezinbestekoa bihurtu zaigu. Hori bera zehazten
saiatuko gara hurrengo ataltxoan.
4. GUTXIENGOEN KULTURAK, HIZKUNTZA GUTXIAGOTUAK ETA
PENTSAKERA DIBERGENTEA
Beraz, pentsamentua sortu, eraiki, garatu eta ekoiztu egiten baldin bada dagoen
kulturaren arabera, eta era berean, baldintzagarritzat jotzen den kultura jakin
batetaz jabetzeko bertako egoera soziolinguistikoa nola ekoiztu zein birrekoizten
den jakin behar baldin bada, ahal den neurrian, hori bera argitzea eta azaltzea
ezinbestekoa daukagunez, kultura hitz horren atzean dagoen kontzeptu zehaztetik
abiatzea litzateke oraingo honetan egokiena. Horretarako, eta kontzeptuari duen
garrantzia aitortuz premiazkoa zaigun zehazkizuna lortuz saiatzen garen bitartean,
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
23
"...Estilos de habla y modos de pensamiento: todo lo que venimos diciendo se encuentra
estrechamente relacionado con aspectos que han sido estudiados en la llamada lingüística social"
(ibidem 13. or.)
Herriaren autokontzeptua dugu, hain zuzen ere, gizarte hizkuntzalaritza garaikideak gehien
azpimarratzen duen faktoretariko bat ("hizkuntz komunitatearen trinkotasuna"). Ikus Sanchez
Carrion, J.M. (1990) "Los espacios de la desigualdad: Patología social y conciencia lingüística"
in Hizkuntza/Hezkuntza. UPV/EHU. Bilbo 15-44. or.
lehen aipatutako Lévi-Straussek (La penseé sauvage-1962) honetaz zioena
gogoratu egingo dugu: "Kultura, funtsean, komunikazio era bat da"30.
Baina antropologo guztiek azpimarratzen dutenez munduan komunikazio era
desberdinak izanik31 gizarteetan zabalduena dugun egoera komunikazio
ukipenarena dugu. Aipatutako egoera haiek deskribatu eta ulertarazteko erabili ohi
da gizarte-zientzietan eredu ekologikoa32. Horren arabera, eta mota guztietako
glotofagiak ekiditu nahian ukipen kulturetan komunikaziorako erabiltzen diren
hizkuntzak definitzen dira minoritario/minorizatu binomioaz baliaturik33.
Pare hori dela eta, gutxiengo baten hizkuntza erabat normalizaturik egon
daiteke, eta berarekin ukipen egoeran aurkitzen dena baino txikiagoa izan arren
(suomiera eta suediera adibidez) horrek ez luke esan nahi inolako ordezkapen
prozeduran sarturik egon daitekeenik. Hizkuntza minoritarioa litzateke hori,
besterik gabe. Alderantziz balitz, ordezkapenen zein atzerapen prozeduraz jota
egongo balitz, hizkuntza eta kultura hori gutxiagotzen ari dela esango genuke.
Hizkuntz gutxiagotua dela, minorizatua alegia. Eta hau hizkuntzari dagokion
hiztun kopuruari so egin gabe, zeren hizkuntz handiak gaur egun gutxiagotuak
dauden era berean (frantsesera Kanadan edota espainolera Puerto Ricon...), arrazoi
gehiagoz hizkuntz txiki asko minorizatuak dauzkagu ere bai.
Planteamendu honek hizkuntz ukipen egoeran aurkitzen diren gizarteak era
dinamiko batez ulertzea erraztuko digu. Baita haietan pentsamentuaren
ekoizpenerako erabiltzen den funtsezko tresna, hizkuntza/hezkuntza binomioa,
antzematen eta operatibizatzen lagunduko ere.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
24
30- Ez gara inolako sinplismotan ibili nahi. Badakigu jakin, kulturaz ulertzen dena zabala dela oso,
Kroeber-Klueklon (1952) arakatu zuten bere definizioa (Culture: A Critical Rewiew of Concept
and definition) eta lan luzea egin behar izan zuten horretarako. Egun, ordea, kulturaren
definiziorako hurbilpen orokorrak eginda ere, adibidez J. Azconak (1988) burututako lanak
(Para comprender la Antropología 2. tomo, La Cultura. Verbo Divino, Estella.) Lévi-Straussek
erabiltzen duen komunikazioaren zentzua dugu onartuena. Antzekoa gertatzen zaigu kultur
ekoizpen definizioa argitzerakoan (Savranski, I. (1973) La cultura y sus funciones. Progreso.
Moscu. 1983, 80. or.) zeinean berriro ere komunikazioarekin topo egiten dugun.
31- LEACH, E. (1981). Cultura y Comunicación. Siglo XXI. Madrid.
32- JANER MANILA, G. (1982) a Cultura popular i ecologia del llenguatge. Ceac. Barcelona.
33- MOLLA, T.; PALANCA, C.; VIANA, A. (1987). Curs de Sociolinguistica. Bromera. Valencia.
Euskaraz badago honetaz zenbait itzulpen "Munduko hizkuntzak"(J.L. Ormaetxea)
"Irakaskuntza, hizkuntza eta gizartea" (E. Agirre) Jazten, Arrasateko aldizkarian argitaraturik.
Aly, J. eta beste batzuk (1992). "Educations dans une langue minorisée". Cahiers de Recherche
Langues et cultures opprimées et minorisées. Université Paris VIII. Saint-Denis.
Halere, azken hauxe lortzeko oraindik gehiago zehaztu behar izango dugu
hizkuntz ukipen egoeretan gizarte hizkuntzalaritzak eskaintzen dizkigun
kontzeptuak. Besteak beste, elebiduntasun gehikorra nahiz kenkorra eta
elebiduntasunaren kontzeptua bera.
Hizkuntz ukipenetan bertako hiztun batzuk hizkuntza bat baino gehiago
erabiltzeko gai direnean elebitasun egoera dagoela esan ohi da34. Halere, bistan
denez eta goian aipaturikoaren arabera, elebitasun egoerak oso diferenteak
direnez, batipat bigarren hizkuntzak ikasteko Kanadako "Murgiltze" deritzaneko
metodoa zabaldu zenetik, elebitasun egoerak sailkatu ahal izateko "kenkorra" eta
"gehikorra" hitzak erabili dira35.
Bigarren hizkuntza ikasteak ez baldin badu lehenengoa galtzea erakartzen,
lortutako elebiduntasuna "gehikorra" dela esaten dute. Hau da, jatorrizko
hizkuntza galdu gabe bigarren batekin gehitu egiten da ondare kulturala. Portaera
hau gizarte prozeduraren bidez eskuratzen denean, eskolatzean hain zuzen,
hiztunen jatorrizko hizkuntza ezin da gutxiagotua izan, bestela hizkuntz
ordezkatzea garatuz doa elebiduntasuna "kenkorra" bihurtuz. Hau da, hiztuna
jatorrizko hizkuntza minorizatua galduz doa.
Guzti honek, noski, harreman zuzenean dago gizarte jakin hartan hizkuntza
bakoitzak duen normalizazio statusarekin. Horrela hizkuntz ez-minorizatutako
hiztunek eraman dezakete bere eskolatze prozedura bigarren hizkuntz
gutxiagotutako batez (Quebec-en anglofonoak frantseseraz eskolarizaturik, esate
baterako). Ez dute berea galduko eta bestea, ordea, ondo asko izango dute
hartzerik. Alderantziz ordea, hizkuntz gutxiagotutakoak hizkuntz indartsuan
eskolarizaturik berea galtzen dute eta bestea eskuratzeko zailtasunez ibiliko dira36.
Beraz, hizkuntz ukipen egoeretan elebiduntasun gehikorra lortzeko eskolaratze
prozedurak (alfabetatzea nahiz matematiken oinarriak eskuratzearena)
gutxiagotutako hizkuntza ardatza delarik, eraman behar dira aurrera. Hau da,
hizkuntza ez-minorizatuen hiztunek hizkuntza minorizatuan ikasi beharko lukete
eta hizkuntz minorizatuetako hiztunek baita hizkuntz gutxiagotuan ere lehenengo
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
25
34- MACKEY, W.F.; SIGUAN, M. (1986). Education et bilinguisme. Unesco/ Deachaux- Niestlé.
Lausanne, 11-14. or.
35- LAMBERT, W.E. (1975) "Culture and language as factors in learning education" in Education
of inmigrants students. A. Wolfang. OISE. Toronto.
Rdgz. Bornaetxea, F. (1992) "Gazteleraren irakaskuntza euskal eskolan" in Isilik 15. zbk. 37. or.
36- SANCHEZ CARRION, J.M. (1987). Un futuro para nuestro pasado. Donostia, 158-164. or.
ikur eragiketak ikasi. Horrela, nahiz eta prozedura desberdinez, abiapuntua
desberdina baita, lortutako hiztunek elebiduntasun gehikorraren egoeran
aurkituko lirateke.
Baina zer-nolako onik ala txarrik dakarkio elebiduntasun gehikorra delako
honek subjektu hauei? Izan ere, Kanadako "murgiltze" metodoa medio Hezkuntz
zein Gizarte zientzietan, elebiduntasunari buruzko ikerketak era berri batez
ikustatzerik badago37 ere elebiduntasunak pentsamentuaren ekoizpenarekin duen
harremana behar bezala zehazteko aldez aurretik hurrengo binomio baten edukiaz
jabetu behar izango gara: Elebitasun/Elebiduntasuna38.
Horrela, Elebitasuna gizarte egoeraz aritzeko erabiltzen dugun bitartean,
Elebiduntasun gisa ezagutuko dugu subjektuak informazioa prozesatzeko (egoera
elebidunetan hizkuntza bat baino gehiago erabiltzeko gai den hiztuna, alegia) duen
egitura kognitibo berezia. Elebiduntasuna, elebitasunaren antzera, beti hizkuntz
gutxiagotuaren erreferentziatik ikustaturik, gehikorra ala kenkorra izan daiteke.
Horren operatibizazio zehatza egin ahal izateko lantzen ibili gara X. Isasi
irakasleak sortutako "elebiduntasunaren indizea" eta "elebiduntasunaren testa"39.
Aipatutako ikerketaz behin baino gehiago ihardungo badugu ere, oraingo
honetarako subjektu elebidunen pentsakeraren ekoizpenaz aritzeko bereziki
erakarri nahi esango genuke hona. Izan ere, L. Balkanen ikerlanak kaleratu
zirenetik40 (1979) elebitasun egoeretan eskolarizatutako subjektuen pentsamentu
ekoizpena bereziaz jabeturik gaude. Hau da, hizkuntz gutxiagotu batetan
(elebiduntasun gehikorrean, noski) ikasteak ez dakar soilik ondoriozko hizkuntza
bat gehiago jakitea, errealitatetik jasotako datuen barne antolaketarako malgutasun
handiagoa edukitzea baizik.
Jakina denez, gauzak izendatzeko kode bat baino gehiago aukeratzeko erabili
baldin badaiteke, mundu fisikoa eta hizkuntzaren artean elebakarrek daukaten
harreman hertsiaren ordez, erlazio plastikoagoa da elebidun gehikorrak
egunerokotasunean etengabe lantzen duena.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
26
37- CALVE, P. (1991) "Vingt ans d'inmmersion au Canada (1956-1990)". E.L.A., 82. zbk, 7-23. or.
38- HAMMERS, J. F. ; Blanc, M. (1983). Bilingualité et Bilinguisme. Mardaga. Bruxelles
38- ISASI, X.; YENES, F.; LOPEZ JAUREGI, A.; ELOSUA, P. (1992) Elebiduntasunaz. Gizarte
Psikologia eta Portaera Zientzien Metodologia Saila. UPV/EHUko Psikologia Fakultatea,
Donostia.
40- BALKAN, L. (1979) Los efectos del bilinguismo en las actitudes intelectuales. Marova, Madrid,
1984.
Elebiduntasunaren indizea neurtzen denean41 gainera, adierazitako
malgutasuna elebidun positiboaren pentsamentu dibergenterako joeraren berri
ematen digu. Baina azken hau gehixeago azaltzea merezi duelakoan, hurrengo
lerrotan honetaz arituko gara era zehatzago batez.
Ohizko testetan Adimen Koefizientea inferitzeko erabilitako pentsakera mota
murritzegia behin baino gehiago izan da salaturik42.
Adimena pentsamentu konbergentez nahiz ezaguera sintetikoarekin parekatu
ohi da. Hau da galdera jakin bati erantzun bat soilik bilatzen diona43. Gure
ikerketetan, ordea, joera kontrakoa azaltzen zaigu, hau da, elebiduntasun indizea
zenbat eta positiboagoa den neurrian, emandako hitz zerrendetan normaltasun
estatistikotik hainbat eta haratago aurkitzen diren subjektuak44.
Beste hitzetan esanda, elebidun gehikorrak (+) pentsakera sortzaileagoa
ekoizten dutela dirudi. Honek, mota desberdinetako ondorioak ateratzera
garamatza, eta saiatuko gara ateraerazten behar denean eta beharko diren lekuetan
dudarik ez, baina dagoeneko finka ditzagun pentsakera dibergentearen erabileran
subjektu elebidunen aldetik ekoizpen berezia antzematen dela alde batetik, eta
bestetik, horrek estimulu jakin baten aurrean informazio antolaketarako ohizkoak
ez diren kategorizazioak eskatzen dituela.
Aipatutako guzti hau, noski, bai egiten ibili garen ikerketa aplikatuaren arabera
(ikus 7. oharra), baita orain arte jorratutako ildo teorikoaren arabera ere ulerturik,
zeren elebiduntasun indize positiboetan(+), elebiduntasun gehikorretan
eskolatutakoen artean. Hau da, hizkuntz ukipen egoera jakin batean
gutxiagotutako hizkuntzen hiztunengan izango genuke aurkitzerik adierazitako
kategorizazio, edota pentsakeraren ekoizpen berezi hura. Halere, baldintzak eta
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
27
41- 91/92 ikasturtean zehar X.Isasi, L. Erriondo eta hirurok Elebiduntasunari buruzko mintegia
zuzendu genuen Urola Bailaran eta Zarautzko Pedagogia Aholkularitegiarekin batera bertako
eskola guztietan (Publiko, pribatu zein ikastola) 4., 5., 6., 7. eta 8. mailako D ereduko ikasleei
"Elebiduntasunaren Testa" pasa genien norberaren subjetuaren Eleb. indizea hitz-jariotasun
oinarrituriko zenbait froga bidez kalkulatzeko asmoz..
Eleb. Indizea =
Euskararen hitz kopurua - Espainolezko hitz kopurua
Euskararen hitz kopurua - Espainolezko hitz kopurua
42- BAKER, C. (1988). Key Issues in Bilingualism and Bilingual Education. Multilingual Matters,
Clevedon. Euskaraz liburu honen bigarren atala itzulita dago, Baker, C. "Elebitasuna eta
funtzionamendu kognitiboak" in Tantak, 5. zbk. 25-50. or
43- GILFORD, J.P. (1982). "Cognitive Psychology's Ambiguities" in Psychological Review, 89.
zbk. 48-59.
44- TORRANCE, E.P. (1974). Torrance Test of Creativitate Thinking. Lexington Mass. Ginn
guzti, jaurtikitutako baieztapen honen ondorioak zehatz-mehatz argitzen saiatzea
merezi duelakoan, oraingo honetako azken atalean aipatutako horri ekingo diogu.
5. KULTUR GUTXIAGOTUAK ETA PENTSAKERAREN
INDEPENDENTZIA
Hasiera batetan, logikoa dirudi kultur ukipen egoeretan normalizatu gabeko
hizkuntzetako (hizk. gutxiagotuetako) hiztunen emaitzak normalitate estadistikotik
at egotearena. Izan ere, hizkuntza indartsuaren hiztunek moldatzen baitute
estatistikaren normaltasuna izango dena eta.
Bestalde, baieztatutako honek azpimarratu eta frogatu egiten du lan honetan
zehar orain arte azaldutakoa. Alegia, Kulturak, eta zehazkiago komunikazio
egoera zehatzak, baldintzatzen badu ekoiztutako pentsakera, ezaguera bera
antzemateko erabilitako iker-tresnak subjektuen emaitzetan isladatuko digu
dagoen hizkuntz ukipen egoera eta, jakina, hizkuntz gutxiagutako hiztunak,
beraien hizkuntzaren antzera, normalizatu gabeak bezala azalduko zaizkigu.
Azken hau, era arrunt batez ulertzen bada ez gabiltza gaizki, zeren eta honek
dituen ondorio kognitiboak ondorioztaraztea izango da gure hurrengo saiakera.
Espero dezagun, gutxienez, aurrekoaren adina argia gera dadila.
Horretarako gogoratu behar izango dugu hastapenetan pentsamentua ekoizteko
aurrebaldintza dugula datuak prozesatzeko sistema45, informazioen
sailkapenerako zirkuitoa46 edota errealitatearen fenomenoak klasifikatzeko
erabilitako kategorizazioa47, eta hauxe dela hain zuzen, kulturaren galbaetik
datorkigun eragina48.
Metaezagutzaren historian aspaldidaniko erreferentziak dauzkagu Aristotelek,
kategoriei buruz, bai logika baita metafisikan ere, maneiatu zituenak. Logikan
kontzeptuak klasifikatu ahal izateko alde batetik, eta ontologian izaeraren
eraikuntzaz zein ulerkuntzaz aritzeko bestetik. Bere eskemaren araberako hamar
kategoriak (berezkotasuna, kantitatea, kualitatea, harremana, lekua, denbora,
egoera, jabekuntza, eragiketasuna eta pasioa) eskolastikaren bidez helduko dira
modernitatera Kantek birsailkatu arte (kantitatea, kualitatea, harremana eta
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
28
45- ARBID, M.A. (1976). Cerebros, máquinas y matemáticas. Alianza. Madrid.
Changeaux, J.P. (1983). L'homme neuronal. A. Fayard. Paris.
46- LURIA, A.R. (198). Lenguaje y Pensamiento. Fontanella, Barcelona.
47- BRUNER, J. (1986). Realidad mental y mundos posibles. Gedisa, Barcelona, 1989
48- LURIA, A.R.; YUDOVICH, F.I.A. (1978). Lenguaje y desarrollo intelectual en el niño. Pablo
del Río. Madrid.
moduaren arabera). Bai Fichte, bai Hegel baita Marx edota Hartmann saiatuko
dira birmoldatzen ezagueraren oinarriak ikertzeko egokienak izan zitezken
errealitatea klasifikatzeko erizpide hauek, baina edozein eratan ere,
kategorizazioaren garrantzia pentsamentuaren ekoizpenean etengabe izan dugu
azpimarkaturik.
Izan ere, errealitatearen datuak ezaugarri fisikoen arabera multzokatzearen
ordez (hautemateari legokiokeen sistema) beste motako ezaugarrien arabera
(funtzionalitateaz adibidez...) bildu eta sailkatu egiten direnean, kategorien bidez
ari dela kontzeptuak sortzen esan daiteke.
Bereizketa hau medio jakina denez, bai Luriak baita Vygostkik ere,
pentsamentu ezarria eta abstraktuaren arteko bereizketa egiten zuten. Egun,
ezagutzaren garapeneko teoriak, ordea, ez luke baieztapen hori horren erraz
egingo49. Kultur ikerketa erkaketan jorratutako bide honek klasifikatzeko
erizpideen sorrera zein bilakaera aztertuz, hautematean oinarritutako
sailkapenetatik eragiketasunean fondatutako multzokatzera nola pasatzen den
argitu bide du50. Horrela ustezko bi pentsamentu desberdinen arteko sasimuga
ezabatuz, kategorizatzearen ekoizpenaren berri ematen digu. Funtsean, irizpide
funtzionalen sorkuntza azalduz eta beren praktiketan hautatutako ikuspegien
araberako klasifikazioetan alegia, errealitate berberaz aritzeko zenbat irizpide-
-mota diren erabilitakoak agertzen digute51.
Honek, aurreko garapen psikologiarekin alderatuaz, ikaragarrizko aurrerapen
teorikoa ekartzeaz aparte bideak irekitzen dizkigu kognitiboki behatzeko zer-
-nolako pentsakeraren ekoizpenak egiten diren sailkapenetan erabilitako irizpideen
arabera.
Gure ikerketarako berebiziko garrantzia eduki badu honek, zeren, ikusiko
dugunez, hizkuntz ukipen egoeretan elebakarrak (hizkuntz indartsuen hiztunak)
eta elebidun negatiboek (-) errealitatea sailkatzean irizpide bakar bat erabiltzeko
joera azalduko digute (txirotasun kognitiboa/iker-tresnaren menpekotasuna)
elebidun gehikorrak (+) beren multzokatzetan irizpide bat baino gehiago
erabilerarako portaera erakusten diguten bitartean (aberastasun kognitiboa/iker-
-tresnatik askeak).
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
29
49- BRUNER, J. (1990). Actos de significado. op. cit. Ikus 6. oharra 47-76. or.
50- BRUNER, J.S.; OLVER, R.; GREENFIELD, P. (1966). Studies in cognitive growth. Wiley,
N.York, 286-316. or.
51- Ikus in Cole, M. Cultura y pensamiento op. cit. (9. oharra) Sharp/Colek Yucatanen egindako
ikerketak, 103-120. or.
Kultur gutxiagotutako subjektu hauen portaera kognitiboa erabat lotuta
agertzen da eguneroko komunikazio estrategietan erabili behar izaten duten
joerarekin. Hau da, testuinguru bakoitzean eta edozeinen aurrean erabili beharreko
hizkuntza hautatu behar izatea eta, bere kasuan berehalako autozuzenketa eta
kode/hizkuntzaren aldaketa egin behar izatearena ere. Komukaziorako landu behar
izateko aukerazko gaitasun hau ongi asko ikertu du Kanadako adibideetan
Mc.Gilleko irakaslea den Fred Genessek52. Hauxe medio, esan genezake bai
afektiboki, bai hizkuntz pragmatikan baita ezagutzazko arloan ere elebidun
gehikorrak(+) jorratu behar izan dituen portaeren bidez hain zuzen, gaitasun
kognitibo malguagoa eta joriagoaren jabe egiten dela.
Izan ere, eta Vygostkik irekitako bideari atxekituz, hizkuntz ukipen egoeretan
elebidun positiboak eguneroko komunikazio praktiketan (kultur pragmatikan)
jarrera analitikoagoa landu behar izaten du elebakarrak edota elebidun negatiboak
baino53. Are gehiago, aipatutako portaera haiek direla medio, kultur
gutxiagotutako subjektuek tankera kognitibo askeagoa eta sortzaileagoa ekoizten
dutelakoan gaude54. Horixe bera frogatu du "irudi sarkorraren" testa elebitasun
egoera desberdinetan aplikatzeak Witkin,H-197155. Besteak beste, hori
frogatzeko ere erabiltzen ari gara "elebiduntasun indizea" eta elebiduntasunaren
testa" Euskal Herrian56. Izan ere, geure eguneroko praktikaz teorizatu ahal izateak
geu ere askeagoak eta sortzaileagoak egiten gaituelakoan gaude. Horregatik, eta ez
da arrazoi gutxi, gero!, ekiten diegu mota hauetako ikerketei. Horrexegatik, guzti
hori komunikatu ahal izateko hain zuzen ere, idazten dugu hau.
HIZKUNTZA, HEZKUNTZA ETA ELEBIDUNTASUNA
Hizkuntzen arteko Ukipen Egoeraren Teoria eta Metodologia Aplikatua
30
52- Baieztapen honen garrantziaz duela gutxi jabetu baginen ere, 1991ko udazkenean Montraleko
Mc. Gill Unibertsitatean pasatutako egonaldi batetan hain zuzen (ikus Isilik 15. ean "Fred
Genesserekin solasean") eta 1992.an zehar horretaz sakontzeko Genesserekin bi alditan bildu
baginen ere (Donostian zein Salamancan) honi buruzko lehenengo behapenak aspaldidanik
argitaraturik zeuden:
Genesse, F; Tucker, G.; Lambert, W.D. (1975) "Communication Skills in Bilingual Children"
Child Development, 46. zbk. 10-14. or.
53- IANCO-WORRAL, A.D. (1972) "Bilingualism and Cognitive Development". Child
Development 43., 390-400. or
54- CUMMINS, J. (1978) "Bilingualism and the Development of Metalinguistics Awareness"
IANCO-WORRAL, A.D. (1972) "Bilingualism and Cognitive Development. Child Development
43., 390-400. orJournal of Cross Cultural Psychology, 9. zbk., 131-149. or.
PARADIS, M. (1978) "Metalinguistic Development of Children in Bilingual Education
Programms: Data from Irish and Canadian Ukrainian-English Programs". Aspects of
Bilingualism, Hornbeam Press, Columbia.
55- Ikus Baker, C. "Elebitasuna eta funtzionamendu kognitiboa" op. cit. (42. ohar) 39-40. or.
Ikus Cole (9. oharra) 65-91. or.
Witkin, H. eta besteak (1971) "A manual Hizkuntza, Hezkuntza eta Elebiduntasuna