Zenbait apunte
Laudioko euskaraz
Natxo Urkijo
Argitarapen honek, Laudioko Udalaren
Euskara Zinegotzigoaren dirulaguntza
jaso du.
© Natxo Urkijo Orueta.
© UEUren hizkuntzalaritza Saila.
General Concha 25, 6. 48010 Bilbo.
I.S.B.N.: 84 - 86967 - 59 - 7
Lege-gordailua:VI-200/94
Inprimategia: Txindoki grafikak.
Txindoki kalea z/g. 01400 - Laudio. Araba.
Azalaren diseinua: Jon Navarro Orueta.
Azala: 1930an Laudioko udalean aurkezturiko planoak, etxe bat eraikitzeko
baimena eskatuz. Juan Carlos Navarrok eskuratua.
Bego eta Iruneri;
ohostu diedan denboragatik.
Alberto Mugirari;
Laudion, euskara eta euskal
kulturaren alde egindako lanagatik.
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 3
4 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
AURKIBIDEA
0 - SARRERA
1.- Kokapen geografiko-linguistikoa .................................. 7
2.- Inguramendu sozio-linguistikoa .................................. 7
3.- Egungo egoera ............................................................ 11
I - TESTUAK
1.- 1828ko dotrina ........................................................ 13
2.- 1858ko dotrina. .......................................................... 14
3.- Ruth-en liburua. ....................................................... 16
4.- Erizkizundi Irukoitza. .............................................. 17
5.- Beste testu bat ? ......................................................... 17
6.- Oharra Laudioko dotrinez. ....................................... 17
II - TESTUEN ANALISIA
1.- Arlo fonologikoa. ..................................................... 21
1.1.- Grafia. .......................................................... 21
1.2.- Zenbait fonemaren irudikapen grafikoa. ........... 25
1.3.- Grafemen taulak. .......................................... 28
1.4.- Bokalismoa. ................................................. 33
1.4.1.- Bokal elkarketa. ................................... 33
1.4.2.- Bokal alternantzia. .............................. 45
1.4.3.- Asimilazioa (bokal harmonia). .................. 45
1.5.- Kontsonantismoa. ....................................... 48
1.5.1.- Bustidura. ....................................... 48
1.5.2.- Txistukariak. ....................................... 49
1.5.3.- Ozenketa. ....................................... 51
1.5.4.- Afrikazioa. ....................................... 51
1.5.5.- Kontsonante elkarketa. ........................ 53
2.- Arlo Morfosintaktikoa. ......................................... 57
2.1.- Galdetzaileak. .......................................... 57
2.2.- Zehaztugabeak. ....................................... 59
2.3.- Erakusleak. ....................................... 60
2.3.1.- Erakusleen paradigmak. ........................ 61
2.4.- Izenordainak. ............................................ 64
2.4.1.- Izenordainen paradigmak. ..................... 64
2.5.- Izen deklinabidea. ....................................... 67
2.5.1.- Kasu gramatikalak. .............................. 71
a) Absolutua. ....................................... 71
b) Ergatiboa. ....................................... 72
d) Datiboa. .......................................... 72
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 5
2.5.2.- Leku-denborazkoak. .............................. 85
a) Inesiboa. ....................................... 85
b) Leku genitiboa. .............................. 86
d) Adlatiboa. ....................................... 86
e) Ablatiboa. ....................................... 87
2.5.3.- Gainerako kasuak. ................................. 108
a) Partitiboa. ....................................... 108
b) Genitiboa (edutezkoa). ........................ 108
d) Soziatiboa. ....................................... 109
e) Instrumentala. ................................. 109
2.6.- Aditza. .......................................................... 121
2.6.1.- Aspektua. ........................................... 121
2.6.2.- Aoristoa. .......................................... 123
2.6.3.- Aditz paradigmak. ................................ 126
2.6.3.1.- Aditz laguntzaileak. ........................ 126
a) INDIKATIBOA ................................ 126
b) AGINTEZKOA ................................ 134
d) SUBJUNTIBOA ............................... 138
e) AHALEZKOA ................................. 143
2.6.3.2.- Aditz trinkoak. ............................ 145
a) Iragangaitzak. ................................. 145
EGON ................................. 145
ETORR(I) .............................. 146
JOAN ................................. 147
IBIL(I) ................................. 147
b) Iragankorrak. ................................. 148
EDUK(I) .............................. 148
EROAN .............................. 149
EKUS(I) .............................. 149
EGIN ................................. 150
JAKIN .............................. 150
ERABIL(I) ........................... 150
ESAN ................................. 151
ERAKUTS(I) ........................ 151
IHARDUN ........................... 152
ERETZ(I) .............................. 152
2.6.3.3.- Adizki berezi bat. ........................... 153
III - HIZTEGIA ......................................................................... 155
- Izen arruntak .................................................................. 156
- Izen bereziak ................................................................... 203
BIBLIOGRAFIA .................................................................................... 207
6 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
SARRERA
1.- KOKAPEN GEOGRAFIKO-LINGUISTIKOA
Laudio herria Arabako Ipar mendebaldean kokaturik dago. Ipar eta ekialdean
Bizkaiarekin du muga; Arrankudiaga eta Orozkorekin, hain zuzen. Hego eta
mendebaldean, aldiz, Arabako Okondo, Zuhatza eta Luxaondo herriek mugatzen dute.
Honelako lanetan ohi denez, herri honetako aldaki linguistikoa nolabait definitzeko,
Luis Luciano Bonaparteren 1869an egindako sailkapenari begiratuko diogu. Honen
arabera, Laudioko hizkera bizkaieraren mendebaldeko euskalkian ezarrita dugu;
Arrigorriagako aldakiaren barnean, hain zuzen.
2.- INGURAMENDU SOZIO-LINGUISTIKOA
Laudioko Udal Artxibategi Historikoa, ez da salbuespen bat Euskal Herrian. Bertan
bildurik dagoen hainbeste agiriren artean (zaharrenak XVI. mendekoak direlarik), orain arte ez
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 7
BIZKAIERA
Euskal dialektologiaren hastapenak. UEU. Bilbo,
1987. (2. argitarapena)
ARABA GIPUZKOA
BIZKAIA
da bat ere agertu euskaraz idatzia. Euskararen presentzia idatzia bakarrik da nabaria
agirietako toponimo eta antroponimoetan. Baina euskarazko testurik agertzen ez bada ere,
euskarari eta bertoko egoera soziolinguistikoari erreferentzia egiten dion zenbait agiri
badugu bederen. Honakoek ez digute aukerarik ematen bertoko euskara ezagutu eta
aztertzeko, baina bai zein egoeratan zegoen jakiteko. Beraz, komenigarri deritzot agiri
hauei buruzko zenbait datu emateari.
Aipatuko dudan lehenengoa, XVIII. mendekoa dugu eta Uriaren auzia izenaz
ezagutzen dugu. Egia esan, ez da agiri bakarra, auzi baten inguruan sorturiko gutun, akta,
itun eta abarrez osaturiko agiri bilduma baizik. Bilduma honetako agiri guztiak ez daude
Laudioko Artxibategi Historikoan, eta batzuk Gasteizko Elizbarruti eta Apezpikutegiko
Artxibategi Historikoan ditugu. Auzi honek oso prozesu luzea izan zuen. 1773 urtearen
inguruan hasiz, azken epaia 1784 urtean jakinerazi zuten Kalagorrian.
Auziaren hasiera zenbait apaizen jokabidean datza. Bereter benefiziatu bik uko egin
zien betebeharrei eta beren jarrera defendatzeko asmoz, beste gauza batzuren artean,
horietako batek ordezko erdaldun hutsa ekarri zuen Laudiora. Honen ondorioz, eta
eliztarren arimak salbazioa erdiesteko biderik gabe zeudela ikusten zutelarik, bertoko Udal
eta Eliz-batzarreek itun bat egitea erabaki zuten. Itun honetan, soziolonguistikaren
ikuspuntutik interesgarria duguna, seigarren kapitulua da:
"6ºYtt. Que ttodos los individuos de el Cavildo coadyuben a el Pastto
Espirittual de estte Pueblo... ..., deviendo ser esttos confesores ábiles y
suficientes y que sepan bien el idioma bascongado que es el que
generalmente se abla en este Pueblo,..."1
Auzi honen inguruan Laudioko parrokua zen On Manuel Fernando Oruek 1775ean
apezpikuari bidalitako gutun batetan argi eta garbi utzi zuen zerbitzari edo ordezko
erdaldunak ez zuela balio Laudion aritzeko:
"... ha intentado, y aun solicita poner en esta Igl.a un Capellan servidor
ignorante totalm.te de el Idioma bascongado inutil p.a el Confesionario de esta
Igl.a u p.a la asist.a de enfermos y moribundos...
... Assi mismo se evita de raiz el otro inconveniente, de que nos vemos
amenazados por D. Nicolas de Murga con el Capellan servidor ignorante de
el Idioma bascongado , que con el mayor esfurzo intenta introducir en esta
Iglesia; pues con este defecto substancial es Imposible egercer el empleo de
Cura en este Valle; y cuando V.S.Y. tenga a bien de permitir a algun
Propietario, a que ponga servidor se hallara precisado de hechar mano de
sugeto, que ademas de ser bascongado, sea tambien Capaz para desempeñar
las obligaciones de Cura. ..." 2
Gutun berean, Laudio 1800 arima inguruk osatzen zuela dino, eta 1774 urteko beste
8 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
1 Despacho de la executoria del Pleyto que los dos Cavildos Ecc.co y secular de este Valle de Llodio an seguido con el Liz.do D.n
Leonardo de Uria y Orueta y D.n Nicolas de Murga Individuos Beneficiados de dho Cav.do ecc.co sobre aprovaz.on de Capitulos
establecidos por Concordia por ambas Comunidades &.a=. 1784. Laudioko Artxibategi Historikoan gorderiko agiria. Saila: V -
Relaciones con autoridades eclesiásticas - 1750-1910; Kutxa: 2; Karpeta: 1
2 Manuel Fernando Oruek, Leonardo Uria Oruetarekin izandako istiluen ondorioz, apezpikuari bidalitako gutun txostena. 1775.
Gasteizko Elizbarruti eta Apezpikutegiko Artxibategi Historikoa. Orden zenbakia: 68 ; Kutxa: 2; Atala: 4 (batzu).
txosten batetan, honako deskribapena ikus dezakegu:
"... el Valle de Llodio es compuesto de quatro quadrillas de mucho gentio
y en caserias mui distantes, y todos Bascongados cerrados, pues aunq.e
muchas Personas q.e viven en la rivera, ó cerca de el Camino Real entienden
algo de el castellano, pero su comun lenguage y explicaz.n assi en las
combersaciones, como en la Doctrina Xptiana y confessiones, aun estos
mismos q.e entienden algo de el castellano es spre, y por lo comun en la
lengua nativa Bascongada; exceptuanse algunas personas particulares de
caballeros & q.e aunque Bascongados suelen hablar en castellano..." 3
1774ko txosten berean ere:
"...se advierte, q.e en este Valle todos los sermones, y Doctrinas q.e se
explican entre año son en lenguage Bascongada, sin q.e se permita seg.n y
conforme previene, y manda la sinodal Constituz.n 12. de el libro 1. titulo 1.
predicar en castellano sermon ni Doctrina alg.a ..."
Honela XVIII. mendearen azken laurdeneko egoera soziolinguistikoaren jabe izan
gaitezke. Laudion, beraz, 1800 biztanle zegoen eta den denak euskaldunak ziren. Pertsona
elebidunak baziren ere, erabileran nagusi zen euskara. Gazteleraren erabilera bertoko
zenbait handikiren artean baino ez zen gertatzen.
Agiri bilduma hauen aipuez bukatzeko ikus dezagun ere honi buruz kontrako aldeak
zuen eritzia. Agiri hau 1780koa dugu. Ondoko aipuan, itunaren 6. kapituluari buruz ari da,
eta bere desegokitasuna plazaratu nahi du:
"...no obstante lo despreciable de ella en atencion a la generalidad con que
en el dia se abla el idioma castellano en dho v.e; sre cuio particular no puedo
menos de exponer en quanto haze a instruir mas vien su animo de [...] solo de
lo inconduzente sino tambien, de lo positivam.te perjudicial de dho capitulo
que es el que forma todo el asumpto de esta controversia al bien estar del
expresado valle y su [...] y que quando incremento logra en el actualm.te dho
idioma castellano todo el se le deve a lo que va corriendo del presente siglo
siendo a esto consiguiente nezesario que en menos del discurso de otro siglo
entero sea el referido idioma, no solo el dominante sino tambien el unico q.e
se hable en aquel pueblo como efectivamente ha sucedido asi en otros de sus
inmediaciones ve que [...]siblem.te se ha ido desterrando el bazcongado ..." 4
Bestelako iruzkizunik gabe argi gera daiteke aipu honen bidez zein zen auzi honetako
beste aldearen nahia, arlo linguistikoari dagokionez. Baina guretzat baliagarria dena ez da
eritzi hau; gazteleratzearen hasieraz dioskuna baizik. Agiri honetan Laudioko gazteleratze
prozesua XVIII. mendean hasi zela ikus dezakegu.
XVIII. mendean egindako itun edo konkordia honek eragina izan zuen XIX. mendean
zehar. Laudioko Artxibategian bertan dauden beste agiri batzuen bidez, bertako Udal
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 9
3 Laudion, Batzarre sekularra eta elizakoaren artean egindako ituna dela eta sortu zen auziari buruz, On Francisco Xabier Irabik,
berari egindako galdera batzuei erantzuteko osoturiko txostena.. 1774. Gasteizko Elizbarruti eta Apezpikutegiko Artxibategi
Historikoa. Orden zenbakia: 68 ; Kutxa: 2; Atala: 4 (batzu).
4 Itunaren 6. kapituluarekin ados ez zeudelako, aurkezturiko errekurtsoa. 1780. Gasteizko Elizbarruti eta Apezpikutegiko
Artxibategi Historikoa. Orden zenbakia: 68 ; Kutxa: 2; Atala: 4 (batzu).
Batzarreak ituna bete erazten saiatzen zela konproba dezakegu. Honela, 1827 urteko
abuztuaren 12.ko Udal Batzan honako erabakia hartu zuten 5. Erabaki honen kopia bat
1828 urtean Apezpikutegira bidali zen eta gaur egun Gasteizko Elizbarruti eta
Apezpikutegiko Artxibategi Historikoan aurki dezakegu 6:
"...En seguida se leyó la concordia que el Valle tiene celebrada con el
Cabildo Eclesiastico... ...que en lo sucesibo no confiera veneficio alguno de
los correspondientes a la citada Iglesia á no ser á patrimonial que posea el
Idioma Bascongado por ser indispensable para el buen desempeño de su
destino pastoral en este Valle donde muchos de los feligreses ignoran el
Castellano. ----..."
1844 urtean berriro plazaratu zen gai bera, euskara ez zekien beste pertsona bat
Zerbitzari Benefiziatua izendatu zutenean. Berriz ere, Laudioko Udalak izendapenaren
egokitasuna zalantzan jarriz gutun bat bidali zion Laudioko apaizgoari, izendapena ezezta
zezaten:
"...á la vista el auto de 2º de Setiembre de mil ochocientos veinte y ocho el
cual en el Tribunal de justicia del mismo S.r Governador en favor de estas
Corporaciones y el comun del Valle sobre deber tener noticia perfecta del
idioma natal, ó Vascongado para haber de entrar en el goce de los Beneficios
de la Iglesia... ...a fin de hacer presente al S.r Governador la imposibilidad
en que Armengol se encuentra para haber desempeñar en la perfeczion
necesaria el ministerio á el encomendado, y por lo tanto la revocación ó
anulación de su nombramiento..." 7
Euskarari aipamena egiten dioten agiriekin bukatzeko, 1813ko beste agiri bat aipatuko
dut. Kasu honetan jarauntsi kasu bat ebazteko, Cubako Santa Clara herriko alkateak gutun
bat idatzi zion Laudiokoari zenbait galdera eginez. Laudioko Udalaren erantzun ofizialean
honakoak aurki ditzakegu8:
"...Al segundo dijo que es constante por publico y notorio q.e en este valle
de Llodio se ha havlado y habla aun generalmente la Lengua Bascongada
como tambien en la Provincia de Guipuzcua..."
"...Al quarto dijo que tambien es cierto que este Valle de Llodio en
Basquenze se llama Laudyo y que no hay otro Pueblo de este nre en las tres
Provincias Bascongadas y q.e este dho Valle de Llodio o Laudyo dista tres
Leguas de la Villa de Bilbao..."
XIX. mendearen hasieran, beraz, ez omen zen egoera linguistikoa gehiegirik aldatu
aurrekoarekin erkatuz.
XX. mendeko lehen erdiaren egoera ezagutzeko, beste zenbait iturritako datuak
laburbilduko ditut oraingoan.
10 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
5 Akta liburuak. 1827. Laudioko Artxibategi Historikoa.
6 1828. Gasteizko Elizbarruti eta Apezpikutegiko Artxibategi Historikoa. Orden zenbakia: 68 ; Kutxa: 2; Atala: 4 (batzu).
7 Gutun ofiziala. 1844. Laudioko Artxibategi Historikoa. Saila: V - Relaciones con autoridades eclesiásticas - 1750-1910; Kutxa:
2; Karpeta: 13
8 Gutun ofiziala. 1813. Laudioko Artxibategi Historikoa. Saila: VI - Juzgado y Registro civil - 1813-1814; Kutxa: 2; Karpeta: 8
Sancho el Sabio boletinean9 Jose Iturriate eta Ricardo Uzquianok egindako "Datos
para la historia del euskera en Luyando - Ayala" artikuluan, haiek harturiko zenbait
lekukotasunen arabera Laudioko hegoaldean dagoen Olarte auzoko Zenagorta baserrian eta
hegomendebaldean dauden Isardio eta Larrazabal auzotegietan euskaldun elebakarrak bizi
ziren mende honen hasieran. Dena den, suposa dezakegu herriko gunean espainiera oso
zabaldua zela eta bazirela, asko ere, espainieradun elebakarrak.
Beraz, mende honetako lehenengo erdialdean Laudion bizirik ziharduen bertoko
hizkerak, gehien bat Laudio osatzen duten inguruko auzotegietan; alderik erdaldunena,
herrigunea edo Lamuza izeneko auzotegia zelarik.
Bertoko zaharrei, neuk entzuna diet nola txikitan meza ondoren, herriko jendea
Lamuzako San Pedro elizaren aurrean hizketan geratzen zenean, pertsona nagusiek
euskaraz egiten zuten bitartean gazteak eta umeak erdaraz mintzatzen ziren. Honakoa
ordezpen prozesuaren adierazgarri garbia da.
Ordezpen prozesua martxan zegoela adierazten digun beste gauza bat, euskararekiko
kezka piztu zela dugu. Odon Apraiz jaunak 1929 urtean Leintz-Gatzagan egin zen Euskal
Jaian emandako hitzaldian, Laudio Arabako herri euskaldunen artean ezarri bazuen ere,
urte gutxiren buruan (1934an) euskara ikasteko klaseak antolatu ziren:
"...Badagoz Araban euskerea dakiyenak gurasoekandik artuta Aramayon,
Billerla edo Legutianon, Barrundia, Zigoitia ta Laudio aldean..." 10
Lehen aldiz aipatzen da garai honetan euskaltzale talde bat bazegoela Laudion. Orain
arteko euskararen defentsa ez zen izan euskara beragatik, beste zenbait arrazoirengatik
baizik. Oraingoan kezkaren gunea euskara bera da:
"...se comunicaron... ...los deseos manifestados por los euskeltzales de
Llodio, para que se estableciera una clase voluntaria de lengua vasca en las
escuelas públicas de aquella localidad, y fué leida una carta del Sr. M. de
Urquijo relativa al asunto...." 11
1935ko Eusko Ikaskuntzaren aldizkarian ikus dezakegunez, klase hauek ez ziren asmo
hutsean geratu eta euskara irakasten hasi zen 1934 urtean:
"...El Grupo Baraibar de la Sociedad en Vitoria, comenzó los trabajos de
organización del Día del Euskera en Llodio. Hallaron los organizadores que
funcionan ya allí activamente las clases de lengua vasca,..." 12
3.- EGUNGO EGOERA
Gaur eguneko egoera linguistikoa gure herrian, oso bestelakoa da. 1986ko erroldan
bildutako datuak honakoak ditugu:
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 11
9 ITURRATE, J. eta UZQUIANO, R.: "Datos para la historia del euskera en Luyando - Ayala" in Boletín Sancho el Sabio.
XXIII. alea, 1979.
10 "Los actos euskeristas del pasado verano." in Eusko-Ikaskuntza'ren Deia. 43. alea, 1929.
11 "Junta de Euskel-Bazkunen Alkartasuna Federación de Acción Popular Euskerista de 21 de Diciembre." in Eusko
Ikaskuntza'ren Deia. 65. alea, 1935.
12 "Acción de la Sociedad." in Eusko-Ikaskuntza'ren Deia. 67. alea 1935.
Biztanlegoa Euskaldunak Ia-Euskaldunak Erdaldunak
Laudio 20.660 2.182 3.996 14.482
Ikus daitekeenez, zenbaki absolutuak kontutan hartuz euskaldunen kopurua handiagoa
da gaur egun, 1780an baino. Ziur aski, Laudion inoiz izan den euskaldun kopururik
handiena, gaur egungoa dugu. Baina datu hau engainagarria da oso. Era absolutuan hala
bada ere, proportzionalki gauzak oso aldatzen dira. Aurreko mendeetan euskaldunen
kopurua % 100koa bazen, herriak izan duen hazkuntze demografikoa dela eta, egun
% 10koa baino ez da.
Dena den, zalantzarik gabe, Laudioko euskaldunen kopurura hazi egin da 1986tik
hona. Alde batetik, bertoko udalak izan duen euskararen aldeko joera izan dugu. Udal-
euskaltegian gero eta jende gehiago egoten da urtero euskara ikasten, udalak eskaintzen
dituen diru-laguntza eta erraztasunei esker. Beste alde batetik, Laudioko eskolen lana
txalogarria dugu. Orain dela gutxi, ikastolan izan ezik, irakaskuntza erdara hutsez egiten
zen; baina gaur egun Laudioko eskola publiko guztietan, irakaskuntzaren B eredua dago
ezarrita. A ereduko irakaskuntza ia desagertu egin da, herriko eskola pribatu bakarrean
delarik. Bestalde, Laudioko ikastolan D ereduko irakaskuntza dugu aspalditxoan.
Baina aurreko datuetan ez da kontutan hartzen hiztunon euskalkia. Laudioko
euskaldungoa nork osatzen du?
1986ko erroldaren datuak ikertzen baditugu, Laudioko euskaldungoa gehien bat
euskaldunberriok eta beste Euskal Herrietatik etorritako pertsonek osatzen dutela ikus
dezakegu. Bertoko hizkera mintzatzen direnak oso gutxi dira eta nahiz eta beren burua
euskalduntzat aitortu erroldaren galdetegian, beraiengana jotzean elkarrizketaren bat edo
egitera, lotsatzen bide dira eta ez dira prest izaten honetarako.
Orain dela zenbait urte, ikerketa bat egiteko, pertsona hauekin entrebistatu nintzen eta
batzuek ia ahaztuta zutela esaten zuten. Beste zenbaitek, "egungo euskara hobea eta
politagoa" dela esanez uko egiten zion euskaraz egiteari (zenbaitetan, familia artekoek herriko
ikastolan ikasten duten ilobekin euskaraz aritzen zela aitortu bazuten ere). Azkenik, prest omen
zegoen gizon bat topatu nuen, baina grabaketak egiteko tramankulu guztiekin bere
baserriraino igo ginenean, azken unean uko egin zion entrebistatzeari.
Gainera, 1986tik hona bertoko berezko euskaldunen kopurua gero eta txikiagoa da,
adineko pertsonek osotzen baitute (entrebista egiteko prest zeuden ala ez ikusteko nirekin
izandako zenbait pertsona hil egin da dagoeneko).
Guzti honengatik, nahiz eta gero eta euskaldun gehiago izan Laudion, bertoko berezko
hizkera desagertutzat jo behar dugu; eta berau ikertzeko, beraz, ditugun testu idatzi urriez
baliatu behar dugu.
Dena den, Laudio euskalduna izango da berriro; zalantzarik ez. Baina jatorrizko
euskara ezin izango dugu berreskuratu. Laudioko etorkizuneko euskalkia, hain kritikatua
izan den batua dugu. Hala ere, euskara batua bertoko zenbait ezaugarriz jantziz aberasteko
antzineko iturrietara jo behar dugula uste dut eta lan honek iturri horien uhaska izan nahi
du, bertatik gure hizkuntzak edan dezan.
12 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
TESTUAK
Lan honetan ikerturiko testuak XIX. mendekoak dira, bat izan ezik. XIX. mendeko
testu guztiek, gai erlijiosoa dute, egiteko zioak edo helburuak desberdinak izan baziren
ere. Bestea, XX. mendekoa da eta egia esan ez da testu bat; R. M. Azkuek zuzenduriko
Erizkizundi Irukoitza izeneko inkesta ezagunaren emaitzak baizik.
1.- 1828KO DOTRINA
Honakoa, landutakoen artean testurik ezagunena dugu. Aita Gaspar Asteteren
dotrinaren itzulpen osoa dugu, "cerbaist gueiyagoturic" bertan dinoen bezala. Dotrina
honek zenbait argitaraldi izan zuen 1828 eta 1915 urteen artean. Nik erabilitakoa, Azkue
Bibliotekan dagoen lehenengo argitarapenaren alea da.
Kaketima 105 orrialdek osotzen du, azkenengo bostetan mezatan aritzeko latinezko
testua dugularik.
Lehenengo orrialdearen datuen arabera, dotrina hau 1828 urtean argitaratu zen
lehenengo aldiz, "Misericordiyaco etsian; Felipe Morales-en Moldateguiyan". Laudioko
abadeen aginduz egin zen dotrina hau eta egitera bultzatu zituena, dotrina irakastea izan
zen. Sarreran aipatutako agirietan ikusi dugunez, Laudion elizkizun guztiak euskaraz
egiteko beharra zuten. Hau posible izateko, dotrina bera euskaraz irakasteko beharra
ikusiko zuten eta ondorioz dotrina euskaratzeko aginduko zuten.
Neuk ditudan datuen arabera dotrina hau ez da bakarrik erabilia izan Laudion. Orain
dela gutxi arte Laudio ondoko Orozko herrian dotrina hau erabiltzen zen. Orozkoko Zaloa
auzoko abade zahar baten paperen artean, bere lobak 1983 urtean dotrina honen laugarren
argitarapenaren ale bat aurkitu zuen. Ale honen faksimil modukoa 1983an, Apuntes
Historicos. Euskara Aiarako eskualdean liburuan, argitaratu zen 1.
Bestalde, Luis Villasantek bere Historia de la Literatura vasca liburuan2 honakoa
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 13
1 Batzuen artean: Apuntes históricos. Euskara Aiarako eskualdean. Laudio, 1983.
2 VILLASANTE, Luis: Historia de la literatura vasca. Aranzazu argitaletxea. Burgos, 1979.
aipatzen digu:
"...Por aquellas fechas, solamente en la provincia de Vizcaya había hasta
cinco catecismos vascos en uso, según las distintas zonas o comarcas: en la
zona de Marquina estaba vigente el de Moguel; en la de Durango, el de
Arzadun; en Orozco, el de Llodio; en la zona de Guernica se empleaba el de
la Vicaría de Busturia, y la de Arratia tenía también el suyo. ..."
Aurreraxeago aipatu bezala, liburuxka honen hainbeste argitaraldi egin zuten.
Argitaraldien artean badira ezberdintasun nabariak. Akats tipografikoak utzita,
argitarapenez argitarapen liburuxkak zuzenketak jasan ditu; ortografikoak gehien bat. Esate
baterako, lehenengo argitarapenean , eta hitzak -z
idatzita agertzen badira ere, gerokoetan (4.ean adibidez) -z idatzita agertzen dira.
Dotrina hau Laudioko abadeen aginduz egin bazen ere, ez dakigu nor izan zen
euskaratu zuena. Zenbaitek, lehenengo orriaren irakurketa okerra eginez Gabriel Mendez
de Luarcak euskaratu zuela aipatu du. Beste zenbaiten arabera Bizkaian zehar misiotan ibili
ziren Añibarrok zein Juan Mateo Zabalak jaso ahal izan zuten euskaratzeko enkargua.
Baina orain arte ezin izan da argi eta garbi frogatu nor izan zen egilea, eta plazaraturiko
hipotesi guztiak, hipotesi munduan eta mailan geratu dira.
2.- 1858KO DOTRINA
Kronologiaren araberako hurrengo testua, beste dotrina bat dugu. Aurrekoa baino
hogeita hamar urte beranduago argitaratu zen. Argitarapenaren erantzulea Luis Luciano
Bonaparte Printzea izan zen. Lan hau E. Billing jaunari agindu zion eta berrogeita hamar
ale atera zuten.
Aurrekoarekin erkatuz, honakoa ez dela Asteteren dotrina osoaren itzulpena esan behar
dugu; atal bakar batena baizik. 1828koa dotrina irakasteko egin zutela aipatu dut;
honengatik itzulpen osoa genuen. Baina oraingoaren helburua ez zen didaktikoa izan.
Bonapartek argitaratutako dotrina honen xedea linguistikoa zen eta ez erlijiosoa.
Orain arte liburu edo dotrina batez aritu banaiz ere, egia esan testu bi daukagu.
Alde batetik eskuskribua dugu3. Eskuskribuaren titulua Cristiñau doctriniaren lau
partiac da. Agiri hau alde bietatik idatzitako hamabost orrik osotzen du. Lehenengoaren
goiko aldean, beste letra ezberdin batez idatzita, Llodio izena dugu, bertoko dotrina dela
adierazteko. Hogeita hamargarren orrialdean, bestelako testurik gabe Llodio izena dugu,
berriz. Oso kaligrafia zaindua erabili zuen egileak eta ez dago ia oztoporik ezta zalantzarik
ere irakurketaren orduan.
Beste alde batetik, Bonaparteren aginduz Londresen argitaratutakoa dugu. Londresekoa
Doctrina cristiana en el vascuence de Llodio, provincia de Alava titulupean argitaratu
zuten. Bigarren orrialdean, testuaren hasiera gisa dugu
idatzita. Ikus daitekeenez, eskuskribuan izenburu gisa agertzen den testu bera dugu, baina
zenbait ñabardurarekin. Liburuxka hau guztiok dugu eskuragarri gaur egun, 1991ean
14 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
3 Eskuskribua Bizkaiko Diputazioaren liburutegian dugu eskuragarri, Bonaparte fondoan Bv - 39 signaturarekin.
Euskaltzaindiak argitaratu zuen Opera omnia vasconice obran. Argitarapen hau larogeita
bi orrialdek osotzen du. Lehenengo orrialdean Bonaparteren zenbait azalpen fonetiko dugu.
Azkenengoan E. Billing jaunaren egiaztapena eta argitaraldiaren azalpenak ditugu. Beraz,
testuak larogei orri betetzen du.
Dirudienez, Bonapartek lehen aipaturiko eskuskribuan oinarriru zen Londreseko
argitarapena egiteko baina bada zenbait ezberdintasun testu bien artean. Ezberdintasun
hauek Bonaparteren zuzenketa eta moldaketen ondorio dira. Geroxeago ikusiko dugunez,
ezberdintasunak ortografia, morfologia eta fonetika arloetan gertatzen dira.
Ezberdintasun guzti hauek direla eta, interesgarria eritzi diot testu biak kontutan
izateari.
Itzulpenaren egileari dagokionez, oraingoan ere, ezezaguna dela esan behar dugu.
Carlos Gonzalez Etxegarairen eritzia irakurrita4, erabat segurua da Uriatek ez zuela dotrina
hau egin. Baina geroxeago ikus daitekeenez, testu hau eta 1828koa nahasten ditu. Carlos
Gonzalez Etxegaraik ere, eskuskribuaren letra ez dela Uriarterena dino. Hau dela eta,
Uriarteren testu batzuekin erkatu egin dut eskuskribua eta antzekotasunik badutela ikusi
dut. Hala ere, hau ez da nahikoa testuaren egilea zein den erabakitzeko unean; are gehiago,
Uriartek Bonaparterekin izandako korrespondentzia ikusten badugu. Bertan, 1857ko
abenduaren 5-tik, 1858ko apiriralen 3-ra arteko gutunetan, dotrina honi buruzko honako
aipuak egin zituen Uriartek 5:
1857ko abenduaren 5a:
"...Adjuntos van las traducciones del "Benedicite" guipuzcoanas sin
aufonías y con ellas. Hoy mismo remito a Bayona "El Esculiburu",
"Errosariyo" "Cathechina Oloroco" y "Vici bedi Jesus". El de Llodio nada me
ha remitido. ..."
1858ko martxoaren 11a:
"...He escrito a Llodio por el Catecismo y he comunicado a un cura joven,
amigo mio, de Arrancudiaga, en cuya casa estuvimos, a fin de que practique
las diligencias por el Catecismo: si este no consigue el objeto, yo pasaré a
Llodio, concluida la Misión de Yurre...."
1858ko apirilaren 3a:
"...P. D. Adjunta va la copia del Catecismo de Llodio..."
Gutunotan, ez da jakiten zein izan zen Laudioko dotrinaren itzultzailea; baina hala ere,
argi geratzen da ez zela Uriarte jauna izan. Dena den, azken aipu honetan ikus daitekeenez,
Arrigorriagako seme honek dotrinaren kopia bat bidali zion printzeari. Beraz, baliteke
eskuskribu hau Uriartek idatzia izatea, itzulpenaren egilea izan ez bazen ere.
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 15
4 GONZALEZ ETXEGARAI, C.: "Catálogo de los manuscritos reunidos por el Príncipe Luis-Luciano Bonaparte que se hallan
en el Pais Vasco" in Euskera - XXIX. Euskaltzaindia. Bilbo, 1984.
5 RUIZ DE LARRINAGA, J.: "Cartas del P. Uriarte al Príncipe Luis Luciano Bonaparte" in B.R.S.B.A.P. 1954.
3.- RUTH-EN LIBURUA
Bibliaren liburu honen itzulpena 1872 urtekoa da. Testu honen berri, Endrike Knörr-ek
Symbolae L. Mitxelena liburuan idatzitako "Otro texto de Llodio. El libro de Ruth por
Ignacio Galindez. 1872." artikuluaren bidez izan nuen. Bertan, zenbait iruzkinekin batera
liburuxka honen transkribapena atera zuen. Endrike Knörr-ek emandako datuen arabera,
jatorrizko testua Pariseko Liburutegi Nazionalean dago gorderik 6.
Eskuskribu honen izenburu gisa honako testua agertzen da:
"Escritura Santaco Ruth-en liburua latiñeti Llodio balleraco euskerara D.
Ignacio Galindez abade jaunac biurtua"
Ageri denez, izenburu honetan Laudio agertu barik Llodio dugu. Honela agertzeko
arrazoi bi izan daiteke. Alde batetik, Endrike Knörr-ek dioskuna kontutan harturik,
ezagunagoa zen espainierazko izena euskarazkoa baino hizkuntzalarien inguruan. Hau dela
eta erabaki omen zuen Galindezek honela idaztea.
Baina Pariseko eskuskribuaz gain badago testu bereko beste eskuskribu eskuragarriago
bat Loiolako artxibategian; Jose Ignacio Aranaren dokumentuen artean, hain zuzen.
Loiolako eskuskribu hau ikusirik berehala ohartzen gara izenburuaren kaligrafia ez dela
Galindezena. Beraz, baliteke izenburua geroxeago Aranak idatzia izatea eta agian honek ez
zuen jakingo herriko euskal izena zein zen, Llodio forma utziz.
Azken agiri honen berri Amurrioko Francisco Javier Cuadrak emateaz gain, eskuratu
ere egin zidan. Loiolako agiri hau hamabi orrik osatzen du. Orriok zutoin bitan banaturik
daude. Eskuinaldekoan euskarazko testua dago eta ezkerraldekoa hutsik. Lehenengo orrian
ipintzen duenaren arabera, ezkerraldeko zutoin hau gaztelerazko bertsioa idazteko
erreserbaturik dago; baina agiri honetan ez da gaztelerazko bertsiorik agertzen.
Orriotan Ruth-en liburuaren itzulpena agertzen da eta jatorrizko testua zuzenketa eta
oharrez josita dago. Oharrak ezartzeko moduak oso zailtzen du agiriaren irakurketa eta
batzutan zalantza nabariak daude jatorrizko testua nolakoa zen erabakitzean. Zuzenketen
ondoko testua, Endrike Knörr-ek transkribatutakoa dugu; hau da, Pariseko Liburutegian
gorderik dagoen testua.
Aurrekoetan ez bezala, ezaguna da itzultzailea. Testu honen egilea Ignacio Galindez
izan zen eta Jose Ignacio Aranaren laguntza jaso zuen. Ignacio Galindez, Laudion jaio zen
1839ko uztailaren 30.an. Itzulpena egin zuen garaian Ugaon zegoen apaiz; bertan egon
baitzen 1867tik 1872ko urriaren 20 eguna arte. Galindez 1918ko abuztuaren 5.ean hil zen.
Dirudienez, Ruth-en liburuaren itzulpena egin ondoren, Ignacio Galindezek Jose
Ignacio Aranari bidali zion zuzen zezan. Geroxeago garbira pasatu eta gaztelerazko testua
ezarri eta gero Antonio Abbadieri bidali zion, berak Galindezen eskuskribua gordez.
Honek azalduko liguke, Parisen gorderik dagoen agiriak data bi izatea. Ziur aski
Galindezek 1872 urtean egingo zuen itzulpena eta Aranak 1873an bidali zion Abbadieri.
Loiolako dokumentuak badu beste berezitasun bat. Lehenengo kapitulua eta
bigarrenaren hasierak pertsona batek, eta bigarren, hirugarren eta laugarrenak beste batek
eginda dirudite. Ondorioz, bigarren kapituluaren hasiera errepikatu egiten da laugarren eta
16 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
6 Pariseko Liburutegi Nazionala. Manuscrits celtiques et basques, n.º 151.
bostgarren orrietan.
4.- ERIZKIZUNDI IRUKOITZA
Agiri hau ez da testu bat; itaunketa bat baizik. Inkestaren prestatzailea Resurreccion Mª
Azkue izan zen. Azkueren asmoa Euskal Herri osoan inkesta bera egitea zen. Laguntzaile
talde baten laguntzaz, ia Euskal Herriko txoko guztietan egin zuten inkesta.
Laudioko inkesta, Azkuek berak egin zuen. Dena den bertan agertzen diren emaitzak
susmagarriak izan daitezke inkestatua ez baitzen Laudion jaioa. Lekukoa Laudioko
Goienuri auzoko Evarista Muñuzuri andrea izan zen; 89 urtekoa. Baina Laudion 29 urte
zeraman inkestaren unean, gainerontzeko urteak Arrankudiagan emanak zituelarik.
Erizkizundi Irukoitzaren datu bilketa eta taiuketa, Ana Mª Etxaide Itartek paratu zuen
eta Euskaltzaindiak argitaratu zuen7.
5.- BESTE TESTU BAT ?
Orain arte aipaturiko agiriez gain, bada Laudioko euskaraz idatzita egon daitekeen
beste testu bat. Agiri honi buruzko iruzkin bat eta testu bera Endrike Knör-ek argitaratu
zuen8. Testu hau, 1864ko Bula Ineffabilis -en itzulpena da.
Liburuaren bukaeran, latinez, Arabako hizkeraz idatzita dagoela adierazten digu; baina
ez du zehazten Arabako zein tokitakoa den:
"...Versio Bullae ineffabilis in linguam bascam, dialectum Provinciae
Alabensis,..."
Itzulpen hau, Jose Antonio Uriartek egin zuen.
Endrike Knörr-ek, bere iruzkinean dinoskunaren arabera, testu honetan erabilitako
euskarak oso antza handia dauka Laudioko 1828 urteko dotrinarenarekin.
Dena den, ez dago ziurtatzerik Laudioko euskara isladatzen duenentz. Hau dela eta ez
dut kontutan izan nire lan honetarako.
6.- OHARRA LAUDIOKO DOTRINEZ
Aurrera jarraitu baino lehen, eten txiki bat egingo dugu zenbait artikulu eta lanetan
somatutako akatsak eta nahasketak argitzeko asmoz.
Lantxo honetan zehar ikusi dugun bezala, dotrina desberdin bi dugu. Alde batetik
1828koa abadeen aginduz eginda eta hainbeste argitaraldi izan zuena. Beste batetik,
Bonaparteren aginduz Londresen argitaratua.
Testu bi izateak, zenbait autore biak nahastera ekarri du. Ikus ditzagun batzuk:
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 17
7 ECHAIDE, Ana Mª: Iker - 3. Erizkizundi irukoitza (euskara 1925). Euskaltzaindia. Bilbo, 1984.
8 KNÖRR, Endrike: "Una traducción de Uriarte al vascuence alaves: La Bula ineffabilis de 1864." in Iker - 2. Piarres Lafitteri
omenaldia. Euskaltzaindia. Bilbo, 1983.
1976 urtean Odon Apraizen lan argitaratugabeen alearen separata gisa, El vascuence en
Vitoria y Alava en la última centuria (1850-1950) 9. liburua argitaratu zuen Arabako Foru
Aldundiak. Seigarren kapituluan Arabako euskara edota Gasteizen argitaraturiko testu
zerrenda egin zuen. Zerrenda honetan Laudioko hiru dotrinaren berri eman zuen.
Hauetariko bi 1828 urtean argitaraturiko dotrinaren argitarapen desberdin bi dira; 1868 eta
1915koak hain zuzen. Bestea, Bonaparteren aginduz, E. Billing-ek Londresen 1858 urtean
argitaratu zuena dugu.
1868ko dotrina honetan "irugarrenez imprimidu da" omen dino eta honi Apraizek ohar
txiki bat erantsi zion:
"(5) ... La tercera impresión se refiere a las diversas ediciones del Astete
añadido por Luarca, pero de Llodio ésta es la primera edición de tal texto."
Apraizek kasu honetan ez zituen testu biak nahasi; baina ez omen zuen aurreko
argitaraldiren berri eta honek okerrerazi zion.
Lehen aipatu dudan Iker - 2 liburuko Endrike Knörr-en artikuluko ohar batean, zera
irakur dezakegu abadeen aginduz argitaraturiko dotrinari buruz:
"8 La primera, salvo error, de 1828, y la última de 1909. Bonaparte hizo una
edición en Londres en 1858. Se sabe era utilizado fuera de Llodio.
Villasante, op. cit. , pág. 393, dice se usaba en Orozco."
Ohar honetan agertzen denaren arabera Londreseko argitarapena, abadeen aginduz
egindakoaren beste argitaraldi berri bat izango litzateke.
Euskera aldizkarian, Carlos Gonzalez Etxegaraik Bonaparteren eskuskribuen
katalogoa argitaratu zuen4. Katalogo honetako 299. fitxa lehen aipatu dudan Cristiñau
doctriniaren lau partiac eskuskribuari dagokio. Fitxan bertan dagoen iruzkinean, dotrina
biak nahasten dira berriro:
"...Esta podría ser la versión a que alude el P. Uriarte en su prólogo a "la
doctrina del Padre Astete añadida..." en que dice: "En el bascuence dialecto
de Vizcaya hai cinco cartillas de doctrina cristiana, a saber, la de Marquina
por D. Juan Antonio de Moguel; la de la Vicaria de Busturia; la de Olaechea;
la de Arzadun y la de Llodio". Podría, pues, ser esta última la que aquí
consignamos;... ...Acaso sea el que cita el P. Uriarte en su carta al Príncipe
de fecha 2 de agosto de 1867, en que dice: "Los de Llodio reimprimen el
catecismo, retocado casi enteramente. Delmas lo reimprime", lo que
demuestra que ya entonces había sido impreso una vez. ..."
Jose Antonio Arana Martijaren Bibliografía Bonapartiana liburuan10, 690. fitxan 1858
urtean Londresen argitaratutako liburuaren berri eman zigun. Zuhurrago dabil autore hau
dotrinez aritzeko unean:
"...En el fondo Bonaparte de la Biblioteca de la Diputación de Bizkaia hay
18 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
9 APRAIZ BUESA, Odon: El vascuence en Vitoria y Alava en la última centuria (1850-1950). Arabako Foru Diputazioa.
Gasteiz, 1976.
10 ARANA MARTIJA, Jose Antonio: Katalogoak 2. Bibliografía Bonapartiana. (Euskera - XXXVI.-aren separata).
Euskaltzaindia. Bilbo, 1991.
un manuscrito de 15 hojas conteniendo latraducción del Astete al vascuence
de Llodio.... ...No sabemos, por no haber podido comparar los textos, si es
este original el que publicó Bonaparte en 1858 o si publicó una tercera edición
del Catecismo de Llodio que ya estaba anteriormente impreso por F. Morales
en Bilbao en 1828 y 1850...."
Atal honi bukaera emateko Federico Barrenengoak egindako La onomástica en la
Tierra de Ayala liburua aipatuko dut11. Hizkuntzari eskeinitako kapituluan, aipamen
nahasi bat ematen digu egileak. Obra honetan, Barrenengoak, berriro nahasten ditu
Londreseko dotrina eta Laudioko abadeen aginduz egindakoa:
"...Respecto ala variedad del vizcaíno central que se hablaría en Aiala
(Amurrio, Luiando, Okendo, etc) tenemos el texto de un catecismo de Llodio
de 1891, que es una traducción de la Doctrina Cristiana del Padre Astete,
aumentada y publicada por encargo y a costa de los curas de Llodio. Esta es la
cuarta impresión de esta Doctrina Cristiana.
El primero de estos catecismos euskéricos parece ser el impreso en
Londres por E. Billing, a expensas del príncipe Bonaparte, en 1858, con el
título de Doctrina Cristiana en el vascuence de Llodio provincia de Alava,..."
Bukatzeko argi utzi nahi dut, aipu hauen bidez ez dudala zalantzatan ipini nahi egile
hauen lan osoen balioa. Puntu jakin honi dagokionean oker egin dute, agian, behar
bezalako arreta ez jartzeagatik; "Errare humanum est". Baina, hala ere, ekidinezin eritzi
diot Laudioko dotrinei buruzko anabasean nolabaiteko argiketa egiteari, aurrerantzean
honelako okerrik gerta ez dadin.
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 19
11 BARRENENGOA, F.: La onomástica en la Tierra de Ayala - 1. Arabako Foru Diputazioa. Gasteiz, 1988.
20 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
TESTUEN ANALISIA
1. ARLO FONOLOGIKOA
1.1.- Grafia:
Laudioko hizkerari dagokionez, egun, ezinezkoa dugu honelako ikerketa zehatzik
burutu eta idatzizko testuez baliatu behar dugu. Beraz, idatzizko testuez ari garelarik, arlo
fonologikoaz iker daitekeena grafiaren bidez eskuraturiko datuen araberakoa da. Hau dela
eta, egoki eritzi diot arlo honen sarrera gisa grafiari eskaintzeari. Aipaturiko mugapenak
izaki, askotan oso zail gertatzen da grafemez adierazitako zenbait hots interpretatzea; baina
beste hainbestetan ondorio ikusgarriak atera ditzakegu grafiari so eginez.
Grafiari mugatuz, testuen arteko banaketa nagusi bat egin dezakegu. Ez da gehiegi
sakondu behar, Erizkizundi Irukoitzari dagokiona ortografia arau modernoago baten
arabera idatzia dugula konturatu ahal izateko. Erizkizundi Irukoitza 1925 urtearen
inguruan egindako lana da. Euskaltzaindiak, 1918 urtean sortua zelarik, bazuen lan hau
egin zen garaian euskal ortografia batzeko proposamena eginda. Lan erraldoi hau egin
zutenek, proposamen eta gomendio hauek izan zituzten kontutan idazterakoan.
Beraz, multzo nagusi bi hauetan alde batetik Erizkizundi Irukoitza dugu eta beste
batetik gainerako testu guztiak. Testu hauek XIX. mendekoak dira eta, nolabait esateko,
aintzinako arauei begira idatzita daude.
Baina bigarren testu multzo honetan, beste banaketa bat egin dezakegu. Alde batetik
1828 urteko dotrina izango genuke eta bestetik 1858an egindakoa eta 1872ko Ruth-en
liburua. Sarreran ikusi ahal izan dugunez, azken testu bi hauen bertsio desberdin bi izan
dut kontutan lan hau burutzeko; eta grafiari dagokionez ezberdintasun nabariak daude testu
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 21
bion jatorrizko eta transkribapenen artean. Ondoren testu guzti hauen grafia-ezaugarriak
azalduko eta irazkinduko ditut.
1828ko dotrinaren grafia-ezaugarririk nabarmenena eta aparte aipatzearen zioa,
erregulartasuna dugu. Grafia ikertzerakoan lan honen egilea, eskolatua eta euskararen oso
ezaguera handia zuen pertsona izan zela ikus dezakegu. Badira salbuespenak testuan zehar,
zeinetan idazkera bikoitzak ematen baitira; baina oso gutxi dira eta nahi gabe egindako
okerrak direla esan dezakegu. Adibide bat aipatzekotan, "bizi" hitza eta honen eratorriak
ditugu. Normalean idazten du egileak eta -z idatzita birritan baino ez da
agertzen: 77. orrialdean, eta 89.an.
1828ko argitarapen hau ondoren izandako dotrina berekoekin erkatuz gero ere,
ezberdintasun ortografikoak ikus ditzakegu. Aldaketa hauen erantzuleak, ziur aski,
ondorengo argitaraldien moldatzaileak dira. Jakin badakigu moldatzaileak izan zirela, Jose
Antonio Uriartek 1867 urteko abuztuaren 2.ean Bonaparteri bidalitako gutun bati esker.
Bertan, berak ziharduela une hartan inprimatze frogak zuzentzen aipatu zion1:
"...los de Llodio reimprimen el Catecismo. Delmas lo reimprime. A mi me
está enviando las pruebas a fin de que las corrija..."
Ikus ditzagun batzuk adibide gisa:
1828 1877 1891 1895 1909 1914
cerbaist cerbaist cerbaist cerbaist cerbaist zerbait
ceinbat ceimbat ceinbat ceimbat ceimbat ceinbat
elessa elessa elessa elessa elexa elesa
orrenbeste orren beste orrenbeste orrembeste orren beste orrenbeste
cunplidu cumplidu cumplidu cumplidu cumplidu cumplidu
etse / etze etze etse etse / etze etxe / etze eche / etse / etze
Lehen aipatu dudan bezala, badirudi itzulpen honen egileak euskararen oso eraguera
sakona zuela. Honakoa ikus daiteke ezberdintzen baitu, zalantzarik gabe, zein den
hizkuntza idatzia eta ahozkoa. Geroxeago ikusi ahal izango dugunez, ahozko hizkeran
ematen den hainbeste fenomeno fonologiko, egile honek ez du isladatzen testuan. Honela
izanik, erabiltzen duen hizkera nolabait akademikoa dela esan daiteke.
1858 eta 1872 urteetako testuek, beste multzo bat osotzen dute grafiaren ikuspuntutik.
Hauek hizkera herritarragoz eginda daude. Baina, jarraitu baino lehen, testuon bertsio
bikoitza dugula oroitarazi behar dugu. Honen ondorioz beste banaketa bat egin behar dugu.
Alde batetik Bizkaiko Aldundiaren Liburutegian dagoen eskuskribua eta Ignacio
Galindezek egindako Ruth-en liburua ditugu. Beste alde batetik Londresen argitaratutako
dotrina (aipatutako eskuskribuaren argitarapena) eta Jose Ignacio Aranak egindako Galindezen
itzulpenaren transkribapena (Antoine d'Abbadieri 1873an bidalitakoa) ditugu.
Lehenengo multzokoetan, hau da, jatorrizko testuetan nolabait esateko, ezaugarririk
nagusiena idaztarau edo ortografia finkorik ez izatea dugu. Testu berean askotan agertzen
zaigu hitz bera era ezberdinez idatzita:
22 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
1 RUIZ DE LARRINAGA, J.: "Cartas del P. Uriarte al Príncipe Luis Luciano Bonaparte" in B.R.S.B.A.P. 1958.
1858ko eskuskribua 1872ko Ruth-en liburua
sorsigarrena / zorzigarrena ceure / seure / zeure
salbadu / salvau sabaldu / zabaldu
christiñeu / cristiñeu jaki / jaqui
errecibidu / erresibidu jagui / yagui
erresurreciño / erresurrecino juan / yuan
bisi / visi jajo / jayo
vicise / visise / visitsia isen / icen
bi / vi isin / izin
bera / vera guizon / guison
berva / berba / verba euki / euqui
biurtu / viurtu
eutsan / eutzan
Azken multzoa, berriz, Londresen argitaratutako dotrinak eta Jose Ignacio Aranak
Abbadieri bidalitako agiriak osotzen dute. Testu hauek jatorrizkoekin erkatzean
ezberdintasun nabariak ikus ditzakegu grafia mailan.
Bonapartek, ebakerari begira idatzi nahi zituen testuak eta, hau dela eta, eskuskribuaren
grafia moldatu egin zuen bere argitaraldia egiteko. Ondorioz, oso normalizatuta agertzen
zaigu testua:
Eskuskribua Londresekoa
vorondate borondate
virgine birjine
acordetan baiaco acordetan bajaco
diligensie diligensie
doiacas doyecas
yausigatesan jausi gatesan
yoitia joitia
generala jenerala
Dena den, Londreseko argitarapen honetako zenbait kasutan hitz bera era esberdinez
idatzita ikus dezakegu. Bonaparteren arautik kanpo geratu ziren forma horiek oso gutxi
dira eta hutsak izan zirela esan dezakegu:
Londreseko argitarapena
sorsiguerrena zorziguerrena
seruco ceruco
parcasiñoya parcaciñoya
justisies justicie
grasia gracia
Idazkera bikoitz hauek, gehienetan espainieraren hitz mailegatuetan gertatzen dira.
Bukatzeko Ruth-en liburuaren grafia arazoa irazkinduko dut hitz gutxitan. Endrike
Knörrek, lehenago aipatutako artikuluan, Jose Ignacio Aranaren ortografiarako
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 23
proposamenaren eragina nabari daitekeela testu honetan aipatu zuen. Aranak honela
laburbildu zuen bere proposamena Euskal Erria aldizkarian2:
"...Sobre la ortografía en bascuence me parece que deberíamos
enterdernos mejor en esto y uniformarnos en lo posible, todos los que
escribimos algo en bascuence....
...Siguiendo esa regla y dando á cada letra un solo valor y sonido y nunca
dos, escribiremos todo como suena y pronunciaremos todo como se escribe....
...Solo, pues, con usar constantemente la b y de las sílabas bilíteras ge, gi,
ke, ki, en vez de las trilíteras castellanas gue, gui, que, qui, nos acercamos
mucho á la perfecta práctica de escribir todo como se pronuncia...
...Hé aquí dicho alfabeto,... :
a ~a, b
~
b , z, d, e ~e, g, h, i ~i, y, j, l
~
l, m, n, ~n, o ~o, p ~p, k, r ~r, s ~s, t ~t, u ~u...."
Artikulu berean aipatzen duenez, euskaraz idazteko erregela bakar hau Agustin
Kardaberazek bere Eusqueraren berri onac liburuan plazaratu zuen. Baina artikulu hau,
Ruth-en liburua euskaratu baino hamar urte beranduago argitaratu zuen; 1882an hain
zuzen. Ez dakigu, beraz, 1872 urtean ortografiari buruzko eritzi bera zuen ala ez. Dena den,
testu hau arakatzean, transkribapena egiteko ez zuela erregela hau bete egiazta dezakegu:
idatzi behar, baina:
baleuzquez
jaqui
euqui dosu
aurquitutia
idatzi behar, baina:
guejago
gueratuten zirian
leguez
eguiter
amaguiñarra
bear-eguin dosu
Beti -z idatzi behar, baina:
visi sirian
viurtuteco
alavac
Hala ere, testu honetako ezaugarririk aipagarriena grafemaren agerpena dugu,
eta -ren ordez eta idatziz. Baina ez da erregularki betetzen eta
idazkera bikoitzak ditugu hitzaren barruan agertzean:
daqui - daki
jaqui - jaki
euqui - euki
aurquitu - aurkitu
24 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
2 ARANA, Jose Ignacio: "Ortografía bascongada. Fragmento de una carta á un amigo bascófilo" in Euskal Erria. 6. alea. 1882.
Hitz hasieran, aldiz, grafema baino ez da agertzen eta hitz bakar batetan;
.
1.2.- Zenbait fonemaren irudikapen grafikoa:
· Ezpainbikari herskari sudurkaria /m/:
Aintzinako ortografiaren arabera, /p/ eta /b/ aurrean idazten zen, ebakerari so
eginez. idazteko araua ez zen XX. mendera arte plazaratu.
Hau dela eta, ez da harritzekoa 1925 urteko agirian, kontestu hauetan beti grafema
agertzea.
Normalean, 1828 urteko dotrinan agertu beharko luke aipatutako kontestuetan
baina ez da honela gertatzen eta beti idatzita agertzen zaigu, egungo arauaren arabera:
ceinbat denpora
orrenbeste cunplidu
Linboa egenplu
ainbeste canpora
conbenietan tenplancia
Dotrina honen geroagoko argitarapenetan anabasa dugu eta kontestuok batzutan
"zuzenduta" agertzen diren bitartean, beste batzutan lehenengo argitarapenean bezala
mantentzen dira.
1858 urteko eskuskribuan anabasa dugu eta zenbaitetan agertzen da aurrean.
Geroxeago Londresen argitaratutakoan, aldiz, kontestu guztiak zuzenduta agertzen dira,
-z idatzita edota hitzak bananduta:
Eskuskribua Londres
seinbet seimbet
mortalenbat mortalen bat
urtenbagaric urten bagaric
Gainerako kasuetan eta

aurrean, bestalde, beti agertzen da idatzita:
Eskuskribua Londres
aimbeste aimbeste
seimbet seimbet
Limbora Limbora
edoseimbere edoseimbere
dempora dempora
exemplua ejemplue
cumplitia cumplitia
empleo emplio
campora campora
Ruth-en liburuan ez dira inoiz eta kontestuak agertzen.
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 25
· Ezpainbikari herskari ahostuna /b/:
1925 eta 1858an Londresen argitaratutakoan grafema besterik ez zaigu agertzen.
Gainerantzekoetan eta grafemak agertzen zaizkigu.
· Belare herskari ahostuna /g/:
1925ekoan eta ditugu, ortografia modernoaren arabera. Beste guztietan
eta ditugu. 1828 urteko dotrinan, zenbaitetan eta ditugu, baina
egileak egindako okertzat jo ditzakegu kasu hauek; nire ustez itzultzailearentzako forma
zuzenak eta baitziren.
· Belare herskari ahoskabea /k/:
Hiru salbuespen dugu grafia aldetik:
- 1858ko eskuskribuan, :
- 1872ko testuan, izen berezi batetan agertzen zaigu: .
Testu honetan ere, grafema agertzen zaigu batzutan.
Gainerako guztietan: eta grafemak ditugu.
· Ezpain-horzkari frikari ahoskabea /f/:
Testu guztietan agertzen da, 1872ko testuaren zenbait mailegutan izan ezik,
zeinetan agertzen den.
· Sabaikari frikari ahostuna /y/ eta Belare frikari ahoskabea /x/:
Lehen aipatu bezala, 1828 urteko testua oso erregularra dugu. Hots bi hauei dagokienez
erregulartasun hau agerian geratzen zaigu berriro. Honek, grafema /x/ fonema
adierazteko erabili duela agerian uzten digu; eta , aldiz, /y/ fonema adierazteko.
grafema oso hitz gutxitan agertzen zaigu testu honetan:
Jangoico Jaun Juzga(d)u juramentu jayac justo
judoziyo justiciya conseju juzgu injuriya trabaju
Hauetaz gain, zenbait izen nagusitan dugu ere:
Jesus Jesucristo
Judas San Juan
San Josepe
Gainerako kontestu guztietan grafema dugu.
Fonema hauei buruz, Bonapartek ohar bat egin zuen berak 1858an prestaturiko
argitarapenean eta testuan grafema ezberdinak erabili zituen hots biak ezberdintzeko eta
beronen berri dotrinaren sarreran eman zigun:
"Nota -- La y la j con punto se pronuncian á la vizcaína, y la J J sin
punto á la castellana...."
Grafema horiek adierazteko ditugun arazo tipografikoak direla medio, lan honetan
zehar eta grafemak erabiliko ditut, Bonapartek "bizkaierazko ebakera"
26 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
adierazteko erabiltzen dituenen ordez; eta eta grafemak "gaztelerazko ebakera"
adierazteko. Bestalde, bokal arteko posizioan grafema dugu. Guzti hau eskematxo
batetan laburbildurik honela geratzen zaigu:
/ = /y/ sabaikari herskari ahostuna
/ = /^y/ sabaikari frikari ahostuna
/ = /x/ belare frikari ahoskabea
Hau ikusita eta Londreseko argitarapena eskuskribuarekin erkatuta zalantzazko hiru
kontestu agertzen zaigu:
Eskuskribua Londres
joatorduen joat orduen
javien jabien
jayec jayec
Eskuskribua ikusita, /x/ ebakitzen zirela pentsa genezake, eta grafemak
agertzen baitira testuan; baina Bonapartek prestaturiko argitarapenean /^y/ bezala ditugu.
Ondorioz, eskuskribuan hots hauek adieraztean nolabaiteko anabasa badago ere,
Bonapartek ezarritako oharrari esker interpreta ditzakegu grafemok.
1872 urtekoan anabasa handiagoa dugu puntu honi dagokionez. Zenbaitetan,
gazteleraren maileguak edo, direnez gero ia zalantzarik gabe grafemak /x/ irudikatzen
duela esan dezakegu:
Jesu Cristo Jues Juda cujuteco estranjeria conseju
Beste batzutan era desberdin bitan agertzen dira idatzita eta hauetan -k /y/ zein /^y/
irudikatzen bide du:
juan / yuan jagui / yagui
guejago / gueyago bijec / biyec
dajela / daijen / dayela
Bestalde, gaitz gertatzen zait bokal arteko posizioan agertzen zaigun -ri /x/ fonema
dagokiola pentsatzea. Beraz, /y/ hotsa dela esango nuke:
ejezue ejozue garija dajola dajan amaja
Ezinezkoa egiten zaigu beste hainbestetan, zein hots adierazi nahi den interpretatzea.
Honelakoetan bata zein bestea izan daiteke, ekanduaren arabera /^y/ dela suposatu ahal
badugu ere:
jaso janari jachubesan jaco jausten jakiteco
jasoera jatecoa jajo jarri joazkero jazteco
jazo jan jarri
Amaitzeko, forma aipatu nahi dut. Posizioaren arabera, lehendabizi /y/ hotsa
dugula esan genezake. Baina Laudio ondoko Orozko herrian [anaxe] ebaki ohi dute. Beraz,
ezin jakin dezakegu zein izango zen testu honetan kontestu honi dagokion ebakera.
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 27
1828
p
b
v
m
f
t
d
s ts
n l r -r
rr
z
c
tz / z
c
sh
ss
ch
ñ / in
iñ
-y-y- il / ll
ill
c
qu
g
gu
j
g
grafema, testuan behin agertzen bada ere, ez dut honako eskema honetan ezarri. Nire ustez ez zen
ahozkatzen eta erderaren idazkerari eusteko ezarri zuela pentsatu behar dugu.
Euskararen normalizazio idatzira iritsi baino lehen, euskal autoreek

eta aurrean idatzi ohi zuten.
Testu honen egileak, ez zion ekandu honi jarraitu eta aipatutako kontsonanteen aurrean idatzi zuen kasu
guztietan.
ahostuna
ahoskabea
Ezpainbikariak
Ezpain-horzkariak
Horzkariak
Apiko-albeolareak
Mingain-albeolareak
Sabai aurrekoak
Sabaikariak
Belareak
Glotiskoak
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
1.3.- Grafemen taulak:
28 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 29
p
b
v
m
f
t
d
s
c / z
ts
n l r -r
rr
z ts
s
ss
x
ch
ñ
iñ
-y-
-i-
y-
i-
ill
c / ch
qu
g
gu
j / -g
g
grafema, koadro honetan ezarri ez badut ere, zenbait maileguetan agertzen da. Dena den, ez dut uste
ahozkatzen zenik.
Zenbaitetan,

eta aurrean idazten du; baina ez beti 1828ko dotrinan bezala.
Zenbait mailegutan jatorrizko idazkerari atxekitzen dio, baina ziur aski[s] ahozkatzen ziren.
1858 esk.
ahostuna
ahoskabea
Ezpainbikariak
Ezpain horzkariak
Horzkariak
Apiko-albeolareak
Mingain-albeolareak
Sabai aurrekoak
Sabaikariak
Belareak
Glotiskoak
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
30 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
p
b m
f
t
d
s
c
ts
n l r -r
rr
z ts
ss ch
iñ -y-J-J-J-J-J-
j-j-j-j-j-
ill
c
qu
g
gu
J
j
grafema agertzea, Bonaparteren okerra izan daiteke.
1858 Lon.
ahostuna
ahoskabea
Ezpainbikariak
Ezpain-horzkariak
Horzkariak
Apiko-albeolareak
Mingain-albeolareak
Sabai aurrekoak
Sabaikariak
Belareak
Glotiskoak
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 31
p
b
v
m
f
ph
t
d
s
n l r -r / r-
rr
z
c
tz
ch
s
x
ch
iñ -j-
-y-
ll
ill
c / k
qu
g
gu
j
g
grafema, maileguetan agertzen da; eta honekin batera: ; .
Zenbait mailegutan bakarrik.
agertzen da,Elimelech izenean.
1872
ts
ch / tz
j-
ahostuna
ahoskabea
Ezpainbikariak
Ezpain-horzkariak
Horzkariak
Apiko-albeolareak
Mingain-albeolareak
Sabai aurrekoak
Sabaikariak
Belareak
Glotiskoak
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
32 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
p
b m
f
t
d
s
n l r -r
rr
z tz
x tx
ñ -i- ll
k
g
j
Zenbaitetan, bokale artean agertzen da.
1925
ts
dd-
y-
Apiko-albeolareak
ahostuna
ahoskabea
Ezpainbikariak
Ezpain-horzkariak
Horzkariak
Mingain-albeolareak
Sabai aurrekoak
Sabaikariak
Belareak
Glotiskoak
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
ahostuna
ahoskabea
1.4.- Bokalismoa:
1.4.1.- Bokal elkarketak:
Ikus ditzagun testuak banan banan, zenbait aipu transkribatuz:
CRISTIÑAU DOCTRINIA (1828)
i + a > iya
Hitza /i/-z amaitzen denean, tartean yoda sortzen da. Honako hau, aurreko puntuan
trataturiko fenomenoa dugu:
E. Bere gura izanagaz bacarric eguiten dabelaco gura daben guztiya?
18. 0rr.
...; osasunian gach andiya eguingo deutseen gauzac yaten dituzanac;...
43. 0rr.
e + a > ia
I. Cein da Cristiñauaren señalia?
11. 0rr.
Cristiñau doctriniaren lelengo partia, ...
15. 0rr.
E. Da Jangoicoa bera, Aitia, Semia eta Espiritu Santua, iru persona
distinta, eta Jangoico eguiyazco bacar bat.
17. 0rr.
E. Eguin bedi zure borondatia celan Ceruan, alan lurrian.
32. 0rr.
E. Ave Mariya, eta Salvia.
34. 0rr.
a+ a > ia
/a/-z amaituriko hitzak, /e/-z amaiturikoekin parekatzen dira honako urratsei jarraiki:
/-aa/ > /-ea/ > /-ia/
..., bedeincatia zara zu andra guztiyen artian,...
5. 0rr.
E. Da Jangoicoa bera, Aitia, Semia eta Espiritu Santua, iru persona
distinta,
17. 0rr.
I. Cer da Elessia?
27. 0rr.
...; edo doctrinia biar dan leguez eztaquiyanac;...
38. 0rr.
...; Jangoicoagan biar dan asperanzia galtzaiten dabenac;...
38. 0rr.
E. Esaten dala, contu daigun, neure arimia gaitic,
40. 0rr.
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 33
E. Errazoe andi bagaric juzgu deunguia eguiten dabenac, ...
47. 0rr.
u + a > ua
Honelako testuinguruetan ez da wau sortzen espero bezala. Agertzea
salbuespena dugu testu honetan.
E. Da cristiñau fiel guztiyac batera eguiten daudeen gorputza, ceinen
burua dan Aita Santua.
17. 0rr.
E. Esaten dala, contu daigun, neure arimia gaitic, Cerua gaitic, lurra
gaitic &a. au alan da.
40. 0rr.
I. Eta nos euqui biar da damua?
64. 0rr.
o + a > oa
...gueure pecatuaren
ta areriyo gaistoaren
aguindupetaric.
3. 0rr.
...eta ichi ez eiguzu tentaciñoan yausten:...
5. 0rr.
...Salve Erreguiña, ta Ama misericordiazcoa,...
6. 0rr.
E. Da Señora bat birtutez, eta graciyaz betea, Jaungoicoaren Ama, eta
ceruan dagoana.
35. 0rr.
...Dacusgun orain celan daquizun cer errecibidu biar dozun; cein dan
azquenengoa.
53. 0rr.
Oso salbuespen gutxi agertzen da testu honetan.
a + a kasukoen artean pare bat baino ez da agertzen: eta hain
zuzen. Kasu hauetan ez da /-aa/ > /-ea/ > /-ia/ aldaketa gertatzen hitzek /-ia/-z bukatzen
baitute. Lehenengoa aldatu gabe agertzen den bitartean, bigarrenak, /-i/-z bukaturiko hitzen
bilakaera bera dauka.
o + a bikotean, beste salbuespen pare bat dugu:
E. Ez ori itandu niri, nasalaco yaquituriya bagacua: Doctoriac dituz
Elessa Ama Santiac erantzuten yaquingo daudeenac.
29. 0rr.
I. Cetaraco da Sacramentu Santu Matrimoniocua?
77. 0rr.
34 ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
CRISTIÑAU DOCTRINIAREN
LAU PARTIAC
(1858, eskuskribua)
i + a > ie
E. Bere poderioagas bacarric eiten
dabelaco gure daben gustie?
6. 0rr.
M.Bada euqui eguiosu debosiñoe
andie,...
15. 0rr.
e + a > ia
Lelengo partia.
4. 0rr.
E. Da Jaungoicoa vera Aitia,
semia, eta...
5. 0rr.
E. Ori es itendu niri nasalaco
ignorantia. Doctoriac dauques Elexa
ama santiac yaquingo daudienac
eransuten.
11. 0rr.
E. Eguin bidi seure vorondatia
selan Ceruen alan lurrian.
13. 0rr.
E. Ave Marie eta Salvia.
14. 0rr.
a + a > ia
Testu hauetan, 1828koan bezala, /a/-z
amaituriko hitzak, /e/-z amaiturikoekin
parekatzen dira honako urratsei jarraiki:
/-aa/ > /-ea/ > /-ia/
E. Curce santia Jaune.
1. 0rr.
E. Da Jaungoicoa vera Aitia,
Semia, eta Spiritu Santue iru persona
distinte, eta Jaungoico eguiescobat.
5. 0rr.
E. Baturic barriro vere arime
gloriosia gorputsegas es ostera
ileiteco.
9. 0rr.
Zenbait apunte Laudioko euskaraz. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ 35
CRISTIÑEU DOTRINIEN LAU
PARTIAC
(1858 Londres)
i + a > ie
E. Bere poderioagas bacarric eiten
dauelaco gure dauen gustie?
16. 0rr.
M. Bada euqui eguiosu debosiñoe
andie,...
41. 0rr.
e + a > ia
LELENGO PARTIA
10. 0rr.
E. Da Jaungoicoa bera: Aitia,
Semia, eta...
14. 0rr.
E. Ori es itendu niri, nasalaco
ignorantia: Dotoriac dauques Elessa
Ama Santiac jaquingo daudienac
eransuten.
30. 0rr.
E. Eguin bidi seure borondatia,
selan Seruen, alan lurrian.
34. 0rr.
E. Abe Maria, eta Salbia.
38. 0rr.
a + a > ia
/-aa/ > /-ea/ > /-ia/
E. Curse Santia, Jaune.
2. 0rr.
E. Da Jaungoicoa bera: Aitia,
Semia, eta Espiritu Santue, iru Persona
distinte, eta Jaungoico eguiesco bat.
14. 0rr.
E. Baturic barriro bere arime
gloriosia gorputsegas, es ostera il
eiteco.
25. 0rr.
I. Ser da Elexia?
10. 0rr.
E. Esatendala V.G. Neure arimia
gaitic,...
17. 0rr.
E. Errasoe andibaga juzgu
deunguia eiten dabenac,...
18. 0rr.
E. Grasien visitsia quenduric
jaune.
22. 0rr.
u + a > ue
E. Da fiel christiñeuen
congregacinoia seinen burue da Aite
Santue.
10. 0rr.
E. Esatendala V.G. Neure arimia
gaitic, ceruegaitic, lurre gaitic au alan
dala.
17. 0rr.
E. Es juzgueu fundementu baga
char projimue gaitic, es esan, es
ensun bere faltac.
18. 0rr.
I. Eta nos artu edo euqui biarda
damue?
24. 0rr.
o + a > oa
Oraingoan ere, 1828koan bezalako
emaitzak ditu

Zenbait apunte Laudioko euskaraz