INDUSTRIALIZAZIOTIK
DESINDUSTRIALIZAZIORA?
Euskal Herria kapitalismoaren
garapenaren testuinguruan
Iban Zaldua eta Mikel Zurbano (arg.)
INDUSTRIALIZAZIOTIK
DESINDUSTRIALIZAZIORA?
Euskal Herria kapitalismoaren
garapenaren testuinguruan
Argitaratzaikeak:
Iban Zaldua, EHU.
Mikel Zurbano, EHU.
Egileak:
Juantxo Agirre-Mauleon, Industri Ondare eta Herri Laneko Euskal Elkartea.
Mari Jose Ainz, EHU.
Garbiñe Aja, Industri Ondare eta Herri Laneko Euskal Elkartea.
Fermin Allende, EHU.
Xabier Barrutia, EHU.
Maria Luz de la Cal, EHU.
Angel Mari Errasti, EHU.
Goio Etxebarria, EHU.
Helena Franco, EHU.
Joseba Mikel Garmendia, EHU.
Beatriz Herreras, Industri Ondare eta Herri Laneko Euskal Elkartea.
Patxi Larrion, Geronimo de Ustariz Institutua.
Ernesto López, EHU.
Antton Mendizabal, EHU.
Garikoitz Otazua, EHU.
© Iban Zaldua, Mikel Zurbano
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-86967-67- 8
Lege-gordailua: BI-1884-95
Inprimategia: BOAN, S.A. Padre Larramendi 2. BILBO
Azala: J.A. Torregarai
Banatzaileak: UEU. General Concha 25, 6. BILBO
Zabaltzen: Igerabide, 88 DONOSTIA
AURKIBIDEA
AURKIBIDEA................................................................................................... 5
SARRERA ....................................................................................................... 7
KAPITALISMOA ETA BERE KRISIAK
KAPITALISMO HISTORIKOA: METAKETA, KONKURRENTZIA
PROLETARIZAZIOA, HEDAPENA ETA INTEGRAZIOA ......................... 15
Ernesto Lopez
UHIN EDO ZIKLO LUZEAK KAPITALISMOAN ....................................... 23
Iban Zaldua
INDUSTRI KRISIA NAZIOARTEKO EGUNGO INGURUNEAN .............. 39
Mikel Zurbano
INDUSTRIALIZAZIOAREN BILAKAERA HISTORIKOA
EUSKAL HERRIAN
INDUSTRIALIZAZIO EREDUAK EUSKAL HERRIAN ............................ 59
Fermin Allende
NAFARROAREN INDUSTRIALIZAZIOA .................................................... 71
Patxi Larrion
BASERRIA ETA INDUSTRIALIZAZIOA ..................................................... 85
Mari Jose Ainz
ONDARE INDUSTRIALA EUSKAL KOMUNITATE AUTONOMOAN:
EGOERA ETA ARAZOAK ............................................................................. 103
Juantxo Agirre-Mauleon, Garbiñe Aja, Beatriz Herreras
Aurkibidea ___________________________________________________________________ 5
EGUNGO INDUSTRI KRISIA EUSKAL HERRIAN
EUSKAL EKONOMIAREN DESEGITURAKETA. INDUSTRI
POLITIKAREN AZTERKETA ...................................................................... 123
Helena Franco, Goio Etxebarria
SIDERURGIAREN BERREGITURAKETA EUROPAKO
IKATZ-ALTZAIRUEN ELKARTEAN .......................................................... 141
Xabier Barrutia
DEMOKRAZIA INDUSTRIALA EUSKAL HERRIAN ................................ 159
Antton Mendizabal, Angel Mari Errasti
LAN MERKATUAREN KUDEAKETARAKO ERA BERRIZTATUAK
LAN HARREMANEN ERREFORMAREN OINARRI EKONOMIKOAK ... 183
Mari Luz de la Cal, Garikoitz Otazua
LAN MERKATUAREN SEGMENTAZIO BIKOITZA .................................. 205
Joseba Mikel Garmendia
6 ____________________________________________________________________________
SARRERA
Industrializazioaz eta desindustrializazioaz ari garela: zertarako hitz egin
kapitalismoaz? Hitz hau ez zegoen, ba, modaz kanpo? Atzo arte kapitalismoaren
aipamenak bere aurkariaren aurreko identifikazio sistemikoa adierazten zuen.
Sozialismo errealaren porrotak ez al du erredundagarri bihurtzen munduko
ekonomi sistema ia bakarrari eta oro ahaldunari buruzko ohiko izendapena? Zertan
laguntzen digu gaurregungo egoera ulertzen? "Merkatu ekonomia" edo "merkatu
libreko ekonomia" bezalako eufemismoak nagusitzen diren garaian zaila da
kapitalismoaz hitz egitea, eta are zailago Kapitalismoaz, edota Sistemaz, letra
larriekin, bai. Egia esan, berdin zitzaigun kapitalismoaz edo merkatu ekonomiaz
hitz egitea, sinonimotzat hartzen baditugu behintzat: izan ere, J. Albarracín
ekonomilari marxistak La economía de mercado izenburua eman dio bere
azkenengo eskuliburuari. Eta kapitalismoaren analisi marxista nahikoa ortodoxo
(eta on) bat besterik ez da. Kapitalismo hitza karga sakonekoa da, hots, berez oso
deskriptiboa dela uste dugu: horregatik bere erabilpena bultzatzea komenigarria
iruditzen zaigu. Ez diogu hitz honi karga negatiborik eman nahi, noski: zalantzarik
gabe, zientifikoki erabil daitekeen hitz bat da. Schumpeter ekonomilari handiak
eten gabe erabiltzen zuen, eta ezin da esan kapitalismoaren etsaia zenik...
Kapitalismo hitzak edukin historiko zehatza du, baina baita edukin
semantikoa ere, kapitalismo hitza aipatzerakoan ekonomia baino zabalagoa den
zerbaitetaz ari garelako, nahiz eta, ezpairik gabe, beronen oinarria antolaketa
ekonomikoa izan. Bowles eta Edwards-i jarraituz, kapitalismoa ekonomi sistema
bat litzateke, zeinetan "salgaiak, mozkinak ateratzeko helburuarekin produzitzen
baitira, jabetza pribatuko kapital-ondasunak eta soldatapeko lana erabiltzen
direlarik". Honela esanda oso ekonomizista dirudi, baina honek guztiak
izugarrizko garrantzia du gure bizitzaren arlo gehienetan. Produkzioa ez da
beharrak asetzeko modu bat, irabazbide bat baizik. Gutxiengo batek, enpresariak,
kontrolatzen du produkzio hori, eta enpresariak beraien artean konpetitzera
behartuta daude, soldapetuak (gero eta eskasagoa den) lanagatik konpetitzera
bultzaturik aurkitzen diren bezala. Lehia jarraiak etengabeko aldaketak eta batez
ere desorekak, krisiak ekartzen ditu. Kapitalismoen dinamikak gure kontsumo
maila itxuratzen du, gure arteko konkurrentzia areagotzen du, gauza guztiak salgai
bihurtzen ditu, aisialdia barne. Ekonomi eta gizarte sistemarik kamaleonikoena
dugu, aldakorrena delako, bizitzaren arlo gehienetan eragina duelako, askotan
mozorraturik agertzen zaigulako. Euskal Herriko ibilbide ekonomikoa ulertzeko
ere (bere industri ehunaren bilakaera barne) ezinbestekoa zaigu kapitalismoaz, bere
dinamika ziklikoaz eta bere krisiez hausnarketa egitea.
Sarrera ______________________________________________________________________ 7
Hauxe da, beraz, lehenengo atalaren helburua. Bertan, Ernesto Lopezek
kapitalismo historikorako sarrera bat egingo digu, beronen ezaugarri nagusiak
azalduko dizkigularik. Iban Zaldua kapitalismoaren funtsezko aurpegi bati buruz
arituko da: krisiei buruz alegia, hauen inguruko hainbat teoria azaltzen saiatzen
delarik. Azkenik, Mikel Zurbanok azken urte hauetako krisiaz idazten du, gaur
egungo euskal industriaren desegituraketak eta lan merkatuaren joera berriek
dituzten sakoneko eraginak berezko testuinguruan kokatzeko.
Industrializazioa Euskal Herriak ezagutu duen prozesu historiko
garrantzitsuenetarikoa dugu. Hain da inportantea, non historialari batzuek (Fusik,
adibidez) uste baitute gure herriaren gaurregungo egoera ulertzeko 1876.etik
aurrera gertatutakoa ezagutzea nahikoa zaigula. Ikuspegi hau agian exajeratuegia
bada ere, gaurregungo euskal gizartearen izaerak, ezpairik gabe, industrializazioa
deitu ohi dugun gertakizunean du oinarria. Industrializazioa ez dugu ulertu behar
prozesu ekonomiko soila bezala: bere zentzu zabalenean ekonomiaren bigarren
arloan gauzatzen diren aldaketa iraultzaile horien ondorioak ere sartu beharko
genituzke, ekonomiaren beste arloetan, pertsonen eguneroko bizitzan, gizarte-
egituretan, politika mailan, ideologietan, kulturan eta abarretan. Liburu honetan
batik bat industrializazioaren alde ekonomikoa ikutuko badugu ere, ezin dugu
ahaztu prozesu hau, munduko eta euskal kapitalismoaren garapenaren
testuinguruan kokatua, hainbat historialariek modernizazio prozesua deitzen
dutenaren bultzagilerik inportanteena izan zela. Gogoratu beharra dago
kapitalismoa eta industrializazioa (Euskal Herriko kasuan antzeman dezakegunez)
lotuta etorri diren erralitateak badira ere, ez direla sinonimoak: industrializaziorik
gabeko garapen kapitalistak eman daitezkeen moduan (Gaztelako edo Andaluziako
kasuetan ikus dezakegun bezala), historian zehar kapitalistak kontsidera ezin
ditzakegun industrializazio prozesuak gauzatu dira (Europako Ekialde komunistan
edo Txinan, adibidez).
Industrializazioa oinarrian gertakari ekonomiko bat dela esan dugu, zeinaren
ikurrik garrantzitsuena fabrika-sistemaren agerpena eta zabalkuntza izan baitzen.
Gure kasuan honek kapitalismorako ateak gehiago iriki zituen: hemendik aurrera
enpresarien (hots, kapitalisten) eta langileen (edo proletargoaren) gizarte-klase
nagusien gauzatze-prozesuak funtsezko aurrerapauso bat eman zuen.
Industrializazioa noiz hasten den finkatzea (hots, Industri Iraultza noiz gertatzen
den) nahikoa arazo ikertu eta konkretua bada ere, noiz bukatzen den esatea zaila
da, oraindik industrializazio prozesu batetan gaudelako, mundu-mailan behintzat.
Euskal Herria, industrializazio boteretsu bat izan ondoren, desindustrializazio
prozesuan ote? Galdera hau planteiatzea eskuartean duzun liburu honen xedeetako
bat da. Historiaren ikuspuntutik egokia litzateke, halere, desindustrializazio
prozesuak gertatu direla gogora araztea, adibidez, Andaluzian, gugandik ez hain
urrun: 1830.-1850. hamarkadetan Malaga inguruan elikagai exportazioan,
siderurgian eta ehungintzan oinarritutako industrializazio saio garrantzitsu batzuk
gauzatu ondoren, krisia, loraldiaren ximurdura eta desindustrializazioa etorri ziren,
8 ____________________________________________________________________________
ia gaurregun arte (ikus J. Nadal, "Los dos abortos de la revolución industrial en
Andalucía", in Moler, tejer y fundir, Bartzelona 1992).
Industrializazioaren ezaugarrietako bat bere aniztasuna da: ez dago eredu bat,
ez dago formula bat (nahiz eta XIX. mendean nazio gehienak "formula" horren
bila aritu, Britainia Handiak --Industri Iraultza jasan zuen lehenengoak-- lortu
zuen nagusigoa ekiditeko-edo). Oinarrizko kapital metaketa, erabilitako eta
inportatu-beharreko teknologiak, natura zein gizarte-baliabideak, gobernuen
ekonomi politikak, atzerri-merkatuekiko jarrerak... ezberdinak izan ziren leku
batetik bestera. Europara mugatzen bagara, herrialdeen arteko ezberdintasunak, bai
industrializazioen formetan, bai beronen erritmoetan, sakonak dira oso, askotan
diferentzia hauek eskualdeka soma ditzakegularik; izan ere, historialari batzuek
industrializazioa "erregioka" estudiatu beharko litzatekeela defendatzen dute, lan
horretan gutxi ausartu badira ere (ahaleginik azpimarragarriena S. Pollard-ena
izango litzateke, ikus bere La conquista pacífica, Zaragoza 1991). Esaten dugun
hau Euskal Herriari ere dagokio: Europako eskualde aurreratuenekin konparatuta
goiztiarregia izan ez zen industri iraultza Gipuzkoan eta Bizkaian gauzatu zen
aurrenekoz, hurrengo industrializazioak mantsoak eta barantiarrak (Nafarroa eta
Arabakoa) edo ahulegiak (Iparraldekoa) izan zirelarik. Baina, gainera, Gipuzkoako
eta Bizkaiko industrializazioen artean izugarrizko desberdintasunak daude. Eta
Bizkaiko industrializazioaz hitz egiten dugunean kontu handia izan behar dugu,
gehienbat Bilboko itsasadarreko industrializazioaz ari baikara.
Aniztasuna, ordea, ez da bakarrik geografikoa. Euskal historiografian
luzaroan eztabaidatu den aspektu bat Bizkaiko industrializazioa eragin zuten
kapitalen jatorriarena izan da: batzuentzat 1860ko hamarkadatik aurrera gertatu
zen meatzal "lurruztearen" ondorioz metatutako kapitalek industrializazioan
inbertitu zenaren gehiengoa osatzen bazuten, beste historialari batzuek kapitalen
jatorrien aniztasuna azpimarratu zuten (ikus I. Zaldua, "Bizkaiko industrializazioa:
eztabaida historiografiko bat", Muga 77, 1991). Azken jarrera hauek nagusi geratu
baziren ere, esan beharra dago arazo hau nahikoa baztertuta utzi dela azken
urteotan, industrializazioaren inguruko beste gai batzuek interes handiagoa
sortarazten dutelarik: industrializaziorako "gizarte-ahalmenaren" neurketak-edo,
teknologi-bideen zehaztapenak, enpresa-historiek... Arlokako ikerketa gehiago
egiten ari da, arkeologia industrialak bere lehenengo pauso sendoak eman ditu, eta
Bizkaia ez da jadanik atentzio-erdigune ia bakarra, beste herrialdeetako prozesuei
buruz gero eta gehiago dakigularik.
Industrializazioari buruzko gure artikuluak ez dira, ikerkuntza aldetik,
berritzaileegiak, nagusiki hedatze helburu bat dutelarik. Lehenengoan, Fermin
Allendek, laburki eta deskriptiboki, euskal herrialdeetako industrializazio eredu
edo kasuetaz hitz egiten digu. Nafarroako kasua, normalean gutxiago ikuitzen
dena, Patxi Larrionek sakonkiago aztertzen du, azken garai hauetako ikerkuntzaren
berri ematen digularik. Mari Jose Ainzek, Geografiaren ikuspuntutik,
Sarrera ______________________________________________________________________ 9
industrializazioari buruz aritzerakoan askotan baztertzen den gai bat ekartzen digu:
industrializazioak nekazal arloan eragindako aldaketa sakonak alegia, bere
ikerketen emaitza batzuk aurkezteko beta ere duelarik. Juantxo Agirre, Garbiñe
Aja eta Beatriz Herrerasek osatutako lan-taldeak gai ezezagunago bati buruz idatzi
du: arkeologia industrialaz, baina batez ere gure ondarearen kontserbazioaz.
Garapenaren ondorioz, eta akaso jasaten ari garen desindustrializazio prozesua ere
dela eta, aurreko artikuloetan deskribatutako iragan industrial horren gero eta
arrasto gehiago geratzen ari da, baina, dirudienez, ez dakizkigu zaintzen. Ba al
dago soluziobiderik? Zer egin dezakegu? Hauek dira artikulu honetan planteiatzen
zaizkigun galderak.
Bestalde, Euskal Herrian eragin berantiarra izan zuen krisia, kapitalismoaren
egitura krisi sakona izateaz gain, industri sistemaren bihotzean kokatzen da.
Honela, 1970ko hamarkadan garatutako herrialdeetan lehertu zen ekonomi krisia
industri garapenaren apurketa gisa gauzatu zen eta, beraz, industri krisi bezala izan
da identifikatua. Izan ere, denboraren poderioz faktore gehigarriak metatu arren,
produkzio esparruan mamitu eta eztanda egin zuen egungo krisiak.
1950eko eta 1960ko hamarkadetako industri hazkuntza ereduaren habe izan
ziren osagai desberdinen apurketak garapen iraunkorraren dinamika estrukturala
xehetu zuen. Internazionalizazio prozesu bizkorraren testuinguruan, nazioarteko
lehiaren areagotzea ekarri zuen aipatu gertakizunak.
Mendebaldeko herrialdeetan krisiaren lehen eraginaren sasoian Hego Euskal
Herriak autarkiapeko "nazio" merkatu oso babestuaren azken etekinak jasotzen
zituen. Babes horrek krisiaren eragina atzeratuz eta nazioarteko lehiarako
pizgarriak ezabatu zuelarik, euskal industriaren ikearen prozesua 1970ko
hamarkadaren amaieran hasi eta oraindik bere horretan dirauen desegituraketa
fenomenoa indarrean ipiniko da.
Helena Francok eta Goio Etxebarriak euskal industriaren desegituraketa
ulertzeko giltzarria eskaintzen digute, desegituraketa horren kitapenerako sare
produktibo alternatiboen gabezian Administrazio Publikoek duten erantzukizun
maila aztertzen dutelarik. Industri politika desberdinetako edukin nagusiak
ebaluatzen dituzte, berauetan berrindustrializaziorako ildo estrategikorik eza
azpimarratzen dutelarik.
Arlo honetako ekintzetan, inoiz produkzio ekimen berrirako aipamenik egin
bada, hau zerbitzu jardueren aldekoa izan da, Euskal Herriko egituraketa
produktiboaren errealitateak zerbitzuen garapena ematekotan industriaren
berpizkundearekin bat izan beharko duela erakutsi arren.
Desegituraketaren adibiderik esanguratsuenetarikoa siderurgiarena dugu.
Europar Batasunak ezarri testuingurua ahazteke, Euskal Herriko siderurgia eta,
10 ____________________________________________________________________________
batik bat, Labe Garaien eraispenerako sakoneko arrazoiak analizatzen ditu Xabier
Barrutiak bere artikuluan.
Industri bilakaeraren ahulezi progresibotik at aurkitzen den industri
erakundea MCC da. Kooperatiben ekimena eta krisiari aurre egiteko garatutako
tresneria eta neurri zehatzak eredugarri izan dira kanpoko eta bertako hainbat
enpresentzat atzeraldi garaian. Sare kooperatiboaren esperientzia oinarritzat hartuz
Euskal Herriko industri demokraziaz idazten dute Antton Mendizabalek eta Angel
Mari Errastik. Arrasateko korporazioak izan duen bilakaera eta egungo fasearen
estrategia eraberrituaren gako adierazgarrienak azaltzen dizkigute egileek lan
honetan.
Industri krisiak mahai gaineratu zuen artean nagusi zen ekonomi dotrina
keynesiarrak egoera berriari egokitzeko ahalmen eza. Krisiaren eztanda
produkzioaren arloan jazo izanak zerikusi estua izan zuen keynesiarren gain
beherarekin, krisi berria eskariaren arloko gertaera soiltzat hartu baitzuten. Gain
behera honek errazturik paradigma neoliberala indarberritu egin zen, Erresuma
Batuan eta Estatu Batuetan ernetu eta mundu zabalera hedatu zelarik 1980ko
hamarkadan zehar, baita Euskal Herrira ere.
Neoliberalismoaren ildo nagusiak gorputz teoriko gisa lau ataletan labur
ditzakegu. Lehenik, hazkundeari eta enplegu sorkuntzari kontrajarriz inflazioa
ekonomi politikaren gunean kokatu. Bigarrenez, banaketaren joera itzuli (etekinen
igoera bultzatuz alokairuen kaltetan) eta zerga eta gastu publikoaren bidez
errentaren birbanaketa zentzu atzerakoian gauzatu. Gainera, publikoa den oro
uxatu, Estatuaren eskuarmenaren alde negatiboak azpimarratuz. Azkenik, gizarte
baitako botere oreka berri bat ahalbideratu, non merkatuaren funtzionamendua
kitatzen duten sindikatuen eta giza erakunde guztien ahulezia bilatzen den.
Azken ardatz honek badu eragin esparru zehatza, hots, lan merkatua.
Neoliberalismoaren ikuspegitik beharrezkoa den modernizazio produktiboa
ahalbideratzeko egitura trabak suntsitzea da derrigorrezkoa. Oztopo hauek
produkzio egiturak eta enpleguak doikuntzarako eta berrikuntzarako duten
ahalmen urria. Eta dotrina honentzat oztopo hauen jatorria, langile okupatuen
berehalako interes partikularretan oinarrituriko arauetan eta erregeletan aurki
daiteke.
Pentsamolde honetatik eratortzen diren ondorioak begibistakoak dira eta
honako identifikazioarekin laburbiltzen direlarik: arauketa urriagoak modernizazio
gehiago dakar eta honek hazkuntza eta enplegu gehiago. Horretarako ezinbestekoa
izango da, neoliberalentzat, lan merkatu malguagoa itxuratu desregulazio
prozesuak bultzatuz. Perspektiba honetatik, azken bi hamarkadetan abian ipinitako
desregulazio ekimenentzat egokipen faktore nagusia laneskua izan da eta hauen
kostuak langileek eta administrazio publikoek bizkarreratu behar izan dituzte.
Sarrera ______________________________________________________________________ 11
Industri modernizaziorako estrategia honek ez die hutsunerik uzten giza
kontsentsuari ezta langileen interesen espektatibei ere. Ostera, honelako egitarauak
duen asmoa sindikatuen eta langileen erabilpenerako muga legalen kontrako
kontsentsurik zabalena lortzea da. Desenpleguaren aurkako helburua aitzaki gisa
ipiniz, Hegoaldean indarrean ipinitako zabor kontratuen garai berrian ez da
enpleguaren gehikuntza nabarmenik eman, baina bai lan baldintza eskasagoen
hedapena. Esaterako, 1994an egin lan kontratuetatik gehienak (%95a EKAn)
baldintzapeko eta epekako kontratuak izan dira.
Testuinguru honetan Espainiako Estatuan bideratutako lan merkatuaren
erreforman zentratu dira Mari Luz de la Cal eta Garikoitz Otazua. Zehazki, lan
harremanen erreformaren oinarri ekonomikoak aztertu dituzte, malgutasuna
ezartzerakoan erabili ekonomi argudioen kontraesanak azalduz.
Arlo honetako ekarpen gehigarria Joseba Garmendiaren eskutik datorkigu.
Josebak lan merkatuaren desregulazio prozesuaren emaitza den segmentazio
bikoitzaren arazoaz dihardu bere artikuluan. Lan merkatuaren dinamika
polarizatzaileak zein nolako abiapuntua duen aztertuz, ekonomi korronte
desberdinen ikuspegia jorratzen du, amaitzeko bikoiztasuna EKAn duen islada
zehazten delarik.
********************************
Liburu honetan agertzen diren artikuluak Udako Euskal Unibertsitateko
Historia eta Ekonomia Sailek 1994.eko uztailean Iruñean egindako ikastaro batean
irakurri ziren lehenengo aldiz. Disziplinarteko ikastaro honen izenburua
"Kapitalismoa eta bere krisiak: industrializaziotik desindustrializaziora" izan zen
eta bertan parte hartu zuten, hizlari gisa, liburu honetan artikuluak aurkezten
dituzten guztiak. Han irakurri ziren bi hitzaldi, tamalez, ez ditugu argitaratu ahal
izan: Joseba Agirreazkuenagarena eta Mikel Navarro eta Mari Jose Arangurenena
hain zuzen ere. Denoi, eta batez ere bertan parte hartu zuten ikasleei, gure esker
ona zuzendu nahi genieke.
Iban Zaldua eta Mikel Zurbano.
Bilbon, 1995.eko apirilean.
12 ____________________________________________________________________________
KAPITALISMOA ETA BERE KRISIAK
KAPITALISMO HISTORIKOA: METAKETA,
KONKURRENTZIA, PROLETARIZAZIOA, HEDAPENA
ETA INTEGRAZIOA
Ernesto Lopez
Kapitalismo historikoa __________________________________________________________ 15
Gure munduak adjetibo bat merezi badu, kapitalista litzateke. Artikulu labur
honen helburua apala da: kapitalismoaren izaera historikoari buruzko hainbat
ezaugarri aurkeztea. Honetarako testuan zehar lau ideia hauek azpimarratuko
ditugu:
a) Kapitalismoa sistema historiko bat da, hots, ez da betierekoa, iragan
historikoaren une kokretu batean sortu eta hortik aurrera garatu delarik.
b) Sistemaren helburu ekonomiko nagusia kapital gehiago etengabe
produzitzea da, horretarako tresna nagusia inbertsioa delarik.
c) Kapitalismoa garatzeko aurrebaldintza batzuk behar dira; laburbilduz, dena
salgai bihur daitekeela: lurra, kapitala, lana.
d) Ekonomi eta gizarte sistema honek, bestalde, kapitalisten arteko
konkurrentzia ere suposatzen du, eta honek sistemari kontraesanak dakarzkio:
enpresari indibidualarentzat ona dena, ez du zertan sistemarentzat ona izan behar.
Hortaz, aldakuntza eta krisiak sistemaren beste ezaugarri garrantzitsuak dira.
Kapitalismoa, gauza guztien gainetik, gizarte sistema historiko bat bezala
adierazten da. Bere jatorria, funtzionamendua edota gaurko perspektibak ulertzeko,
bere errealitatea aztertu behar da. Kapitalismoaren analisian, kapital hitzaren
esanahiaren somaketa oinarrizkoa da. Horrela, kapitala aberastasun metatua bezala
uler daiteke. Baina kapitalismo historikoaren ikuspuntutik esanahi konkretuago bat
dauka. Ez da ondasun edo diruaren metaketa bat bakarrik (lanetik sortutako
metaketa bat), modu horretan, munduak ezagutu dituen sistema guztiak
kapitalistak izango lirateke eta. Kapitalismo historikoaren ezberdintasuna zera da:
sistema historiko honetan kapitala era berezi batean erabilia izan zela, helburu
konkretu batekin: bere birprodukzioa, bere hedapena. Gizarte sistema historiko
honen barnean, iraganaldiko metaketak kapitalean ziren bakarrik kapital gehiago
produzitzeko metatuak izan ziren neurrian edo lortzearren erabiltzen ziren
neurrian. Dena den, eraldaketa prozesu hau nahikoa luzea izan zen. Aipatutako
helburu horri kapital gehiagoren metaketari zein kapitalaren hartzaile eta beste
pertsonen artean prozesu hori burutzeko sortzen diren harremanei kapitalista
deitzen diegu. Argi dago, produkzio prozesuan beste kontsiderazio batzuk azaltzen
direla, baina denboran zehar beste helburu batzuk kapital metaketaren menpe
azaltzen badira ez dago ukatzerik sistema kapitalista baten aurrean gaudenik.
Une historiko konkretu batera heldu aurretik, prozesu honek (kapitalaren
inbertsioa kapital gehiago lortzearren) era egoki batean burutzeko zailtasunak
aurkitzen zituen. Aurreko ekonomi sistemetan, kapitalaren metaketa prozesua
Kapitalismo historikoa __________________________________________________________ 17
oztopatua azaltzen zen prozesuaren puntu batzuetan, beharrezkoak ziren baldintzak
betetzen ez baitziren:
1.- Lana erabili behar zen, hau da, lan egitera erakarriak edo behartuak izan
ahal ziren langileak aurkitu behar ziren.
2.- Produzitutako salgaiak merkaturatzeko bideren bat aurkitzea beharrezkoa
zen.
3.- Bere salmentan, kostuak kenduz, etekin bat sortu behar zen. Bizitzeko
behar zena baino gehiago atera behar zen.
4.- Etekinaren hartzaileak edo jabeak, berriro inbertitzeko aukera bat izan arte,
kapital hori gordetzeko ahalmena izan behar zuen, aukera hori aurkitu ondoren
prozesua berriro hasteko.
Kapitalismoa, ekonomi sistema bezala, nagusi azaldu eta finkatu baino lehen,
kate honen osaketa oso zaila zen. Aurreko ekonomi sistemetan, edo gizarte
sistemetan prozesu honen faseren bat ez zen onartzen edo, behintzat, bere
baliogarritasuna dudan jartzen zen. Baina horretaz gain, ekonomi sistemen
partehartze zuzenik gabe, egoera batzuetan metaketa prozesua moztuta suertatzen
zen, elementu baten edo batzuen eznahikotasunagatik edo faltagatik: kapital
metatua, lanindarra, banaketa sare bat, kontsumitzaileak etab... Aurreko ekonomi
sistemetan katearen osatzaileren bat edo batzuk ez zeuden edo gutxi
merkantilizaturik zeuden. Zer adierazten du honek? Aurreko gizarte sistema
historikoetan ez zela uste prozesu hau, edo zatiren bat, merkatuaren bidez egitea
beharrezkoa zenik. Kapitalismo historikoak, orduan, eragiketa edo iharduera
batzuen merkantilizazio orokorra bultzatu zuen ez elkartrukea bakarrik, baita
produkzioa, banaketa edo inbertsioa ere, lehengo egoeretan merkatua ez zen beste
bide baten bitartez burutzen zirenak alegia. Modu horretan, epe luzean, kapital
metaketaren prozesu hau eta kapital gehiago metatzeko nahia, egunetik egunera,
zabaltzen joan ziren, eta kapitalistak gizarte prozesuak ekonomi arlo guztietan
gehiago merkantilizatzen hasi ziren. Esan daiteke, kapitalismoaren bilakaera
historikoak gauza guztien merkantilizaziorako jarrera bat suposatu duela.
Kapitalismoaren nagusigoaren aurretik, hau da, fabrikan egindako
produkzioaren hedapena eta finkapena gertatu arte, ondasun baten produkzioan
salgai askok eta produktugile askok parte hartzen zuen eta, kasu askotan,
produkzio prozesuaren pausu asko ez zegoen merkantilizatuta.
Baina, behin produkzio katea osatuta izan ondoren, metaketa-tasa orokorraren
maila (kapitalista guztientzat espero den batezbestekoa) lor zitekeen margenaren
menpean zetzan. Hala ere, kapitalista konkretu batentzat, konkurrentzia prozesu
baten menpean zetzan. Hau da, inbertsio aukera aurkitzeko, lana kontrolatzeko edo
18 ____________________________________________________________________________
bere produkzioa hobetzeko politika mailan eragin bat izateko gai zen
kapitalistarentzat etekin handiagoak izango lirateke.
Orduan, egoera berri bat sortzen da. Orain arte kapitalismoaren garapenerako
behar ziren balditza orokorrei buruz hitz egin dugu. Baina kapitalista bakoitzaren
interesari buruz ere hitz egin behar dugu. Horrela, interes partikular bat eta interes
orokor bat azaltzen dira. Partikularra beti kostuen murrizketarantz zuzentzen da,
orokorra merkatuaren zabalkunderantz zuzentzen delarik. Beste hitzetan,
partikularki zein orokorki bilatzen zen helbururik garrantzitsuena metaketa
maximatzea da. Orduan, esan ahal da, metaketa maximatzearen helburua izan dela
kapitalismoaren ekonomiaren punturik garrantzitsuena.
Hortaz, kapitalismo historikoa eremu konkretu, integratu eta murriztu bat
bezala adieraz daiteke, denboran zein espazioan, non metaketa, kapitalaren
metaketa, ekonomi iharduera menperatzea helburua edo ekonomi legea baita.
Deskribapen hau erabiliz, esan daiteke eta honetan gai hau aztertu duten egile
gehienak bat datoz gizarte sistema historiko honen sorrera XV. mendearen
amaierako Europan aurkitzen dela, handik aurrera hedatu zelarik, ia mundu osoa
estaliz XIX. mendearen bukaerarako.
Historikoki, nola funtzionatu du sistema kapitalistak? Aurreko lerroetan
adierazi denak, produktugile baten xedea kapitala metatzea dela esateak, zera
adierazten du, zenbat eta gehiago produzitu eta etekinik handienarekin saltzen
saiatuko dela. Hala ere, hau guztia merkatuaren barnean dauden murritzaldi
batzuen menpe burutzen saiatuko da. Bere produkzio osoa produkzio faktore
batzuen erabilgarritasunaren mailak mugatuko du (lan-indarra, bezeroak, kapitala,
produkzio faktore materialak). Mozkinekin produzitzea lortzen duenaren maila eta
kapitalista bakoitzak lor dezakeen mozkin margena, bere konpetitzaileek produktu
bera salneurri txikiago batean eskaintzeko duten ahalmenagatik murriztua dator
baita ere; hau da, beste kapitalisten konpetentzia edo konkurrentziagatik, mundu-
-merkatu mailan zein inguruko merkatu txikietan. Ezin da ahaztu badagoela beste
murritzaldi mota bat ere, gobernuek garatzen duten politikarekin sortzen dutena
(hartutako neurriekin eralda daitezke, adibidez, ekonomi aukerak).
Nola aritu dira produktugileak, beraiek zuten kapitala metatzeko ahalmena
maximatzen? Produkzio prozesuaren barnean lan-indarra beti faktore garrantzitsua
eta kuantitatiboki adierazgarria izan da. Metatzen saiatzen den produktugilea,
ikuspegi honetan, bi gauzez kezkatzen da: lanindarraren erabilgarritasunaz eta
kostuaz. Kapitalismo historiko aurreko sistemetan lan-indar gehiena finkoa zen.
Kasu batzuetan, produktugilearen lan-indarra familia batera edo pertsona bakar
batera mugatzen zen. Beste kasu batzuetan lan-indarra berari ematen zitzaion legea
edo lege-erregulazioaren bitartez (esklabutza, morroitza, tenentzia erregimenak
etab...). Kasu batzuetan, adskripzioa edo atxekimendua bizitza osorako zen,
Kapitalismo historikoa __________________________________________________________ 19
bestetan epe jakin bat zuen, kontratua berriztatzeko aukerarekin. Azken finean,
zeuden aukera urriak kontutan hartuz, azken hauek denboran zehar finkoak
bihurtzen ziren. Erregimen hauen zurruntasunak arazoak planteiatzen zituen, ez
lan-indar finkoa zuen produktigileari bakarrik, baita beste produkugile guztiei ere,
haien aktibitateak, finkoak ez ziren lan-indarren agerpena ematen bazen bakarrik
heda zitzaketeelako. Kontsiderazio honek osatu zuen soldatapeko lanaren
hazkundearen oinarria, loturik gabeko langileak azaltzen ziren tokietan. Beraz,
kapitalismo historikoaren ezaugarri bat lanaren proletarizazio hazkorra izan da.
Nola garatu da proletarizazio hau? Horretarako ondasun ezberdinen
produkzioan azaltzen ziren kateetara itzuli behar dugu eta, aldi berean, merkatuaz
dugun irudia ahaztu behar dugu, hots, produktugilea eta eroslea aurkitzen diren
lekua bezala. Egia da merkatu hauek existitzen zirela, baina eragiketa hauek
osoaren ehuneko txiki bat besterik ez dute osatzen. Elkartruke gehienak produkzio
kate luze baten barnean bi prodiktugileen artean garatzen ziren. Kasu honetan eta
proletarizazio prozesuarekin oso lotuta, kapitalismoaren jarrera integrazio
bertikalarena izan da, hau da, produkzio katearen barnean ematen diren elkatruke
guztiak edo gehienak kontrolatzea, kostuen murritzaldi garrantzitsu bat lortzeko
alegia. Modu horretan, saltzaileak eta erosleak enpresa beran aurkitzen dira.
Horrekin, produktuaren prezioak ez du erakusten eskari eta eskaintzaren arteko
harremanak sortzen duen balioaren neurria. Integrazio bertikalaren prozesua
kapitalismo historikoaren konstante bat izan da (adibide ugari aurki daitezke
historian zehar, hots, XVII eta XVIII. mendeetako merkatal elkarteak edo
konpainiak, XIX. mendeko merkatal etxe handiak edo XX. mendeko nazioarteko
elkarte edo konpainia erraldoiak). Egitura hauek salgaien kateko pausu guztiak
barneratzen saiatu dira eta saiatzen dira gaurregun ere, metaketa handiago bat
lortzearren, alegia.
Salgaien kateetara itzuliz zera esan beharra dago, geografiaren aldetik, nahiko
sakabanatuak sortu direla baina guztiek amaiera kontzentratu bat daukatela. Hau
da, mundu ekonomi sistemaren periferiatik erdigunerantzako joera bat izan dute
eta hortaz, salgaien kateei buruz hitz egiteak, lanaren gizarte banaketa zabal bati
buruz eta, aldi berean, banaketa geografiko bati buruz hitz egitea suposatzen du.
Haien sorreran banaketa hauek ahulak izan ziren, baina gizarte sistema
kapitalistaren eboluzio prozesuan zehar finkatzen joan ziren. Prozesu honen azken
garaietan banaketa hau izugarri handitzen eta finkatzen joan da. Bere
finkapenerako jarraitutako bidea indarkeriaren erabilpena izan da, indarra prezioa
determinatzeko bide bezala alegia. Dena dela, elkartruke ezberdindu hau ez da
berria. Beti izan da, baina kapitalismo historikoak irudi berri bat eman zion, bi
eremu ezberdinetan banatuz: ekonomi eremu batean (honetan mundu mailako
lanaren gizarte banaketa bat ematen da, produkzio prozesu integratuak osatzen
direlarik eta guzti honek etengabeko metaketa baten garapena faboratzen duelarik)
eta eremu politiko batean, zeina, azalean behintzat, estatu subiranoez osatuta
20 ____________________________________________________________________________
azaltzen baita, bakoitza barneko politikan hartzen diren erabakien erantzule bezala
azaltzen delarik horretarako armada baten ezinbesteko laguntza du.
Errealitatean, mundu kapitalistan, ia kate garrantzitsu guztiek estatuen mugak
gainditu dituzte. Eta gertakizun hau, berria dela badirudi ere, nahikoa zaharra
dugu, XVI. mendetik aurrera osatzen joan zen erdigunearen onurarako garatu
baitzen. Integrazio bertikalak ezberdintasun hau areagotu du, kapital metaketa eta
kapitalaren kontzentrazio handiago bat posible eginez. Honek produktugileari
produkzio prozesuen hobekuntza aurrera eramaten baimentzen dio, produktuak
hobetzen edo zirkuitoan barneratzeko produktu berriak ateratzen, abantaila
konparatiboak eskaintzen diolarik.
Erdiguneetan kapitalaren kontzentrazioak Estatu aparailu indartsuak eratzeko
oinarri fiskala zein motibazio politikoa sortu zuen. Estatu hauen gaitasunen artean
garrantzitsuena indarkeria zen, eta garrantzitsuena zen zeren Periferiako estatu
aparailuak ahulak izaten jarraitzeko erabiltzen baitzen. Modu horretan,
haiengandik lortzen zen berauen barne-mugetan salgaien kateko maila baxuenetan
espezializaio hazkor baten garapenaren berma, lanesku merkea (semi-proletarioa)
erabiliz. Horrela, kapitalismo historikoak alokairu maila historikoak deitzen
direnak sortu zituen, guztiz ezberdinak mundu sistemaren gune edo eremu
ezberdinetan.
Baina lehen aipatu dugun ezaugarri bat berriro berreskuratu behar da; hobe
esanda, kapitalista bakoitzaren interes partikularrean eta kapitalista guztien interes
orokorraren arteko kontraesana berreskuratu behar dugu. Elkartruke ezberdina
interes kolektiboen alde aritzen da, baina askotan ez dago guztientzat baliagarria
den interes partikularrik. Hori ikusita, une konkretu bateko egoera onartzen ez
duen kapitalista egoera aldatzen saiatzen da, baldintzak faboragarriak bihurtzeko
asmoz. Hau da, merkatuan arrakasta handiago baten alde konpetitzen saiatzen da.
Nola lortzen du? Bere produkzioa eraginkorragoa bilakatuz edo eragin politikoaren
bidez abantaila monopolistikoak lortuz.
Kapitalisten arteko konkurrentzia gogorra kapitalismo historikoaren ezaugarri
berezi bat izan da. Kapital metaketa iraunkor batean oinarritzen den sistema
batean, partehartzaileek ezin dute epe luzeko errentagarritasunerako joera utzi,
bestela desagertu egingo lirateke. Horrela, jarrera monopolistikoak eta konpeten-
tzia izan dira kapitalismo historikoaren errealitaterik argienak. Egoera honetan,
argi dago ez dagoela iraunkorra edo egonkorra mantentzen den sistemarik; edozein
kasutan, kapitalismo historikoak ez du ahalmen hori eskuratu. Enpresariek beti,
epe luzeko metaketaren hazkundea helburu bezela izanez, aldaketara joko dute,
epe laburrean sortutako arazoetaz kezkatu gabe. Portaera edo joera hauen emaitza,
sistemaren bilakaera historikoan, hedapen eta geldialdi edo krisialdi-zikloen
alternantzia izan da, bakoitzak aurreko garaiarekiko nolabaiteko aldaketa edo
eraldaketa bat suposatuz, baina azken helburua, hainbeste eraldatzen den sistema
Kapitalismo historikoa __________________________________________________________ 21
honetan, finko mantentzen delarik: kapital metaketa prozesuaren hedapena, alegia.
Hau da, azken finean, hurrengo atalaren gaia.
BIBLIOGRAFIA
Funtsean, adierazitako kapitalismoaren azalpena Immanuel Wallerstein ondorengo
lanetan oinarrituta dago.
Wallerstein, Immanuel (1983), El capitalismo histórico, Madril, Siglo XXI.
-- (1979), El moderno sistema mundial I: la agricultura y los orígenes de la
economía mundo europea en el siglo XVI, Madril, Siglo XXI.
-- (1984), El moderno sistema mundial II: el mercantilismo y la consolidación de
la economía mundo europea, Madril, Siglo XXI
Kapitalismo historikoaz historiografia luzea izan arren, bere sorrera edota izaerari
buruz, beste interpretazio batzuk ondorengo liburuetan aurki daitezke:
Vilar, Pierre (1980), Iniciación al vocabulario del análisis histórico, Bartzelona,
Crítica.
Kriedte, Peter (1988), Feudalismo tardío y capital mercantil, Bartzelona, Crítica.
Dobb, Maurice (1971), Estudios sobre el desarrollo del capitalismo, Buenos Aires,
Siglo XXI.
22 ____________________________________________________________________________
UHIN EDO ZIKLO LUZEAK KAPITALISMOAN
Iban Zaldua
Uhin edo ziklo luzeak kapitalismoan ______________________________________________ 23
1. SARRERA
Ernesto Lópezen lanean aipatutako kapitalismoaren ezaugarrien artean
krisirako joera azpimarratu da: hau da, kapitalismoa, denboran zehar hartzen
badugu alegia, ziklikoa dela, uhinetan garatzen dela. Ekonomia kapitalistaren
portaera hau ulertzeko ezin ditugu bistatik galdu ekonomi sistema edo, nahiago
baduzue, produkzio era honen ezaugarri hauek: irabazteko produzitzen dela
(irabaz-nahia dela sistemaren "makineria" bultzatzen duena), merkaturako edo
salmentarako produzitzen dela, kapitalista edo enpresen arteko konkurrentzia
barneratzen duela, eta funtsezko kontraesan bat dagoela produkzio-bideen jabeen
eta lana saltzen dutenen artean1.
2. ZIKLO MOTZAK, ZIKLO LUZEAK
Gizarte guztiek ekonomi gora-beherak ezagutu dituzte, hots, denek izan
dituzte oparotasun eta depresio garaiak, azken hauek batzuetan oso gogorrak eta
deusezleak. Kapitalismoan ematen diren gora-beherez hitz egingo dugu orain.
XIX. mendean ekonomilariak konturatu ziren produkzioak, prezioek eta
lan eskeintzak aldaketa nabarmenak jasaten zituztela. Hau epe motzean gertatzen
zela argi zegoen (2-4, 7-10 urteren barruan)2, baina baita gorakada-beheraldi ziklo
edo uhin luzeagoetan nabaritzen zela ere (50-55 urteren barruan, gutxi gora-behe-
ra)3. Krisi eta depresio garaiak, gainera, oso bereziak ziren. Ez zuten ordurarteko
krisiekin (Antzinako Erregimenekoekin alegia) zerikusirik: azken hauek,
normalean, eskasia krisiak ziren, uzta txarren batek eragindakoak: elikagaiak
urrituz zihoazen eta berauen prezioak igo egiten ziren, populazioaren zati handi bat
gosea pasatzera eta heriotzera kondenatuz. Hauetako asko kateatzen zirenean, krisi
sakon bat eta, ondoren, depresio luze bat gertatzen ziren; Europarako adibiderik
argiena XIV. mendeko krisia izango litzateke4. XIX. mendeko ekonomilariak,
ordea, konturatu ziren krisialdi berrietan produkzioa ezin zela osorik saldu,
prezioak jaitsi egiten zirela, lantegiak ixten zirela, langabezia zabaltzen zela,
Uhin edo ziklo luzeak kapitalismoan ______________________________________________ 25
1 Ekonomia kapitalistaren funtzionamendua ulertzeko oso baliagarria da Bowles & Edwards
(1990); ikuspuntu marxista batetik, ikus Albarracín (1994); eredu sraffiar-marxista labur
baterako, ikus Barceló (1981), batez ere 250 hh.
2 Ziklo hauek izendapen ezberdinak jaso dituzte, ohikoenak Kitchin eta Juglar zikloak izan
direlarik. Oinarriko azalpen baterako, Tamames (1988), 53.
3 Kondratieff zikloak bezala ezagutuak, ibid. Hauen inguruko azken ekarpenetaz jabetzeko, ikus
Bosserelle (1994).
4 Antzinako Erregimeneko ziklo ekonomikoei buruz, ikus Goldstone (1991).
inbertsioa desaktibatu egiten zela, etab... "Oparotasun" edo gainprodukzio krisiak
zirela ikustea zen harridura handiena sortarazten zuena. Edo, ia berdina dena,
eskari krisiak5.
1. irudia. Ziklo motzen bidea6
Ekonomi zikloaren bidea (inportaturiko
lehengaiekin harremana duten alderdiak).
Ekonomiak, ekonomi zikloan jarraitzen duen
bidea beste alderdi batean ere islatzen da:
inportaturiko lehengaien prezioa aldatzen denean
eragina du mozkin-tasan.
Aurreko irudian egin dugun bezala, dema-
gun ekonomia atzeraldian dagoela zirkuluaren
behekaldean. Atzeraldian inbertsioa txikitu egiten
da eta horren ondorioz, inportaturiko lehengaien
eskaria (petrolioaren eskaria, adibidez) txikitu
egiten da, prezioak jaitsiz. Prezioa jaistean
mozkin-tasa berrezarri egiten da; eta inbertsioa
handitzean, zikloaren hedaldian sartzen da
ekonomia.
Hedaldian, lehengai gehiago eskatzen da eta
lehengaien prezioa igo egiten da, mozkin-tasa
txikituz. Hau txikitzean, inbertsioa txikitzen da
eta ekonomian, berriz ere, atzeraldia sortzen da.
Ekonomi zikloaren bidea (lanaren inguruko
alderdiak). Ekonomiak ekonomi zikloan zehar
jarraitzen duen bidea, lan-merkatuaren egoeran
gertatzen diren aldaketetan eta aldaketa horiek
mozkin-tasan duten eraginean islatzen da.
Demagun atzeraldi bat dugula ekonomian,
zirkuluaren behekaldean. Atzeraldian lan-
eskaria txikitu egiten da eta langabezia handitu;
horrek, soldaten igoera txikitzen du eta lana az-
kartu. Soldatak igo eta egindako lana handitzen
denez, mozkin-tasa eta espero den mozkin-tasa
igo egiten dira, inbertsioa handituz.
Orain, ekonomian hedaldi bat gertatuko da,
inbertsioa eta lan-eskaria handituz. Hedaldiak
irauten duen bitartean, langabezia txikitu
daiteke, soldatak handitu daitezke eta lan-inten-
tsitatea txikitu daiteke. Espero den mozkin-tasa
eta inbertsioa txikituko dira eta ekonomian
beste atzeraldi bat sortuko da.
Lan-eskari
handia
ATZERALDIA
Langabezi maila
txikia
Inbertsio maila
handia
Espero diren
mozkin handiak
Langabezia
handitu
Lan-eskaria
txikitu
Inbertsioa
txikitu
kantitatea txikitu
Espero diren
mozkinak jaitsi
egindako lan-
Soldatak igo,HEDALDIA
kantitatea handitu
igo, egindako lan-
Soldatak gutxiago
Inbertsio-maila
handia
ATZERALDIA
Lehengaien
eskari handia
Espero diren
mozkin handiak
Mozkin-tasa
handia
Lehengaien eskaria
txikitu
Inbertsioa
txikitu
Espero dituen
mozkinak txikitu
Mozkin-tasa
txikitu
HEDALDIA
Lehengaien
prezioak txikitu
Lehengaien
prezioak handitu
26 ____________________________________________________________________________
5 Krisien ezaugarriak aztertzeko, ikus Guerrieri (1990), Ciocca (1988). Ziklo motzen errealitatearen
analisi matematiko baterako, Rau (1976).
6 Bowles & Edwards (1990), 10. ataletik hartua.
Ziklo motzek 7-8 urte inguru irauten dute, igoera eta beheraldi fase birekin:
zenbait egilek izendatzen dituzten bezala, A eta B faseak. Krisiak grabeagoak edo
arinagoak izan daitezke, sektore bat edo gehiago ikutu ditzakete, luzeagoak edo
motzagoak gerta daitezke. 1. Irudian ondo azaltzen da igoera-krisia-atzerakuntza
sekuentzia soldatei eta lehengaien inportazioari dagokienean. Kontutan hartu
kapitalisten helburua metaketa ("akumulazioa") dela eta metaketa baldintzatzen
duen faktore nagusia inbertsioa dela. Hauxe da hazkunde kapitalistaren motorra:
inbertsioak atzera egiten badu, krisian murgiltzeko aukera handiak izango ditugu.
Inbertsioa beste elementuen atzean dago: ahalmenaren erabilera maila, produkzio
maila, langabezia maila... Krisia eragin duten faktoreak konpontzeko sistemak
duen irtenbidea depresioa bera izango litzateke, ondoren metaketan jarraitzeko eta,
hortaz, inbertsioa handitzeko baldintzak berrezartzen dituelako.
2. irudia. Ziklo motzak eta uhin luzeak7
Ziklo luzea antzeko era batean gertatzen da, epe luzean alegia, bere zergati
eta ondorioak sakonagoak direlarik. Ziklo luzea ziklo motz askoz osatuta egongo
litzateke: zikloa gorantzako edo A fasean dagoenean, ziklo motzen igoera fasea
luzeagoa izan ohi da; B fasean, ordea, ziklo motzen gorantzako fasea ahulagoa da
eta gutxiago irauten du (ikus 2. Irudia). Ziklo luzea, halere, ez da ziklo motzen
berdin-berdina. Sistemaren aldaketa sakonekin erlazionaturik dago eta askotan
sistema bera kolokan jartzen duela dirudi. Gainera, krisiak ekartzen dituen
aldaketak ez dira soilik ekonomi mailan isladatzen: askoz ere sakonagoak dira,
UHIN LUZEA (50 URTE G-GB.)
GORAKADA FASEA
INDUSTRI-
-ZIKLOA
(7-10 URTE)
BEHERAKADA FASEA
Gorakada
Krisia
JOERA
DENBORA
Uhin edo ziklo luzeak kapitalismoan ______________________________________________ 27
7 Albarracín (1994).
gizartea, sistema politikoa, Estatuaren papera, nazioarteko indarren oreka,
eguneroko bizitza bera hein handiagoan edo txikiagoan itxuraldatzen direlarik
(Moscoso, 1991). Gogoratu, besterik ez bada ere, 1929ko crack-ari jarraitu zion
Depresio Handia8 edo 1970eko hamarkadakoa. Depresio garaiak oreka berri bat
sortzen du, hurrengo A fase luzeko hazkundea eta kapital metaketa ziurtatzen
dituelarik.
3. ZIKLOEI BURUZKO TEORIAK
Zikloei buruz ez dago inongo adostasunik. Muturreko jarrera ziklorik ez
dagoela mantentzen duena litzateke: Maddison-ena adibidez. Honentzat hazkunde
kapitalistan fase ezberdinak aurki daitezkeela esatea posible bada ere, zera dio,
ezin dela nahitaez errepikatzen diren igoera eta jaitsiera zikloei buruz hitz egin,
kapitalismoa eta bere testuingurua erabat aldatu direlako historian zehar. Historia
honetan zehar ekonomiak asaldura edo perturbazioak jasan ditu, askotan uste
gabekoak. Hauek nahikoa eraginkorrak eta sakonak izan direnean, hazkundearen
abiada aldatu dute eta ekonomiaren ezaugarriak eurak aldatu dituzte. Ekonomilari
hauentzat arazoa ez da zergatik sistemak berak krisiak sortarazten dituen ikertzea
(zein den krisiak eta depresioak ekartzen duten mekanismo endogenoa), baizik eta
hazkundeak (eta, azken finean, garapenak) zer oztopo izan ditzakeen ikustea, hots,
hauen arriskua nola ezabatu edo, behintzat, leundu, hazkunde jarraitu bat nola
ziurtatu (Maddison, 1991: 65-93)... Jarrera hauek, noski, akademikoki boteretsua-
goak dira A faseetan B faseetan baino, egileak berak aitortzen duen bezala. Multzo
honetan kokatzen diren autoreentzat krisien eragileak, ia beti, faktore exogenoak
lirateke, hots, ekonomiaren berezko martxarekin zerikusi gutxikoak.
Beste batzuentzat, ordea, hazkunde/krisi/depresio/hazkunde txandaketa
erregularregia da, zikloak kapitalista sistemaren nahitaezko ezaugarriak direla
sostengatzeko parada ematen duelarik honek9. Jarrera honen alde, noski, tradizio
marxistan kokatzen diren ekonomilari eta historialariak aurki ditzakegu, baina
halaber marxistak ez direnak ere, hala nola Juglar, Kondratieff, Schumpeter edo
Rostow. Zikloei buruzko teoriak, noski, modan jartzen dira krisi garaietan.
Marxismoak gai honi ematen dion garrantzia iraultzaren teoriarako duen
erabakiortasunean datza: irabazi-tasaren beherantzako joeraren teoriaren
testuinguruan kokatu beharko genuke batez ere.
Atal honetan zikloak badirela eta, orain arte behintzat, kapitalismoaren
ezaugarri nabarmenetako bat direla mantenduko dut. Noski, ziklo hauek ez dira
28 ____________________________________________________________________________
8 Ikus Galbraith (1983) eta Kindleberger (1985). Aurreko 1873ko Depresio Handiaren ezaugarrien
sarrera baterako, ikus Pescarolo (1991).
9 Uhin luzeen existentziaren aldeko frogak: Gordon, Edwards & Reich (1986), 64 hh.; Mandel
(1986), 1-32.
zenbait ikertzailek sostengatu duen bezain erregularrak (25+25 urtekoak, alegia):
30, 17, 22-koak aurki ditzakegu eta. Ziklo hauek, herrialde kapitalisten mailan,
XIX. mendean hasi ziren gertatzen, berauen ondorioak XX. mendean ia mundu
osora hedatu zirelarik. Halere badaude ziklo hauek zaharragoak direla esaten duten
ikerlari batzuk: hala kapitalismoaren mundu-eragina zaharragoa litzatekeelako
(XVI. mendetik aurrera, Wallerstein-en arabera)10 nola A eta B zikloen arrastoak
lehenaldi urrunean aurkitzen dituztelako (Gunder Frank eta Gills-ek K.a. 1700etik
identifika daitezkeela esaten dute, erritmoak ezberdinak eta zergatiak anitzak
izango liratekeen arren)11. Halere, ziklo aurrekapitalista hauen izaera oinarrian
ezberdina dela mantentzen dugu guk12 .
4. ZERGATIK ZIKLOAK?
Zikloen zergati eta eragileei buruz dagoen literatura oso ugaria da, ugariegia,
eta ezinezkoa litzateke hemen laburtzea; hortaz, azalpen aukeratu batzuk xumeki
deskribatzearekin konformatuko gara. Edozein kasutan kapitalismoaren izaera
konkurrentziala oso inportantea da azalpen hauetan: produkzioaren planifikazio
orokorra posible ez denez edo oso eraginkorra ez denez, kapitalista indibidualen
erabakiak ez dira elkarrekin bat etortzen eta honek ezartzen dituen aldaketak direla
medio, emaitzek sistemaren oreka arriskuan jar dezakete, eta jartzen dute, hain
zuzen ere.
Schumpeter-entzat, adibidez, zikloen jatorria berrikuntzen sarreran aurkitu
beharko genuke: hau litzateke ekonomi garapenaren zutabea. Hauek errutina
bihurtzen direnean, alor bateko enpresari guztiek ezarri dituztenean, krisia eta
gainbehera datoz. Krisiak "suntsitze sortzaileko" garaiak izango lirateke, enpresa-
rien gehiengoaren moteltasuna "zigortuko" luketenak. Hazkunde garaiak, ordea,
enpresari berritzaileek bultzatuko lituzkete; hauek izango dira teknologi eta
antolaketa berrikuntzak asmatu eta zabalduko dutenak. Egile honen zikloen
azalpenaren erdigunean, hortaz, enpresalgoaren izaera egongo litzateke13. Egile
askok, hala ere, ikuspegi honen "aleatoriotasuna" azpimarratzen dute, faktore
biologiko edo genetikoetan oinarrituko litzatekeelako (hots, enpresari ausart eta
berritzaile multzo baten eraketan). Ez da zalantzan jartzen enpresalgoaren
garrantzia aldaketa ekonomikoan, baizik eta honen gora-beherak diren zikloak
baldintzaten dituztenak.
Teoria marxisten erdigunean batezbesteko irabazi-tasaren beherantzako
Uhin edo ziklo luzeak kapitalismoan ______________________________________________ 29
10 Ikus Wallerstein (1985).
11 Ikus Gunder Frank & Gills (1993).
12 Ikus 4. oharra.
13 Ikus Schumpeter (1984), batez ere 97 hh. Ikuspuntu ez-marxista batetik ere zikloen beste teoria
bat defendatu duen ikerlaria Rostow (1982) dugu.
joeraren teoria dago, nahiz eta ikerlari marxisten artean desberdintasunak eta
desadostasunak ugariak izan14. Hein batean, balio-lanaren teorian oinarrituta
dago15. Laburbilduz, kapitalisten arteko konkurrentziak enpresariak inbertitzera
bultzatzen ditu, ikusi dugunez, eta inbertsio horren zati handi bat enpresaren
zabalkuntzan eta berrikuntzetan erabiltzen da, enpresaren (eta, orokorrean
ekonomiaren) kapital iraunkorraren balioa handituz. Irabazi-tasa jetsiko da, lanak
irabaziaren geroz eta zati txikiago bat suposatuko duelako, nahiz eta irabazi masa
igo: kontutan hartu ekonomia marxistan lana dela balioa (eta, hortaz, irabazia)
sortarazten duen elementua. Irabazi-tasa kapital iraunkorraren eta kapital
aldakorraren (laneskuaren kostuaren) arteko erlazioa denez, kapitalistek,
proportzionalki, geroz eta gutxiago irabaziko dute, makinetan, eraikuntzetan,
lehengaietan... inbertituta daukatena geroz eta gehiago den bitartean. Egileak, hala
ere, ez dira ados jartzen joera honen iraunkortasunean: batzuentzako
kapitalismoaren ezaugarri intrinsekoa den arren (hots, gaurregun irabazi-tasa
kapitalismoaren lehenengo garaietakoa baino txikiagoa izango litzateke eta, azken
finean, kapitalismoa desagerpenera eramango luke...), beste batzuentzako
kapitalismoak aldika konpon dezakeen zerbait da, krisi eta depresioen bidez alegia,
kapitalismoan soberakina etengabe hazteko joera nagusituko litzatekeelarik16.
Irabazi-tasa asko jaisten denean kapitalistek konfidantza galtzen dute, inbertsioa
asko jaisten da, eta krisi orokor bat sortuko litzateke, baldintza ekonomikoak eta
testuingurua aldatuko lituzkeena, irabazi-tasa berriz ere gorantza bultzatuz;
honekin inbertsioa berrindartuko litzateke eta hazkunde garai berri bat has
daiteke17. Irabazi-tasaren beherantzako joera bertan behera uzten duten kontrajoera
batzuk Marxek berak azaldu zituen18: laneskuaren ustiapenaren hazkundea, kapital
30 ____________________________________________________________________________
14 Irabazi-tasaren beherantzako joeraren teoriarekin batera, orobat Marx-en izkribuetatik abiatuz,
azpikontsumoaren teoria erabili da krisien jatorria azaltzeko, hots, produkzio erritmoaren eta
kontsumo-ahalmenaren arteko desorekan oinarritzen dena. Beherago ikusiko dugunez teoria hau
baliagarria zaigu krisiak ulertzeko orduan, baina azalpenik erabiliena irabazi-tasena izan da.
Ekonomilari marxista batzuek, ordea, azken honen baliagarritasuna ukatu dute, kapitalismo
garaikidea aztertzerakoan batez ere, krisien teoria azpikontsumoaren teorian oinarritzen saiatu
direlarik; ikus, adibidez, Sweezy (1973). Ikuspuntu honen kritika baterako, ikus Moral Santin &
Raimond (1986), 121 hh.; hauen eta keynesiarren kritika baterako Mattick (1977), 191 hh.
15 Funtsezko azalpen baterako, ikus Mandel (1973), 19 hh.; marxismo eskolastikoaren ikuspegia,
Harnecker (1980), 251 hh.; balio-lanaren teorien kritika baterako, Elster (1991), 63 hh.
16 Azken jarrera honen alde ikus Baran & Sweezy (1976), batik bat 47 hh. Hauentzat, irabazi-
tasaren jarraiko erorketa kapitalismo konkurrentzialaren garaiko ezaugarri bat izan zitekeen,
baina ez kapitalismo monopolistikoarena, zeinetan enpresa handiek merkatuen gaineko kontrol
handiagoa baitute. Halere, ikerlari gehienen ustez puntu hau eztabaida ezina da: kapitalaren
konposaketa organikoa industrializazioaren hasieran baino handiagoa litzateke arlo gehienetan.
Frogak aztertzeko, ikus Castells (1978), 43 hh. Adibide argi bat kapital iraunkorraren barnean
sartu beharko genituzkeen publizitate eta merkatalizazio gastuak lirateke, azken hamarkada
hauetan hainbeste hazi direnak, metaketa prozesuan oso inportanteak direlarik: kontutan hartu
plusbalioa gauzatzeko produktuak merkatuan saldu behar direla.
17 Teoriaren azalpenik argiena Albarracín (1994), 93 hh.
18 Marx (1894), XIV. kapitulua.
iraunkorraren elementuen merketzea (berrikuntzekin erlazionatuta, normalean),
atzerritar merkatuak eta orokorki merkatuen zabalkuntza... Beste batzuk ere
aurkitu dira, batez ere 1970eko krisia aztertu ondoren: monopolio eta enpresa
handien eraketa, Estatuaren partehartze geroz eta sakonagoa ekonomian eta
"gizarte gastuetan", inperialismoa (edo, gaurregun argi ikusten den bezala,
inbertsioak kapitalaren osakuntza organikoa txikiagoa den lekuetara eta, hortaz,
soldata baxuagoko lekuetara bideratzea), nazio baten hegemonia (esparru
ekonomikoan edo politikoan) mundu mailan, inflazio jarraitua. Depresio garai
guztietan dago aurrera egin duen eta irabazi-tasa berreskuratzeko balio izan duen
mekanismo hauetako bat edo gehiago19.
Aurrekoarekin erlazionatuta, nahiz eta ikerlari guztiek garrantzi berdina
ematen ez dioten, klase harremanen bilakaera egongo litzateke, klaseen arteko
indar erlazioa alegia. Kontutan hartu kapitalistek teknologi berrikuntzak bultzatzen
eta ezartzen dituztela ez bakarrik konpetentziari aurre egiteko; lan eta produkzio
prozesuak hobeto menderatzea ere enpresarien helburuen artean egon daiteke.
Mandel-en ikuspuntua okerra ez bada, adierazgarria litzateke funtsezko
asmakuntza teknologiko gehienak hazkunde fasearen azkenengo mementuetan eta
depresio faseetan gertatzea (mozkinen jaitsieren aurrean antidoto bat izaten
direlako); berrikuntza gehienak, ordea, hazkunde faseetan orokortuko lirateke20.
Hazkunde garaietan langileek beren eskaerak inposatzeko indar handiagoa dutenez
eta, hortaz, hobeto antolatzen direnez, kapitalistek hauek ustiatuz lortuko dutena
(plusbalioa) murriztu egingo litzateke: krisi garai bat komenigarria suertatuko zaie
langileen eskakizun maila ahultzeko eta irabazi-tasa berreraikitzeko21; halere krisi
bakoitzari ematen zaion irtenbidea indar hauen arteko momentuko orekan
oinarritzen da eta ezberdina izan daiteke, langileriaren indar erlatiboa ez delarik
aurreko fasean gertatutakoaren ondorio zuzen eta aldaezina (adibide bat: 1930eko
depresioaren ondoren gizarte "garatuetako" langileen zati handi baten egoera
nahikoa hobetua irten zen, behintzat 1970 eta 1980ko hamarkaden depresioan
esparru berean gertatu denarekin konparatzen badugu).
Edozein kasutan egile marxistentzat, orokorki, krisirako joera sistemaren
izaera eta funtzionamenduaren ondorio litzateke, kapitalismoaren kontraesanetan
eta batik bat irabazi-tasaren beherakako joeraren teorietan oinarritua. Mandel-en
arabera, krisiaren konponbidea, hots, A edo hazkunde fase berri bat bultzatuko
Uhin edo ziklo luzeak kapitalismoan ______________________________________________ 31
19 Azalpenik aberatsena Castells-ena (1978) dugu. Oso erakargarria Mandel-ena (1986) ere.
20 Ikus Mandel (1986), 33 hh. Ikuspegi ezberdin baterako, ikus Coombs (1985). Berrikuntza
teknologikoen alor berezi bat diren armagintza berrikuntza eta ekonomi gora-beheren arteko
erlazioa Värynynen-ek (1991) aztertzen du.
21 Ez litzateke kasualitatea, hortaz, langilegoaren -eta, orokorki, herriaren- jazarraldi uhin
handienak ("proletarioak", orokorrak, autonomoak eta erradikalak) gorantzako zikloaren azken
mementuetan ematea: 1801-1820, 1866-1877, 1911-1922, 1967-1973. Ikus (aparatu matematiko-
estatistikoa oso zalantzagarria bada ere) Screpanti (1985). Beste azalpen batzuk: Tarrow (1991),
Cronin (1991).
lukeena, faktore exogenoak (hots, metaketa prozesuarekiko erlatiboki autonomoak)
izango lirateke, alegia: merkatuen zabalkuntza, gudak, mundu mailako
hegemoniaren egonkortasuna, Estatuaren partehartzea eta, azken finean, batere
mekanikoak ez diren klase borroken emaitzak. Honek, noski, kapitalismoaren
azken krisi baten aukera ziurtatzen du, Iraultzarena izango litzatekeena alegia22.
Argi dago Ekialdeko herrialde komunisten erorketak eta Iraultzaren kontzeptuaren
baliogabetzeak ez diela azalpen mota guzti hauei onik egin.
Marxismoarekin erlazionatuta dagoen amerikar ekonomilari erradikalen
"eskolak" ekonomia kapitalistaren uhinen azalpen "alternatibo" bat aurkeztu du
metaketa gizarte-egituren bidez. Metaketa kapitalistak, egile hauentzat, testuinguru
egoki bat behar du, ez da ezerezaren gainean egiten. Mota ezberdinetako
erakundeek23, egitura politikoek, zuzenbideak, kulturak, etab... osatzen dute
testuinguru hori, hots, metaketa gizarte-egitura. Hauek dira kapitalista indibidualak
kontutan hartu behar duen testuingurua, baina aldi berean metaketa gizarte-egitura
honek erlazio zuzena du garaiko kapitalismoaren dinamikarekin. Uhinen zergatiak
metaketa gizarte-egituren bilakaerekin erlazionatuta daudenez, hauen zergatiak
asko, anitzak eta elkarlotuak izango lirateke. Krisiaren arrazoiak aurreko hazkunde
orokorra ziurtatu duen metaketa gizarte-egituraren "agorpenean" aurkitu beharko
genituzke: ekonomia kapitalistaren abiada azkarra eta aldakorra den bitartean
(aldaketa, ikusi dugunez, bere ezaugarrietako bat da, ziklo ekonomiko
autoarauleen bilakaera dela medio) hasiera batetik metaketa bermatu duten
erakundeak egonkorragoak dira edo mantsoago aldatuz doaz eta, azkenean,
metaketa oztopatzen hasten dira. Beste era batera esanda, metaketa gizarte-
-egituraren barnean kontraesanak agertzen doaz: egiturek metaketa azkarra
oztopatzen dute, edo kontraesanak aipatu erakundeak desegiten hasten dira. Honen
ondorioz zailtasun ekonomikoak sortzen eta orokortzen doaz, inbertsioa gelditzen
delarik. Krisia ailegatu da. Berriz ere, nahiz eta krisi ekonomiko berak hurrengo
hazkunde edo A faserako baldintza batzuk ezarri, krisiaren irtenbidea erlatiboki
"exogenoa" da (ekonomiari dagokionez), hein handi batean kapitalista, langileria
eta beste talde ekonomikoen botere eta indar erlatiboen emaitza baita. Adibidez,
1870-90eko krisiaren emaitzak hazkundea ziurtatu zuten hurrengo ezaugarri hauek
barneratzen zituen (besteak beste): enpresa handi monopolistikoaren nagusigoa,
lanaren kontrol estuagoa zuzendaritzaren aldetik ("taylorismoa"), inperialismoa eta
kolonia-esplotakuntza, eta Britainia Handiaren lehentasun erlatiboa. 1930eko
krisiaren konponbideak edo, nahiago baduzue, 1950 eta 1960 hamarkedatako
32 ____________________________________________________________________________
22 Mandel (1986), batez ere azken atalean.
23 Adibidez, orokorrenen artean, diru eta kredituak izatea ziurtatzen dutenak, Estatuaren
partehartzea ekonomian, klase borroken egitura. Inbertsioarekin erlazionatuak daudenak: natura
baliebideen eskaintza, ekipo ondasunen eskaintza, lan-merkatuaren egitura, eta lana
birproduzitzen duten gizarte-egiturak. Produkzio prozesuarekin erlazionatuak daudenak: batik
bat enpresen egitura zuzendaritzari eta lan-prozesuei dagokienez. Salmentei dagokienez:
eskariaren egitura, kapitalisten arteko konkurrentzia, publizitate eta marketing sistemak.
gorakadak, ordea, multinazionalen nagusigoa, Estatuaren partehartzearen
areagotzea (Ongizatearen Estatuaren eta politika keynesiarren bidez batik bat),
kapitalisten eta sindikatuen arteko akordioa eta Estatu Batuen lehentasuna izan
ditu zutabe gisa24.
Azken finean, metaketa gizarte-egituren segida materialismo historikoak
proposatzen zuen produkzio eren segidaren antzekoa litzateke. Kasu bietan, garai
bakoitzean garatzen diren kontraesanek krisia dakarte eta aldakuntza eragiten dute:
lehenengo kasuan, sistemaren krisiak (edo iraultzak) produkzio era berri baten
sorrera dakar; bigarrenean aldaketak kapitalismoan bertan gertatzen dira, baina
sistemaren funtsezko izaera aldagabe utziz25. Honekin zikloak onartzen ez dutenen
objekzioetako bat baztertzen du, hauek kapitalismo edo merkatu ekonomiaren
baitan aldaketa gehiegi gertatu dela mantentzen baitute, eta hortaz, garai bateko
gora-beherek ez dutela zerikusirik beste garaikoekin. Amerikar ekonomilari
erradikalek, ordea, kapitalismoaren funtsezko izaeraren ondorioz dinamika bat
sortzen dela sostengatzen dute (zikloak edo uhinak), baina kapitalismoaren baitan
ematen diren aldaketen ondorioz uhin hauek ezaugarri ezberdinak, faktore
ezberdinak izango lituzkete.
5. KAPITALISMOAREN ALDIAK
Guzti honek kapitalismoan ezaugarri ezberdinak dituzten garaiak
desberdintzeko aukera ematen digu, historialarientzako oso baliagarria den zerbait,
gertakizunak perspektiban eta bere testuinguruan ezartzeko balio digulako.
Herrialde batzuetan datu ekonomiko-historiko pilo bat jaso da (prezioak,
produkzioa, atzerri merkataritza, interes-tasak, moneta-balioak...) gora-beherak eta
batez ere krisi garaiak desberdintzeko, ziklo motzak eta luzeak identifikatzeko,
leku guztietakoek fidagarritasun maila berdina ez badute ere (osotuenak Estatu
Batuetakoak izango lirateke). Kapitalismoaren garai hauek eta zikloen luzera eta
efektuak, noski, ez dira berdinak izan mundu guztian eta nazio guztietan: leku
askotan bere eraginkortasuna oso txikia izan da oso berandurarte (gogora dezagun
merkatu kapitalista zabaltzen egon dela azkenengo bi mende hauetan eta bere
eragina progresiboki bakarrik joan dela ezartzen, herrialde horietan beste motatako
krisiek garrantzi handiagoa izan zezaketeelarik: XIX. mendeko Espainia antzeko
kasu bat izan daiteke). Beste batzuetan krisiak edo gorakadak ez dira urte
berdinetan edo intentsitate berberaz gertatzen. Gainera, lehenengo garaietan batik
bat, ekonomi mugimendu hauek indar osoz munduko Erdiguneko ekonomietan
Uhin edo ziklo luzeak kapitalismoan ______________________________________________ 33
24 Teoria hauen azalpenik argiena: Gordon, Edwards & Reich (1986), 36-70. Laburpen bat: Bowles
& Edwards (1990), 87-92. Teoriaren aplikazioa EEBBetako ekonomi historiari dagokionez:
Bowles, Gordon & Weisskopf (1989) eta (1992).
25 Hots, irabaz nahiarekin eta salmentarako produzitzen dela, jabego pribatuko ekoizpen-ondasunak
eta soldatapeko lan-eskua erabiliz.
bakarrik nabarituko ziren. Halere, argi dago denborarekin, hots, nazioarteko
merkataritzaren zabalkuntzarekin eta ekonomiaren globalizazioarekin, krisi eta
gorakada hauek orokorragoak eta sinkronizatuagoak egiten direla: herrialde batean
gertatzen denak eta batez ere Erdiguneko herrialdeetan gertatzen denak
erraztasun eta maiztasun handiagoz du eragina besteetan.
Eskematikoki eta egile ezberdinetan oinarriturik26, kapitalismoa garai hauetan
zatitu dezakegu (kontutan hartu ezaugarriak uhin luze osoarenak direla eta
horietako batzu zalantzan jartzen hasten direla B fasean). Halere, aipatzen dugun
lehenengo aldia ez dute egile askok ametitzen, kapitalismoaren ezaugarriak leku
gutxitan eta xumeki garatuak leudekeelako:
1-1789 - 1840/48: industri eta burges iraultzaren garaia.
A fasea: 1780/1789 - 1815/25: Industri Iraultza
B fasea: 1826 - 1840/48: Errestaurazioa
Ezaugarriak: -industri iraultza (factory system-aren ezarpenaren hasiera).
-burges iraultza.
-merkatu kapitalistaren hazkundea.
-enpresa txikiak, konkurrentzia handia.
-lehenengo langile-gatazka eta antolamenduak, oso
ahulak (adb, luddismoa).
-Estatuaren partehartze minimoa.
-Bretainia Handiaren nagusigo ekonomikoa.
2- 1840/48 - 1890/93: konkurrentzia libreko kapitalismoaren garaia
konkurrentziazko kapitalismoa
A fasea: 1840/48 - 1873: Kapitalaren aroa
B fasea: 1873 - 1890/93: Lehenengo Depresio Handia
Ezaugarriak: -industrializazioaren hedapena eta 2. Industri
Iraultzaren hastapenak.
-merkatu kapitalistaren hedapena, koloniakuntza.
-enpresa txikiak, konkurrentzia handia.
-sindikatuak eta gatazka handiak kapitalaren eta
langilegoaren artean.
-Estatuaren partehartze txikia.
-Bretainia Handiaren nagusigo ekonomikoa eta
politikoa, nahiz eta azken urteetan kolokan jartzen
hasten den.
34 ____________________________________________________________________________
26 Ikus, bereziki, Bowles & Edwards (1990), 90-92; Mandel (1986), 85 hh.; Screpanti (1985), 72;
Arrighi (1987); Fernández Durán (1993), 44. Batez ere 3. garaian azaltzen diren data
ezberdintasunak batzuentzat eta besteentzat I. Mundu Gerratearen garaiak izan zuen esanahi
ezberdinean datza.
3- 1890/93 - 1940: monopoliozko kapitalismoa
A fasea: 1890/93 - 1913/29: "Belle Epoque"
B fasea: 1913/29 - 1940/41: Bigarren Depresio Handia
Ezaugarriak: -2. Industri Iraultzaren ezaugarrien hedapena
(taylorismoa, fordismoa).
-inperialismoa, nazioarteko konkurrentziaren areagotzea.
-enpresa handiak nazio mailan, monopolio maila altuarekin.
-sindikatuak eta langile-partiduak, geroz eta hobeto antolatuak;
lorpen nabarmenak, nahiz eta guztiz onartuak ez egon;
Sobietar iraultzaren eragina.
-Estatuaren partehartze nabarmenagoa, batez ere bitartekari
bezala.
-nazioarteko nagusigo argirik ez, konfliktoak, gudak, ekonomi
ez-egonkortasuna; nazio batzuen deskonexioa.
4- 1940 - gaur egun: kapitalismo berantiarra
gaur eguneko kapitalismoa
A fasea: 1940/41 - 1967/73: Kapitalaren Urrezko Garaia
B fasea: 1967/73 - gaur eguIndustrializaziotik desindustrializaziora?