Euskal nazionalismoa
eta
nazio lurraldea
Udako Euskal Unibertsitatea
Bilbo, 1996
Ane, Adrian eta Jon Anderri
© Julen Zabalo
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-86967-73-2
Lege-gordailua: BI-1313-96
Inprimategia: RALI S.A. Particular de Costa 8-10, 7. 48010 BILBO
Azala: Iñigo Ordozgoiti
Banatzaileak: UEU. General Concha 25, 6. BILBO telf. 94-4217145
Zabaltzen: Igerabide, 88 DONOSTIA telf. 943-310301
AURKIBIDEA
SARRERA ......................................................................................................... 9
1. EUSKAL NAZIONALISMOA ETA LURRALDEA: EUSKADI ..................... 13
1.1. Lurraldea, Nazionalismoa eta Euskal Herria..................................... 13
1.1.1. Lurraldea, etengabeko gatazka iturria ..................................... 13
1.1.2. Nazionalismoa: estatuaren integraziorako eta
desintegraziorako tresna ......................................................... 21
1.1.3. Euskal Herria eta nazionalismoa ............................................ 34
1.2. Euskal lurraldearen erreibindikazioa historian zehar ....................... 43
1.2.1. Euskal lurraldeen sorrera eta osaketa politikoaren historia ..... 43
1.2.2. Euskal lurraldearen erreibindikazioa XX. mendera arte ......... 49
1.2.3. Sabin Aranaren ekarpena ........................................................ 56
1.2.4. EAJ-ren aktibitatea eta bere barruko eztabaidak .................... 59
1.2.5. Nazionalismo berriaren ekarpenak ......................................... 69
1.3. Euskal lurraldearen erreibindikazioa gaur egun................................. 72
1.3.1. Nazionalismoak hartutako lurralde aukera: Euskadi .............. 72
1.3.2. Nazionalismoa eta nazio sentimentua ..................................... 76
2. EUSKAL NAZIONALISMOA ETA LURRALDE DEFINIZIOAREN ARAZOA 87
2.1. Abagadunearen eragina ..................................................................... 87
2.1.1. Ekonomi testuingurua. Industri krisiaren eraginpean ............. 88
2.1.2. Ideologi eskala. Iharduera politikoaren alorra ......................... 99
2.1.3. Euskara arazo sozial bezala .................................................... 112
2.2. Espazio politikoaren mundu berreraketa ........................................... 129
2.2.1. Nazio-estatuaren etorkizuna .................................................... 130
2.2.2. Estatu txikien bideragarritasuna .............................................. 133
2.2.3. Europa: arazoen konponketa ala gehipena? ............................. 135
2.3. Lurraldearen inportantzia euskal nazionalismoan .............................. 148
Aurkibidea __________________________________________________________________ 5
2.4. Euskal nazionalismoaren lurralde aukera estrategikoak .................... 158
2.4.1. Independentzia ......................................................................... 159
2.4.2. Herrien Europa eta euskal nazionalismoa ............................. 168
ONDORIOAK ................................................................................................. 175
BIBLIOGRAFIA ............................................................................................. 183
IRUDIEN AURKIBIDEA
1. Irudia. Estatu barruko integrazio edo desintegrazio mailak ....................... 35
2. Irudia. Euskal nazionalismoaren sorrera eta hedapen maila denbora
eta espazioan zehar .......................................................................... 42
3. Irudia. Nazionalismo moten hedapena botuen arabera (datu absolutuak) ... 80
4. Irudia. Nazionalismo moten hedapena botuen arabera
(populazioari proportzionalak) ....................................................... 81
5. irudia. Lurraldea nazionalismoaren izaeraren bilakaeran (1960) ................ 156
6. irudia. Lurraldea nazionalismoaren izaeraren bilakaeran (gaur egun) ....... 157
KOADROEN AURKIBIDEA
1. koadroa. Euskal nazionalismoaren sorrera eta lehen hedapena
herrialdeka (udal batzarren kopuruaren arabera) ........................ 41
2. Koadroa. Nazio identifikazioa EAE eta Ipar Euskal Herrian ..................... 79
3. koadroa. Nazio identifikazioa EAEan ....................................................... 82
4. koadroa. Nazio identifikazioa gazteen artean EAEan ............................... 82
5. koadroa. Euskal lurraldearen osaketa EAEko biztanleentzat ..................... 83
6. koadroa. Zazpi lurraldedun Euskal Herriari buruzko iritzia ..................... 84
7. koadroa Nazio identifikazioa EAEko euskaldunen artean ...................... 85
8. koadroa. Nazio identifikazioa Nafarroan ................................................. 86
6 ____________________________________________________________________________
9. koadroa Lurraldearen ulermena Nafarroan .............................................. 86
10. koadroa. Euskal hiztunen kopurua 1867an ............................................... 122
11. koadroa. Euskal hiztunen kopurua gaur egun ........................................... 122
12. koadroa. Euskal herritartasuna erabakitzeko elementuak .......................... 153
13. koadroa. Euskal herritartasuna erabakitzeko elementuak nazio
nortasunaren arabera ................................................................... 154
14. koadroa. Independentzi nahia Hego Euskal Herrian ................................. 160
MAPAK
1. mapa. Euskal leinuen hedapena erromatarkuntzaren aurretik .................... 44
2. mapa. Erromatarren lurralde administrazioa
(Augusto-ren garaian, k.a. I.go mendearen amaieran) ..................... 45
3. mapa. Santxo III. Nafarroakoaren Inperioa ................................................ 46
4. mapa. Nafarroako Erresuma XVI. mendearen hasieran ............................ 47
5. mapa. Espainia eta Frantziako administrazio berdinketa
(XVIII eta XIX. mendeetan) ............................................................ 48
6. mapa. Euskal Herriko mapa politikoa gaur egun ........................................ 74
7. mapa. Nazionalismoaren hedapen zona nagusiak ....................................... 77
8. mapa. Nazionalismo moderatu eta erradikalaren nagusigo zonak ............ 78
9. mapa. Euskararen lurraldea historian zehar .................................................. 118
10. mapa. Euskararen lurraldea Aro Modernotik hona ................................. 119
11. mapa. Hizkuntza areak ............................................................................... 120
12. mapa. Euskararen ezaguera maila lurraldeka ........................................... 120
Aurkibidea __________________________________________________________________ 7
SARRERA
Lurraldea, nazionalismoa eta Euskal Herria; izenburuan agertzen diren hitzok
lan honen mamia eta muga zedarriztatzen dute. Nazionalismoa, bera delako
aztergaitzat hartu dugun eremu zabala; lurraldea, nazionalismoari aplikaturik
lanaren hari eroalea delako; eta Euskal Herria, marko fisikotzat hartu delako,
nazionalismoak erreibindikatzen dituen zazpi herrialdeak bezala ulerturik. Banaka
eta binaka sarritan aztertuak izan diren arren, ez da horrela gertatu hiruren arteko
interrelazioarekin. Hori dela eta, Euskal Herria markotzat harturik, lurraldearen
papera aztertu gura izan dugu nazionalismoaren barruan. Alde batetik, lurraldeak,
kontzeptu bezala, nazionalismoarentzako daukan garrantzian eta nazionalismoak
lurraldea eratzen daukan eraginean; bestetik, nazionalismoak hautatzen duen
lurraldeaz egiten duen botere aukera eta bere gradualizazio posiblean. Lana,
hortaz, "nazio" mailan (euskal nazionalismoak proposaturikoa, hain zuzen ere)
planteatzen da, hau da, Euskadi osotasun bezala nola ulertu, sentitu eta erabiltzen
den eta zelan gauzatu nahi den politikoki projektu hori. Lanaren zedarriztapenetik
kanpora gelditzen dira interesgarriak eta biziak diren beste gai batzuk: bere
barruko lurralde diferentziak, euskal nazionalismoaren hedapen desberdina
lurraldeka, eta abar. Edo, zehatzago esanez, nazionalismoak aldarrikatzen duen
lurralde batuketa eta beronen arazoak, izan ere bi estatutan hedatzen baita lurralde
hau; Nafarroako arazoa Hego Euskal Herriko batuketa lortzeko, eta abar.
Nazionalismoari dagokionez, mugimendu politiko bezala aztertu dela azaldu
behar da, maila honetan aurkezten baitira guri interesatu zaizkigun nazio lurralde
aukerak. Alde batera utzi dugu, ostera, "barrutik" eginiko analisia, nazionalismoa
talde bezala ulerturik. Nazionalismoa zerbait eratu bezala ulertzen dugu hemen,
praktika politikoan aritzen dena eta iharduera honek inposatzen dituen
baldintzapenak kontuan hartuta.
Lurralde eta nazionalismoaren arteko harreman hau aztertzeko derrigorrezkoa
iruditu zaigu orokortasuna ulertzea. Horretarako, momentu honetako testuingurua
eta baldintzak azalarazten saiatu gara. Ulermena osoagoa izan zedin testuinguru
historikoaz zerbait argitzen ahalegindu gara eta, azkenik, baina aurretik lanean, gai
orokor horiei buruzko berri laburra eman nahi izan dugu, lurraldeaz eta
nazionalismoaz, alegia. Ikerketa bi ataletan banatu dugu.
Lehen atalean, lanaren hiru zutabeen sarrera bat egiten da hasieran (lurraldea,
nazionalismoa eta euskal nazionalismoa) eta ondoren euskal lurraldearen garapen
historikoa, hala nazionalismoa sortu aurretik, nola sortu ostean, gure egunetara
heldu arte. Nazio sentimentu hori gaur egun nola eta zein indarrez heldu zaigun
aztertzen da azkenik.
Sarrera _____________________________________________________________________ 9
Bigarren atalean, nazionalismoa mugimendu politiko bezala aztertzen da. Era
horretara, helburu nazionalista antzekoak eduki arren, diferentzia ideologikoek
zatikatu egiten dute euskal nazionalismoa eta alderdiak sortzen dira. Ideologiek eta
iharduera politikoek baldintza batzuk ezartzen dituzte, zeintzuei gehitu behar
baitizkiegu abagaduneak, orokorrean ulerturik, gaineratzen dituenak. Lurraldean
zentraturik, baldintzapen eta behar hauetatik aukera nazionalista bakoitzak bere
nazio projektu desberdina eskainiko digu.
Lan hau 1992an aurkezturiko doktoradutza tesi baten bertsio laburtua eta
arindua da. Testua 1991-92 urteetan idatzia da eta bertsio hau 1993an, denbora
nahikoa zenbait gauza alda dadin. Testuari begira, aldaketarik adierazgarrienak
hiru dira: batetik, abertzaleen artean aztertu ziren Euskadiko Ezkerra eta Euskal
Ezkerra alderdiak desagerturik daudela gaur egun; bestetik abertzaleek
hauteskundeetan lortzen duten botu kopuruak beherantz egin duela Hego Euskal
Herrian; eta azkenik, orain datu gehiago eta jarraituago daudela nazio sentimentua
mailakatzeko eta baloratzeko. Beste aldaketa batzuk ere aipa daitezke, Europako
Batasunaren aurrerapausuak edo nazioarteko egoera, kasu. Hala ere, ez dut uste
lanaren mamiari eragiten diotenik eta lana bere hartan uztea pentsatu dut, orduan
idatzi bezala, hor-hemenkako aldaketatxo batzuk salbu (zaharkiturik zegoen
daturen bat, pare bat ohar lana noiz egina den gogorarazteko, eta abar). Nahiago
izan dut horrela jokatzea, aipaturiko aldaketei buruzko testua gaurkotu gabe, ezen
horrek beste aldaketa sakonagoak eska zitzakeen (planteamentuzkoak edo
teorikoak) eta lanaren batasuna apur zitekeen azkenean.
Gorago, bertsio laburtua dela esan dut, baina zehatzago esateko, tesiaren zati
bat da eta argitaratu gabe geratu behar zen zatiaren laburpena gehitu dut,
lehenengo atalaren lehenengo partea osatzen duena, hain zuzen ere. Laburpen
horretan ez dut, ordea, esaten tesia Geografia politikoaren esparruan kokatu behar
denik eta inportantea da hori argitzea, lanean zehar maiz agertzen baitira
Geografiarenak diren kontzeptuak. Dena den, kokapen hau bere zentzurik
zabalenean ulertu behar da, lana ez baita disziplina baten muga estuetan garatzen,
aise froga daitekeenez. Zuzenagoa dateke esatea ikerketa politiko bat dela eta
Geografiak (baina ez berak bakarrik) erabiltzen duen lurralde kontzeptua hartu
dela aztergaitzat.
Tesiaren zuzendaria Ander Gurrutxaga izan da, berezkoa zaion arduraz gain,
eraketa orokorreko beste batzuk ere hartu behar izan dituena, edozein motatako
laguntzarako beti prest agertu delarik.
Lanaren prozesu guztia ezagutu (eta jasan) duena Txoli Mateos izan da.
Berarekin eduki dudan harreman estuagoari esker, bere laguntza, ekarpen,
iradokizun, agindu eta kritikak jaso ahal izan ditut, dena modurik goxoenean edo,
behar zenean, zakarrenean esanda, elkarrenganako konfidantza osoaren jabe
izateak ematen duen lasaitasunarekin.
10 ____________________________________________________________________________
Zaila egiten zaidan Ekonomiaren arloan Goio Etxebarriaren laguntza eduki
dut eta bere iruzkin egokiek akats askotatik libratu nautela esan dezaket, oraindik
daudekeenen ardura osoa nirea bada ere. "Betidanik Bilbokoa" den Fernando
Etxegarai eta "errexildar toke egoskorra" txertatu zidan Juanjoxe Ugarterekin
edukitako solasaldiek eta beren iritzi eta ikuspegiek neure jarrera zehazten eta
sakontzen lagundu zidaten, beraiek agian jakin ez arren. Termino bereziak
zehazten, aipamen batzuen itzulpenean laguntzen, eta oro har, "hizkuntz
aholkulari" gisa, Julian Maia aritu da. Aipamen xume hau baino gehiago merezi
zuela pentsatzen dut, baina hark honekin nahikoa dela ziurtatu dit eta bere nahia
bete dut.
Ane Beldarrainek laguntza material eskerga eman dit, beti ondo zehazturik,
etiketaturik eta koloredun karpeta desberdinetan ondo sailkaturik, eta dena bere
iribarre iraunkorraz lagundurik. Arreba bi, Elisabet eta Rosi, testuaren azken
bertsioaz arduratu dira, nik bidaltzen nituen zuzenketak eta gehiketak testu
nagusian sartuz, mapak berreginaz, eta abar, behin ere kexatu gabe eta edozein
proposameni berehalako baietzarekin erantzunaz. Bestalde, momentu eta maila
desberdinetan, Anton Uriartek, Bego Etxebarriak, Gurutze Maguregik, Rosa de la
Asunciónek, Pili Leivak eta Pili Kortazarrek ere lagundu naute.
Kartzelan pentsatu eta burutu dudan lan honi ezin diot amaiera eman
aipamen orokor bat egin barik. Izan ere, eguneroko iharduera eskatzen duen
honelako lan bat aurrera ateratzeko gutxienezko baldintza materialak eta oreka
emozionala behar dira, neure egoera berezian lortzeko zailak zirenak. Alabaina,
familiak, kanpoko lagunek, barruko "kolegiek" eta, ezagutu ez arren, mila
modutan gurekiko atxikimendua adierazten duten horiek posible egin dute giro
egoki horren iraupena. Eskerrik asko denoi!
Sarrera _____________________________________________________________________ 11
1. EUSKAL NAZIONALISMOA ETA LURRALDEA:
EUSKADI
1.1. LURRALDEA, NAZIONALISMOA ETA EUSKAL HERRIA
Ondoko atalotan landuko diren hiru arlo hauen berri teoriko laburra ematea
da puntu honen helburua. Laburra izanda ere, lurraldea* eta nazionalismoa luzeago
azalduko dira euskal nazionalismoa baino. Azken honetaz lerro nagusiak baino ez
dira aipatzen, alde batetik hurrengo puntuotan ere lantzen delako eta, bestetik,
errazagoa delako gai horri buruzko monografiak kontsultatzea.
1.1.1. Lurraldea, etengabeko gatazka iturria
Mundua maila desberdinetako mila zatitan banaturik dago. Animaliak zein
gizakiak taldetan banatzen dira eta talde bakoitza espazio mugatu batean bizi
izaten da gehienetan; noraezean ibiltzea ez da normalena. Animaliek edo gizakiek,
banaka edo taldeka, espazio bat hartzen dute propiotzat bizitza garatzeko, lurraldea
deitzen duguna. Banaketa hau, baina, ez da ez matematikoa ez iraunkorra. Hori
dela eta, gatazka iturri etengabea bihurtzen da, ez bakarrik gizakiarentzat,
animalientzat ere baizik. Espazioaren banaketak kontraesana dirudi gero eta
integrazio handiagoa ezagutzen ari den mundu honetan. Izan ere, harreman
ekonomiko, politiko eta soziokulturalak mundu mailan planteatzen dira gero eta
gehiago, baina, lurraldeek ondo markaturik eta zaindurik diraute eta espazio
propioa erreibindikatzen duten nazionalismoak eta estatuak ez dira gutxitzen.
Gottmann-ek dioenez, gizakiak sentimentu kontraesankorrak ditu:
"antza denez, jende zibilizatuak goiz erakutsi izan du unibertsalitate
nahia, baina arreta handiz zatitu izan du beti espazioa bere inguruan, bere
auzokoetatik aparte jartzeko"
Lurraldearen eraketa
Bizidun ororen beharrezko funtzioak elikapena, iraupena eta bersorkuntza
dira. Hirurak ziurtatzeko modu asko daude eta horietako bat lurraldea da. Hala ere,
lurralde zentzu hau ez dute espezie guztiek berdin erabiltzen. Hegaztiek muga
sendoak jartzen dituzten bitartean, ugaztunenak malguagoak dira. Azken hauen
kasuan, lurraldea mailakaturik geratzen da bere inportantziaren arabera: gehien
Euskal Nazionalismoa eta lurraldea: Euskadi ______________________________________ 13
*. Lan guztian zehar, "lurralde" hitza gaztelerazko "territorio" eta frantsesezko "territoire"
berben baliokidetzat erabiltzen da.
erabiltzen den aldea -erdigunea- zainduagoa eta babestuagoa izaten da gutxitan
erabiltzen dena baino -periferia-. Periferia honetan beste animalia batzuk ere sar
eta ibil daitezke (espezie bereko animaliak esan nahi dugu, zeren lurralde
kontzeptua espezie berekoei bakarrik dagokie). Erdigunerantz hurbiltzen garen
neurrian, ordea, are eta ezinagoa bihurtuko da aukera hori, gero eta aukera gehiago
izango baita ustezko "jabearekin" topo egiteko. Periferiaren helburua, hortaz,
erdigunea babestea da, berau baita benetan zaindu nahi dena. Erdigunearekiko
hurbiltasun graduazioaren arabera, ustezko "jabeak" defentsa sistema desberdinak
jarriko ditu praktikan kanpoko arriskua uxatzeko. Azken baliabidea erasoa izango
da, baina hau gutxitan gertatzen da, behin lurraldea markatu ondoren nahiko
errespetatua izaten da eta.
Baina lurraldea ez da marko fisiko honetara mugatzen. Bere bidez espazio
pertsonala ere adierazten da, "barrura begira" diharduena. Espazio pertsonal honen
arabera, taldearen barnean ere nolabaiteko zedarritzapenak daude: taldekide batzuk
errespetatuagoak dira besteak baino. Hemen ere hurbiltasun graduazioaz hitz egin
daiteke, zeinean status altuagoa daukatenenganako kontaktu fisikoa murriztu
egingo baita, beti diferentziak markatuz. Lurraldearen bigarren osagai hau, hortaz,
diferentziazio sozialarena da, eta espazio fisikoa aldatu arren mantendu egingo da,
talde barruko eraketa sozialari erantzuten dio eta.
Orain arte esanikoa bizidun guztiei aplikatu ahal bazaie eta esangura
instintiboa eman ahal badiogu, ezin dugu ondorioztatu, ordea, gizakiaren lurralde
jokaera oro instintiboa denik. Aitzitik, lurraldearen bidez behar fisiologikoei
erantzun ezezik, kulturalak ere bilatzen ditu gizakiak (esate baterako, nortasuna
adieraztea, statusa ezartzea edo besteen ezagupena lortzea). Horrez gain, gizakiak
jabego kontzeptua ere garatzen du, animaliekin ezin erabil dezakeguna, jabegoak
lurralde baten gaineko eskubide guztiak edukitzea esan nahi baitu, hots, eman,
saldu, aldatu, trukea egin, testatu edo desio dugun beste edozein gauza egin ahal
izatea (ikus Gold, 1982:47-48).
Talde primitiboen artean lurraldeak bi helburu edukitzen zituen, kanpokoen
agresioetatik babestea eta elikatzeko eremuak ziurtatzea. Taldearen iraupena
bilatzen da, beraz, kanpokoen erasoetatik defendatuz. Horraino animalien
jokaerarekin pareka liteke, baina hortxe amaitzen dira antzak, animalien
lurraldetasun kontzeptua horretara mugatzen baita eta gizakiarena, berriz, askoz
harago doa. Izan ere, gizakiarentzat lurraldeak funtzio soziala betetzen du eta,
leinu primitiboen artean batez ere, konnotazio sakratu nabaria dario kontzeptuari,
inolaz ere animaliaren jokaerarekin pareka ezin daitekeena. Gizakiaren kasuan
kontzeptua konplikatzen hasten da sedentarizatzen hasten den momentutik.
Gottmann-i jarraiki (1973), hiru etapa aipa daitezke gizakiaren bilakaeran:
· Neolitikoan, sakabanaturik bizi ziren taldeak biltzen hasten dira. Horra
Mesopotamia, Anatolia, Grezia, Nilo aldea eta Indo aldean osatzen diren hiri-
14 ____________________________________________________________________________
-estatuak, adibide bezala. Bizitza arautzeko legeak ezartzen dira, baliabide urriei
dagokienez batez ere (ura, kasu).
· Alexandro Haundiarekin beste fase bat zabaltzen da, inperioena, alegia.
Bere hedadura zela eta, lurralde banaketa egin beharko da: Probintziak edo beste
demarkazio motak sortzen dira. Adibide bezala Alexandro Haundiaren inperioa
bera aipa daiteke, edo Erromakoa, Konstantinoplakoa, Karlomagnorena, Ekialdeko
kalifena, Txinakoa eta abar.
· XVI. mendetik aurrera Europan nazio-estatuen fasea hasten da, gaur arte
heldu dena. Eraketa politiko berri honetan lurralde subiranotasunaren aniztasuna
onartzen da Europan, eta Erromatar Inperioaren ideiarekin behin betikoz amaitzen
da. Ondorioz, lurralde mugek inportantzia handiagoa hartuko dute. Erregearen
beraren subiranotasuna ahulduz zihoan neurrian, "lurraldea nazio nortasunaren
gorpuzketa legal eta fisikoa bihurtu zen" (Gottmann, 1973:49).
Sack-ek, aldiz, bi fase nagusitan desberdintzen du lurraldetasunaren historia
(1986), gizarte primitiboena batetik eta mundu zibilizatuarena, bestetik. Gizarte
primitiboen artean harremanak elkarrekikoak eta maila berekoen artean dira,
teknologia ez da monopolizatzen, lurrak kolektiboak dira eta klaserik gabeko
igualitarismoan bizi dira. Oinarrizkoak diren baliabideak ziurtatu nahi direnean
lurraldetasuna sortzen da (landaketak edo hazitako abereak beste inorentzat ez
direla jakiteko).
Gizarte primitiboen lurraldetasunak oinarrizko eraketa soziala ziurtatzen du.
Hiru mailatan gertatzen da hau: I) taldekoak ez direnei sarrera debekatuz eta
baliabideak ukatuz. II) taldekoak direnei baliabideen banaketa egokia ziurtatuz,
euren arteko batasuna mantenduz. III) lurraldea, azkenik, harreman estuan dago
taldearekin, osotasun bat bezala (taldea-lurraldea). Oso urrun geldituko zen, beraz,
gaur eguneko kontzeptu funtzionalistatik, non espazioa hustu edo bete daitekeen
gauza baita (Sack, 1986:56-63).
Gizarte primitiboak utzita, aldaketa nabariak agertzen dira. Gizarte
aurremodernoetan lurra da ondare iturri nagusia eta nekazaritza lan okupaziorik
erabiliena, baina bitartean hiria hazten ari da. Lurraldea modu hierarkiko eta
asimetrikoan eratzen da, giza harremanak bezala. Leku batzuk sakralizatu egiten
dira, boterea bertan gordetzen da eta herriari zerbait helezina izango balitz bezala
aurkezten zaio. Lurraldearen mugak ez daude oraindik ondo zehazturik. Beroriek
zehazteko helburuz, hain zuzen ere, kartografiari inportantzia berezia emango zaio
Erdi Aroaren amaieratik aurrera.
Kapitalismoarekin, berriz, lurraldeak bere zentzu sakratu edo izpiritual guztia
galtzen du. Hustu egiten da eta merkantzia bihurtu, hau da, saldu, erosi edo
negozia daitekeen zerbait bihurtzen da. Espazioa gertakarien marko hutsera
mugatzen da, beste esangurarik gabe. Neutrala balitz bezala aurkezten zaigu.
Euskal Nazionalismoa eta lurraldea: Euskadi ______________________________________ 15
Lurraldea eta bere funtzioak
Zer da orduan lurraldea? Argitu behar den lehen puntua da espazioa eta
lurraldea ez direla gauza bera, batzuetan nahasten diren arren. Espazio kontzeptua
zabalagoa da. Lefebvre-k (1976) "espazio mentala" eta "espazio soziala"
desberdintzen ditu. Lehena errepresentazio teorikoa da, formala, matematikatik
hurbil dagoena eta, beraz, neutroa. Bigarrena, berriz, ez da behin ere neutroa,
gizakiak eraikia eta sortua baita, bizi izana. Espazio soziala Historian zehar osatuz
joan da, gizakien aktuazioen arabera, eta helburu politikoak lortzeko erabili da.
Honek guztiak esan nahi du espazioa ez dela intenporala eta produkzio modu
bakoitzak eredu bat daukala espazioa eratzeko. Espazioa hierarkizatu egiten da eta
espazio menperatzaileak eta espazio menperatuak sortzen dira ondorioz (Lefebvre,
1974:221). Hau da, espazioen arteko desberdintasunak agertzen dira: erdiguneak
eta periferiak (nazionalismoaren iturrietako bat).
Espazio mugatu baten gaineko boterea adierazten denean, berriz, lurraldeaz
hitz egiten ari gara. Lurraldeak, espazioa eta boterea jartzen ditu harremanetan,
botereak espazio bat behar baitu bere eragina zabaltzeko. Gehienetan lurralde hitza
estatuei loturik ikusten dugu eta maila horretan aztertuko dugu guk ere, baina
kontuan izan behar dugu lurraldetasuna edozein eskalatan ager eta erreibindika
daitekeela: etxeko gela batean, norberaren etxean, kalean, hirian eta abar.
Lurraldea eten gabe markatzen da bizitzan zehar, mailarik hurbilenean ere.
Ikus dezagun Sack-ek (1981:56-57) eskaintzen digun adibide erraz bat. Etxe bat
har dezakegu non gurasoek muga batzuk seinalatzen baitizkiote haurrari. Beronen
jokuak direla eta, gurasoek arriskuan ikus ditzakete beraientzat baliozkoak diren
zenbait gauza. Arrisku hori ekiditeko bi era daude: bata, haurrari arriskuaz
ohartaraztea (hitz eginaz) eta bestea, leku konkretu batera (gela batera, adibidez)
sarrera galeraztea. Bigarren kasu honetan ez dago elkarrizketarik, agindu hutsa
baizik. Gurasoek "lurraldea" markatzen dute, beste baten akzioak kontrolatzeko
asmoz. Modu honetan ulertuta lurraldetasuna kontzeptu zabala da, ez marko
politikora mugatua, normalean ulertzen dugunez. Ez da kontzeptu absolutua ere,
erlatiboa baizik, zeren, gorago esan denez, espazio oro ez da lurraldea. Gela bat,
adibidez, ez da beti lurraldea. Momentu batez hala izan daiteke, baina, lehengo
adibidera itzulita, haurra hazi ahala zentzu hori gal lezake. Definizio bat
ematekotan hauxe da Sack-ek eskaintzen duena:
"(jende, gauza, harreman eta abarren) akzio eta interakzioetan parte hartzeko,
eragiteko edo kontrolatzeko saioa, area geografiko jakin baten gaineko kontrola
aldarrikatuz eta betearazten ahaleginduz. Lurraldetasunak lurraldea boterez,
eraginez, agintez edo subiranotasunez betea balego bezala ikusarazten digu"
(1981:55) (azpimarrak autorearenak berarenak dira).
16 ____________________________________________________________________________
Gorago esan dugunez, gizakiaren kasuan lurraldea kulturari loturik doa.
Espazio hutsa gauza fisikoa da, baina lurraldeak funtzio sinboliko eta soziala
betetzen du gizakiarentzat. Dena dago harremanetan, "giza taldearen eraikintza
soziala, funtzio sinbolikoa eta lurraldearen eraketa" (Bonnemaison, 1981:256). Era
horretara, ez da bakarrik kultura eta lurraldea loturik doazela, baizik eta lurraldea
bera ere kulturan bertan sortzen dela. Horrela ulertuta, kultura gorde behar den
bezala, lurraldea ere kontserbatu beharko litzateke eta horretan ahalegintzen dira
gizarteak. Nazio lurraldea espazio fisiko mugatua baino gehiago bihurtzen da,
bertan balio historiko eta afektiboa txertatzen zaio eta.
"Nazioaren nortasuna oroitzapenari lotua dago eta oroitzapena
aberrian dago sustraiturik" (Williams/Smith, 1983:509)
Baina esangura kulturala ematen diogunez, zentzu aldakorra ere eman
beharko diogu lurraldeari, gizarteak aldatzen diren bezala. Garai historiko
bakoitzean gizarte bakoitzak modu batera eratuko du espazioa. Denbora faktore
hau ez da, ordea, beti kontuan hartua izaten, eta aldaezintzat ulertzen da sarritan.
Horixe da, adibidez, nazionalismoak bultzatzen duen ulerkera, berak formulaturiko
proposamenaren ondorio dela ahazturik. Denborarekin, eta gero eta jende gehiagok
formulazio hori onartzen duenan, proposatutako lurraldea naturaltzat hartuko du
jendeak, mugiezina den marko fisiko bat bezala.
Propiotzat erabakitako lurralde hori kontrolatzeko eskubidea aldarrikatzen du
taldeak. Horixe da, hain zuzen ere, lurraldearen funtziorik argiena, hots, talde
baten eragin eta kontrolaren zedarritzapena markatzea eta halaber beste taldeen
eragin eta kontrola galaraztea. Era horretara, taldeak beharrezko dituen baldintzak
ziurtatu nahi ditu, hartarako beste taldeei lurralde horretarako sarbidea ukatu behar
badie ere. Kontrolak, gainera, sekuritatea eta bizitza aurrera ateratzeko aukera esan
gura du. Baina funtzio primario hauez gain, ezin ditugu ahaztu gizakiaren jokaerei
loturik doazenak. Izan ere, lurraldearekin giza taldeen emozio erreakzioak sortzen
dira, identifikazio bat gertatzen baita talde eta espazio konkretu baten artean, azken
hau -lurraldea- ikur edo sinbolo bihurtzen delarik. Bere ezaugarri fisikoek
(mendiak, oihanak, basamortua....) zentzu berezia hartuko dute bertako
biztanleentzat eta ezaugarri horien kolorea bera ere (mendien berdeak,
basamortuaren horiskak...) sentituagoa eta ederragoa irudituko zaio jendeari.
Emozio kulturalak dira, zer esanik ez, baina zama afektibo hau inportantea da,
lurraldearekiko identifikazioa indartzen duelako. Nazionalismoan, behintzat,
oinarrizko elementua da taldearen homogeneizazioan (Schofer, 1975).
Nazionalismo hori estatu bati loturik doanean, gure garaian araua denez,
kontrol politikoa eta ideologikoa ere bilatuko ditu estatuak. Hori ziurtatzen ez bada
arazoak sor daitezke eta arazo horiek lurralde mugatu batean gertatzen badira,
lurralde bereizketa ere ager daiteke. Hori dela eta, estatuak arreta berezia jartzen
du homogeneizazio kultural horretan. Asmo horrekin kultura bakarra sustatuko du,
Euskal Nazionalismoa eta lurraldea: Euskadi ______________________________________ 17
egon daitezkeen beste kulturen kaltean, azken hauek debekatuak edo gutxienez
baztertuak izango baitira. Plan hori aurrera eramateko, aldarrikatzen duen
biolentziaren monopolioan oinarrituko da estatua, horixe baita gaur eguneko
nazioarteko sistemaren ezaugarrietako bat, alegia, bere lurraldearen mugen barruan
berak bakarrik daukala boterea eta inork ezin diola botere hori kuestionatu ez
barrutik ez kanpotik.
Lurraldea zehaztuz: mugak
Diogun guzti honengatik argi ageri da lurraldeak ondo markaturik egon behar
duela, erreibindikatzen diren eskubideak non aplikatzen diren zehazten jakiteko.
Helburu hori lurraldearen funtsezko elementua den mugak betetzen du. Lurraldeaz
genioen bezala, mugak ere aldakorrak dira denboran zehar. Gaur eguneko
gehienak, adibidez, XIX eta XX. mendeetan sortuak dira eta Europako muga asko
1919an erabakiak dira (Pariseko Itunean), gerora aldaketak izan badira ere, berriki
frogatu ahal izan dugunez.
Muga kontzeptua aldakorra da eta horrelaxe gertatu da historian zehar. Labur
laburrean esanda, inperio handietan bi muga eredu jarraitzen dira. Txinak lerro-
-muga aukeratzen du (murraila) eta Erromak, berriz, zona-muga. Arazo berdintsuei
aurre egiteko, defentsa modu diferenteak hautatzen dira bi kasu hauetan. Murrailak
bereizketa zehatz eta osoa markatu nahi du. Erromak, ordea, muga sistemak
eraikitzen ditu, ibaiak, mendiak eta beste natur ezaugarriez gain, kaminoak eta
defentsa dorreak eraikiz lurralde osoan zehar (Jones, 1959:246).
Erdi Aroan lurralde zentzua galtzen da, feudoek lur jabegoaren
diskontinuitatea zekarten eta. Joera hau Errenazimentuan hasten da aldatzen, estatu
modernoaren ideia indartzen hasten delarik. Mugak orain inportantzia handiagoa
hartzen du, kontrola erabatekoa egin gura da eta. Erdi Aroan zona-muga nagusi
bazen (gaizki zedarritua, informazio gutxi biltzen zelako), orain lerro-muga
hobetsiko da (ondo zedarritua). Diferentzia honetan helburu desberdinak agertzen
dira, noski, Erdi Aroan defentsa baitzen helburua eta nahikoa zitzaien horretarako
zona markatzea, "jaberik gabeko lur" bezala utziz sarritan, erdigunea zaindurik
zegoen bitartean. Baina Estatu Modernoak populazioaren kontrol estuagoa behar
du eta, hortaz, populazioa, lurraldea eta baliabideak ondo zedarritu behar dira
(Raffestin, 1980:150).
Nazio-estatuaren mugak ulertzeko, Frantziar Iraultzarekin batera aldarrikatu
zen berdintasun kontzeptua hartu behar da kontuan. Berdintasunak denontzako
arau bat bakarra ezarri nahi zuen, ordura arteko araua, desberdintasunean
oinarritua, baliogabetuz. Erreakzio honetan ezberdintasun oro pribilegiotzat hartu
zen, eta beraz, ezabatu beharrekoa. Maila sozialetan edo Zuzenbidean bezala,
lurraldean ere berdintzera joko dute aldaketa ideologiko honen partaideek.
Lurraldea batua behar da arautegi berdintzaile hori aplika dadin, bestela,
18 ____________________________________________________________________________
berdintasunari uko egingo lioketen herrialdeak -pribilegiodunak- geldituko lirateke
eta.
Apurka apurka lerro-muga inposatzen da eta espazioa kohesionatzeko eta
eratzeko erabiltzen da. Muga naturalen ideia hedatu egiten da XVIII. mendetik
aurrera eta bere bidez anexiorako aukera zabaldu. Erreakzio modura, ordea, nazio
kontzeptua eraikiko da, Alemanian hasieran, berdinketa inposatuari kontra egiteko.
Kohesioa eta integrazioa lortzeko, ondo zaindu beharko dira mugak, beste estatuen
erasoetatik libratzeko (gogoratu Napoleonen kanpainak). Estatuen arteko mugetaz
ardura handiagoa hartzen da orain, zedarriak zehatzago jartzen direlarik. Modu
horretan, estatu bakoitzaren espazioa (zeinean eragin baitezake) zein den adierazi
nahi zaie beste estatuei.
Mugak nazio-estatuaren subiranotasunaren sinbolo bihurtzen dira. Sakralizatu
egiten dira eta lerro mugituezina bihurtu, mapetan ondo markaturik biztanleek ikas
ditzaten, eta beharrezkoa bada, beren bizitza emateko ere prest ager daitezen
mugen integritatea salbatzeko. Mugak komunitatearen biolatuezineko lurraldea
seinalatzen du, arbasoek utzitakoa eta ondorengoei utzi beharko zaiena, taldea ezin
baita ulertu bere lurralderik barik, ez eta lurraldea bere talderik barik ere.
Konnotazio sakratu hau gizarte primitiboen pentsakeratik heldu zaigu, baina
gaurkoturik eta sekularturik nazionalismoaren bidez, Guichonnet eta Raffestin-ek
diotenez (1974:16).
Baina nazionalismoak mugei ematen dien zentzu intenporala gezurrezkoa da,
denboran zehar mugak aldatuz joan baitira: ez betikoak, ez betirako, ez
erabatekoak, ez zehatzak ez direla frogatzen da horrela. Nazio-estatuak zehatzak
egiten ahalegindu dira, baina ezin dute inoiz ziurtatu erabatekoak izango direnik.
Mugen aldarkotasun honek, gainera, beste ondorio batera garamatza, mugen
diseinu arbitrariora, alegia. Mugak artifizialak dira: asmatuak. Horixe da hain
aldakorrak izateko arrazoia. Ez dago, orduan, muga "naturalik", ez "egokirik", ez
"onik", inguru geografikoak bere eragina badaukala aitortu arren. Mugak
"egokiak" eta "onak" izan daitezke, baina momentu historiko konkretu baterako
bakarrik. Egokitasun hori estatuaren indar eta kohesioaren arabera etorriko da,
mugei bere hartan eusteko ahalmenean baitatza egokitasuna. Barruan bizi den
jendeak estatua-lurraldea lotura onartzen badu eta estatua gai bada lurralde hori
defendatzeko, muga "egokia" izango da. Baina egoera horrek momentu historiko
bati erantzungo dionez, posible da beste egoera historiko batean egokitasun hori
galtzea eta, orduan, mugak "berregokitu" egin beharko lirateke.
Argi utzi behar da, haatik, mugen diseinua dela arbitrarioa eta ez muga bera
edo bere ondorioa, Raffestin-ek ohartarazten digunez,
"ez dago gauza zentzubakoagorik muga sistema oro arbitrario dela
esaten entzutea baino. Muga sistema oro konbentzionala da, noski, baina
pentsatua eta jarria izan denetik eta funtzionatzen duen momentutik, ez da
Euskal Nazionalismoa eta lurraldea: Euskadi ______________________________________ 19
hartaz gero arbitrarioa, projektu sozial baten lekupena ahalbideratzen baitu,
hots, gizarte jakin baten proiektuaren lekupena" (1980:149).
Afrikako muga asko, adibidez, arbitrarioak dira beren diseinuan, etnia asko
erdibiturik gelditu baitzen estatu diferenteetan, baina projektu kolonial baten
ondorio dira eta botere banaketa bati erantzuten diote. Mugen berregokipenak ekar
zitzakeen kalteak ekiditeko estatu berriek ez dute aldaketarik egin nahi izan. Hori
dela eta, euren projektu soziala muga hauen barruan garatu da eta konforme daude,
oro har, banaketa horri eusteko. Beraz, mugak "egokiak" direla esan daiteke,
momentu honetarako behinik behin, beren arbitrarietatea eta guzti. Mugen
azterketa osoa egin nahi badugu derrigorrezkoa zaigu, ikusten ari garenez,
abagadune historikoa kontuan hartzea.
Etengabeko gatazka iturria. Subiranotasunaren bila
Espazioa kontrolatzeko joera etengabeko gatazka iturri bihurtzen da, sarritan
erreibindikazio bat baino gehiago formulatzen baita espazio bererako. Arazoa da
lurralde bat helgarria egiten bada talde batentzat, beste talde baten kalterako izaten
dela normalean. Salbuespenak egoten dira, adiskidetasunezko itunetan, baina oso
gutxitan gertatzen dira eta balio estrategiko edo sinbolikorik ez duten lur
eremuetan gauzatzen dira. Desberdina da, haatik, nolabaiteko interesa duten
lurraldeen kasua, oso zaila izaten baita akordiotara heltzea. Gatazka izaten da
hemen normalena, zeina, maila desberdinetan bada ere, mundu osoan agertzen
baita: Etiopia eta Somaliaren artean, Errusia eta Txina, Txile-Argentina, Alemania-
-Polonia, Kaxmir-India, Biafra-Nigeria, Euskal Herria-Espainia eta Frantzia, eta
abar.
Lurralde gatazkak zailak izaten dira konpontzeko, nazio-estatuak lurraldearen
integritatea ezinbestekotzat jotzen du eta. Ez dago "inportantzia gutxiko"
lurralderik, txikiena izanda ere, zatiki guztiek baitaukate berebiziko garrantzia
nazio-estatuak erreibindikatzen duen lurralde osotasunerako (gogora dezagun
Gibraltarrek duen inportantzia Espainia osatzeko). Integritate kontzeptu hau
modernoa da eta ez zen hain era bortitzean agertzen aurreko sistemetan. Inperio
erromatarrean edo feudalismoan, esate baterako, errazagoa zen lurraldearen
jabegoa aldatzea. Ez zegoen taldea-kultura-lurraldea moduko identifikaziorik.
Posible zen era askotako itunetara heltzea (bakeak, ezkontzak, erregaluak,
sariak,...). Baina nazionalismoarekin pentsaezinak dira horrelako aldaketak,
lurraldea behar-beharrezkoa baitzaio estatuari, esan dugunez.
Nazio-estatuak kanpora zein barrura begira erreibindikatzen du bere
lurraldea. Gatazka egon arren, nahiko erraza izaten da begirune hori lortzea
kanpotik, nazioarteko sistemak mugak errespetatzera bultzatzen du eta. Zailagoa
da, ostera, begirune hori bere mugen barruan lortzea, estatuaren lurraldea ez
baitzaio askotan talde etniko bakar bati egokitzen. Estatuarekin identifikatzen ez
20 ____________________________________________________________________________
den taldeak bere lurralde propioa erreibindikatuko du, nazio-estatuek erabiltzen
duten argudioan oinarrituta, hau da, nortasun propioa duten talde etniko guztiek
badaukatela beren lurraldea kontrolatzeko eskubidea. Hemendik sortzen den nazio
gatazka ez da erraz konpontzen, talde biak argudio berean oinarritzen baitira;
arrazoi berean.
Hala ere, estaturik osatzen ez duten kultura guztiek ez dute beti beren lurralde
propioa erreibindikatzen. Historian zehar kultura asko galdu dira beste batzuetan
integratuz edo desagertuz. Nazio-estatuak sortu ahala ere kultura asko galdu izan
dira, norberaren kultura bigarren mailan geratzen izan baita estatuak bultzatzen
zuenaren aldean. Kultura propioa berbalorizatzekotan, berriz, talde intelektual
baten formulazio teorikoa behar zen. Kasu horretan, lurralde baten kontrola
proposatzen da, bertan kultura horren eragina nagusi dadin. Baina kontrol hori era
askotara uler daiteke. Zenbaitentzat nahikoa izan daiteke mehatxaturiko kulturaren
sustapena ziurtatzea eta horretarako gutxienezko neurri politikoak eta
administratiboak eskatuko dira, baina baliteke uste izatea kulturaren sustapen hori
aurrera ateratzeko neurri politikoak harago eraman behar direla, eta hartarako
independentzia eskatu. Pentsakera, uste eta analisi desberdinetatik projektu
diferenteak sortuko dira: autonomia, federazioa, konfederazioa, independentzia...
1.1.2. Nazionalismoa: Estatuaren integraziorako eta desintegraziorako tresna
Etnia eta entitate politikoak bat izatea helburu zaharra da. Hori dela eta,
Historian zehar beti izan dira arazo etnikoak. Hala ere, azken mende biotan eta
azpiko arazo etniko horiek profitatuz, nazionalismoak arrazionalizatu egin ditu
sentimentu horiek eta forma politikoa eman die. Hortxe dago diferentzia nagusia
(Smith, 1984; Connor, 1989). Ordutik aurrera, nazionalismoa presente egon da
estatua eraikitzeko, zabaltzeko edo defendatzeko eta, oro har, kultura propioa
sustatzeko jaulki diren formulazio teoriko guztietan, baita helburu horiek lortzeko
antolatu diren mugimendu politikoetan ere.
Izan ere, lurraren gainazal gehiena lurralde proportzio desberdinetan
zatikaturik aurkezten zaigu gaur egun, eta zati horietako bakoitzari estatu bat
dagokio. Egoera hau etengabe aldatzen da, esate baterako lur zati batzuk beste
estatu batek erreibindikatzen dituenean, edo estatua izatera iritsi nahi duen talde
bat dagoenean. Aztertzen ari garen lurraldearen ikuspuntutik hartuta,
nazionalismoa herrialde konkretu baten kontrola erreibindikatzen duen
mugimendua izango litzateke, dela kontrol hori lehenagotik baduelako, dela lortu
gura duelako.
Nazionalismoaren sorrera
Nazionalismoa XVIII. mendearen amaieran hasten da sortzen Europan.
Aurretik zegoen etnizismoa profitatzen du, esan dugunez, baina bere sorrera
Euskal Nazionalismoa eta lurraldea: Euskadi ______________________________________ 21
teorikoak bi eragin polo dauzkala esan daiteke. Bata, Frantziar Iraultza eta bestea,
Kant eta bere ondorengo pentsalari alemanak. Burgesia iraultzailea da
bultzatzailea, baina hasiera honetan bere erreibindikazioak herri osoaren
interesekoak dira. Berdintasun printzipioan oinarriturik, nobleziak jaiotzez lortzen
zituen pribilegioen kontrako burruka hasten du burgesiak. Berdintasun hori maila
guztietara zabaldu nahi da, hala pertsona mailara nola kolektibora. Azken maila
honek, hala ere, problema ugari sortarazi zituen, pribilegiotzat jotzen baitziren
herrien ohiturei loturiko hainbat eskubide. Frantziar Iraultzak berdintasun
kolektiboa aldarrikatzerakoan bere eredua inposatu nahi zuen, beronetaz ohartuz
edo gabe. Ideia hauen hedapenak nazio sentimentuekin egingo du topo Europara
zabaltzean eta gatazka ugari sortu, esan bezala, berdintasunak nazio sentimentu
hauek ezabatzea eskatzen zuen eta. Testuinguru honetan kokatu behar dugu
nazionalismoaren sorrera. Baina garapen ekonomikoan burgesiak merkatu librea
eskatu eta, erreakzio bezala, beste batzuek babesa eskatzen duten modu berberean,
garapen ideologikoan, frantziar filosofoak ideien merkatu librearen alde jarri
zirenean, beste herrietako klase intelektualak kontra azaldu ziren (Minogue,
1968:59-60).
Erreakzio hau Alemanian teorizatu eta gorpuzten da eta oso inportantea
izango da beranduago estatuaren barruko nazionalismo banatzaileak ager daitezen.
Oinarri teorikoa, baina ez zuzen-zuzenean, Kant-engan koka daiteke eta ondoren
Fichte, Herder eta beste batzuengan (ikus Kedourie, 1988). Postkantiarrek Estatua
herri baten osotasunak eraiki behar duela argudiatuko dute ("nazio organikoa").
Herriak berez banatuta daudenez, horrela edukitzea da zentzuzkoena, naturaltasuna
baloratzen baita (eta ez beste egitura batzuek dakarten artifizialtasuna). Mundua
naziotan banatzen da eta egokiro gara daitezen nolabaiteko eraketa eman behar
zaie, Estatua izaki aproposena. Herder-en ideala "Estatu bat-Nazio bat" binomioa
da eta lokarri gisa hirugarren elementu bat: "Hizkuntza bat".
Honela, badaukagu osaturik hainbesteko arrakasta lortuko duen
nazionalismoaren formulazioa, hau da, mundua berez naziotan banatzen dela eta
nazioaren ezaugarri nagusia hizkuntza dela. Baina Alemania batzeko mugimendua
sortzen lagundu zuen nazionalismoaren teorizazio honek ez zion eskubide bera
onartzen edozein herriri, ezen hizkuntza diferentea mintzatzeak ez zuen nazioa
halabeharrez suposatzen. Horretarako, Historian nortasun propioa eduki dela
erakutsi behar zen, "historiarik gabeko herriek" (beste baten menpe egon direnek
edo berezitasunik erakutsi ez dutenek) ez baitzuten Estatua eraikitzeko
eskubiderik: Historian arrastorik utzi gabe hiltzea eta desagertzea zen euren patua.
Ideologia liberalak zein berriki sorturiko sozialistak onartutako "historiarik
gabeko herrien" teoria honek ateak ixten zizkion Europako hainbat herri zapalduri,
baina garai hauetan zabaldu zen erromantizismoak herri guzti hauen berbalorazioa
zekarren. Nazio sentimentua pizten zen horrela, herriak subiranoak izateko
eskubidea aldarrikatzen zen eta. Hemendik sortuko den nazionalismo mota berria
22 ____________________________________________________________________________
ez du burgesia handiak bultzatuko, ordura arte bezala. Bere helburuak lortu
ondoren eta Estatua kontrolatuta, burgesia kontserbadore egiten da, batez ere
gorantz ari den langileriaren arriskuaz jabetzen denean. Nazionalismo esentzialista
sustatzen da orain, nondik arrazismoa, inperialismoa edo pan-nazionalismoak
sortuko edo indartuko baitira. Baina era berean, esentzialismo honek estaldura
ideologikoa eman zien hortik aurrera sortuko diren nazionalismo banatu-zaleei,
berauekin kontrako jokabide bat hasiko delarik Estatuari dagokionez. Ordura
arteko nazionalismoek integraziora jo badute (banatuta zeuden "nazio bateko"
zatikiak batzera, alegia), orain desintegraziora joko dute, hots, osatutako nazio-
-estatutik banatzera, nazio-estatu berria eraikitzeko asmoz.
Mugimendu hauek lehenagotik eraikitako nazio-estatuen periferietan sortuko
dira eta beren bultzatzaileak burgesia txiki eta ertaina izango dira. Helburua, esan
dugun legez, nazio-estatu berria eraikitzea da. Periferia zena erdigune bihurtzen da
horrela. Estatutik aldegiteko arrazoi bat behar zenez, diferentzia eta zapalketa
kontzeptuak landuko dituzte. Lehenaren bidez Estatua eraikitzeko eskubidea
bilatzen da eta bigarrenaren bidez, bere beharra, bestela heriotzera abiatzen baita
herria. Mugimendua azkar zabaldu zen Europatik eta I. Mundu Gerraren ostean
estatu berrien agerketa ekarri zuen, Wilson estatubatuar presidentea izan zelarik
bere bultzatzailerik inportanteenetakoa. Baina Europatik kolonietara ere pasatuko
da eta mugimendu antikolonialistak sortu. Talde hauetako askotan elementu berri
bat ageri da: sozialismoa. Beronen teoriko klasikoek garrantzi handiegirik eman ez
arren, mugimendu antikolonialista hauek egokitu egingo dituzte beren teoriak
problematika berezi hauetara. Sozialismo eta nazionalismoaren batuketa honek
kolonietan lortuko dituen emaitza positiboak (estatuaren eraikipen osoa), Europako
estaturik gabeko nazionalismoak sustatuko ditu azkenean, gaur egun ezagutzen
ditugun bezala.
Nazionalismo motak
Faktore askoren arabera sailka daitezke nazionalismoak, beronen
interpretazio bakoitzak sailkapen desberdinetara eramango gaitu eta. Hemen,
helburu eta ideologia politikoei dagokiena interesatzen zaigu gehien bat, baina
badaude ekonomian edo bilakaera historikoan oinarritu direnak ere. Azken
sailkapen hau aurreko puntuan garatu dugu eta azalpen aldetik balio handirik eduki
ez arren, deskripzio moduan interesgarria da.
Ekonomia oso erabilia izan da nazionalismoak desberdintzeko, interpretazio
ekonomizista egiten dutenen artean batez ere, jakina. Horietako bat Tom Nairn
dugu, zeinak hiru mota bereizten baititu:
1.- Herri azpigaratuek erreakzio bezala sortzen dutena. Helburua
industrializatuen mailara heltzea da eta horretarako metropoliarekiko loturak
apurtu behar dira (antikolonialismoa).
Euskal Nazionalismoa eta lurraldea: Euskadi ______________________________________ 23
2.- Herri inperialena. Konkista justifikatzeko erabili da (inperialismoa).
3.- Definizio zailagoa duen hirugarren taldea gelditzen da. Oro har,
lehenengoaren aldagai bezala uler daiteke, baina hemen herri garatu batetik askatu
beharrean, atzeratuago batetik askatu nahi da. Estatu zentrala ez da gai lurralde
horretan sortzen den edo sor litekeen potentzial ekonomikoari erantzuteko eta
garapen propioa bilatzera abiatzen da talde periferikoa. Hau da Belgika, Katalunia,
Biafra edo Euskal Herriaren kasua, baina horietako lehenean independentzia lortu
zen eta besteetan ez.
Kategoria bat gehiago sar daiteke talde honetan, Ipar Irlanda, Hegoafrika
zuria, Singapur edo Israeli dagokiena, alegia. Hemen ere garapen sendoagoa
ematen da inguruko lurraldeetan baino. Diferentzia hori, haatik, kolonialismoak
sortua da kasu honetan (Nairn, 1977:165-170).
Interpretazio eta sailkapen ekonomizista hauei kultura kontuan ez hartzea
leporatu zaie eta Europako kasuan behintzat derrigorrezkotzat jotzen da faktore
hori aintzat hartzea. Birch-entzat faktore bi hauetatik bakar batean oinarritzen den
mugimendu nazionalistak aukera gutxiago izango du arrakasta lortzeko.
Nazionalismo desorekatuaren adibide bi ipintzearren, Gales eta Mendebaleko
Australia aipa litezke. Lehen herrian kultura da ardatza, baina faktore ekonomikoa
falta denez, zabaldu ezinean aurkitzen da. Alderantziz gertatu zen mende hasieran
Mendebaleko Australian, non aldeko egoera ekonomiko berezi batek mugimendu
independentzizalea osatzera eroan baitzuen, baina kultur desberdintasunik ez
zegoenez, laster hustu zen mugimendua, hain zuzen ere erreibindikazio
ekonomikoei irtenbidea kausitu zitzaienean (Birch, 1989:226).
Helburuei begira ere diferentziak aurki ditzakegu nazionalismoen artean.
Orain arte esandakoagatik, badirudi nazionalismo mota guztiek estatu bat osatu
nahi dutela, baina hori ez dago hain argi, edo gutxienez, nazionalismo batzuek
tarteko pausuak garatzen dituzte. Smith-ek honelaxe sailkatzen ditu. Berak
deituriko "lurralde nazionalismoaz" gain (antikolonialista, hemen alde batera
utziko duguna), hiru mota desberdin aipatzen ditu nazionalismo etnikoa deitzen
duenaren barruan: separatismoa, irredentismoa eta berriztapena. Lehenak bere
indibidualitatea (norberatasuna) gorde ahal izateko herriarentzako autonomia
bilatzen du; bigarrenak, herri osoaren kohesioa eta indibidualitatea du jomuga, eta
hirugarrenak, berriz, kohesioa, autonomiaren bidez. Kasu guztietan subiranotasuna
eskatzen da, baina arrazoi taktikoak direla eta, forma desberdinak har ditzake
mugimenduak denboran zehar. Horregatik, oso zaila da asmatzea nazionalismo bat
autonomizale edo sezesiozalea den. Zuhurragoa dateke bien arteko diferentziazio
estuegirik ez egitea (Smith, 1982:18-19).
Interesa duen sailkapen mota honetan Orridge-k proposatutakoa ere ikus
genezake. "Nazionalismo anti-inperialista" deitzen duena (koloniena) berriz alde
batera utzirik, Orridge-k hiru mota bereizten ditu Europan, denak kultur
24 ____________________________________________________________________________
desberdintasunetan oinarrituak (anti-inperialista, aldiz, ekonomian oinarritzen
delarik):
· estatu-nazionalismoa: estatu egonkorrari dagokio. Kultura eta estatua guztiz
identifikatuta daude eta elkarri eusten diote.
· bateratze-nazionalismoa eta irredentismoa: kultura berekoak diren populazio
talde eta lurraldeak batzeko egiten den ahalegina. Irredentismoaren kasuan, zati bat
beste entitate politiko baten barruan dago eta orduan estatu horretatik banatzea
eskatzen du, kultura bera duen beste estatu batean integratzeko.
· nazionalismo autonomizalea: irredentismoan bezala, estatu bateko zati batek
banaketa eskatzen du, baina oraingoan beste estatu independientea osatzeko, eta ez
beste batekin bat egiteko. Zehatzago nahi bada, bi mota desberdin daitezke
kategoria honen barruan: autonomi eta bereizketa nazionalismoak, oso zaila
delarik bien arteko diferentzia azaltzea, autonomia pausu taktiko hutsa izan daiteke
eta (Orridge, 1982:44-45).
Sailkapen egokia iruditzen zaigu Europarako, non ekonomiaz gain oso paper
inportantea jokatzen baitu kultura faktoreak. Baina helburu politikoen araberako
sailkapena onartzerakoan beste hirugarren faktore indartsu bat azaltzen zaigu:
politika. Hori dela eta, ez da erraza nazionalismo baten helburua autonomia ala
independentzia den jakitea. Faktore honen arabera, nazionalismoa pentsakera
politiko bati lotzen zaio, etiketa bat eskuratuz: nazionalismo liberala,
kontserbadorea, sozialista... Baina argitu beharra dago hau guztia.
Izan ere, ideia nazionalistak ideologia politiko batekin lotzen direla diogu.
Lotura zentzua azpimarratzen dugu, zeren ez dugu uste nazionalismoa, berez eta
politikoki hitz eginaz, joera batekoa edo bestekoa denik. Bere historian zehar
behintzat ideologia politiko guztiekin lotu da. Hasiera batez normala bazen
liberalismo burges progresistarekin batzea, gero kontserbadoretzat jo zen.
Sozialistek ez zuten, oro har, begi onez ikusi. Hala ere, deskolonizazioarekin, batu
egin ziren biak. Lotura zentzu horretan ulertu behar dira nazionalismoaren
etiketak, izatez, nazionalismoa ez delako ideologia bat eta konpatible egiten delako
aukera politiko guztiekin. Nazionalismoak ez du gobernu forma konkretua
erreibindikatzen, eskubide kolektiboen sendoketa baizik. Adibide hurbil bat
bilatzekotan, euskal nazionalismoak "Komunio" izena hartu zuen 1916tik aurrera
eta Alderdi izena errefusatu, nazionalismoa gizarte osoari zegokiolako eta
euskalerritar ororen lana izan behar zela ulertzen zutelako. Behin euskal izaeraren
etorkizuna ziurtatu ondoren, bere lana amaitutzat emango zen eta desegin egingo
zen mugimendu bezala, orduan bai alderdientzako txanda helduko zelarik. Berdin
zen, bestalde, foruzaleen jarrera XIX. mendearen amaieran.
Etiketazio politikoaren arazoa, baina, ez dagokio bakarrik nazionalismoari.
Beste fenomeno sozialekin (feminismoa, ekologismoa...) berdin gertatzen da.
Arazoaren iturria fenomeno hauen interklasismoan datza, kasu batzuetan klase
guztietako populazioaren interesak bat etor daitezke eta. Horrela ulertzen dira
Euskal Nazionalismoa eta lurraldea: Euskadi ______________________________________ 25
noizbait sor daitezkeen aliantza bereziak: kultura zapaldua erreibindikatzeko
espektro politikoko indar nazionalista guztiak batuko dira, ideologia berekoak izan
litezkeen indar ez-nazionalisten kontra; emakumeen erreibindikazio batzuetan
(pornografia, demagun) emakume kontserbadoreak eta ezkertiar erradikalak bat
daitezke; natur ingurune baten defentsan, herrialde horretako biztanlego gehiena
agertuko da, edozein ideologiatakoa delarik ere; eta abar. Batasun hauek guztiz
koiunturalak dira, helburu zehatz batek biltzen baitu jendea eta ez bizitzaren
aurreko filosofia orokor batek.
Fenomeno sozial hauek eta ideologia politikoak, hortaz, kategoria
desberdinetan mugitzen dira. Horrela ulertuta, gizabanakoa liberala,
kontserbadorea, sozialista eta abar izango da eta, horrez gain, nazionalista,
ekologista edo feminista, adibidez, eta mugimendu hauetan bere ideologia
politikoa txertatuko du. Ideologia politikoa alderdien bidez bideratzen denez, iritzi
korronteak zabalduko dira gizartean alderdien inguruan, alderdiak eurak etiketatuz.
Horrela agertuko dira alderdi liberalak eta nazionalistak; kontserbadoreak eta
nazionalistak... Hau dena sinplifikatzeko, nazionalismo iraultzaileaz, kristauaz edo
liberalaz hitz egiten da, baina argi eduki beharko da helburu nazionalistak ez direla
desberdinak. Honekin ez dugu esan gura, noski, alderdi nazionalista guztiek
praktika nazionalista bera garatuko dutenik, alderdi politikoa koiunturako
faktoreen arabera mugitzen baita. Beraz, ideologia bakoitzak defendatzen duen
eredu sozioekonomikoa eta helburu nazionalistak espazio eta denbora zehatz
batean bilduko dira, bertatik aterako delarik alderdi nazionalistaren taktika berezia,
eta ondorioz, abagadune horretarako nazionalismo mota formulatuko.
Lurralde eskubideak, Pertsona eskubideak
Ikusitako nazionalismo mota hauek guztietan inplizituki lurralde eskubideak
erreibindikatzen dira, hots, lurralde bat osotasunean kontrolatu nahiaren
adierazpena egiten da, bertako biztanle guztiak barne. Gehienetan lurralde zentzu
honetan ulertzen den arren (nazio-estatuak horren adibide dira), badago
alderantzizkoa den beste kontzepzio bat, pertsona eskubideak erreibindikatzen
dituena, alegia. Ikuspegi desberdin hauek ondorio inportanteak eduki ditzakete
nazio arazoei irtenbidea ematerakoan praktikan. Baina polemika ez dagokio nazio
arazoei bakarrik, harago doa eta. Zuzenbidean, legeek lurralde hedapena eduki
behar duten ala pertsonari aplikatu behar zaizkion diskutitzen da. Administrazioan,
zergak lurraldeka edo pertsonaka bil daitezke. Hizkuntza kontuetan, berriz,
hizkuntza baten eskubide ofizialak lurralde bati atxikiturik ala pertsonari bakarrik
loturik ulertu behar diren eztabaidatzen da. Eta abar.
Ezagunagoak diren lurralde argudioak alde batera utzirik, pertsona eskubideei
arreta handiagoa ipini dietenen artean sozialismo austro-marxista aipa daiteke.
Beronetan zentratuz, 1899an Brünn-en egin zen kongresuan Inperio Austro-
hungariarraren konfigurazio multinazionalari eustea erabaki zen eta ondorioz
independentzi prozesuei sostengua kentzea. Bere ordez federalismoa proposatu
26 ____________________________________________________________________________
zen. Lurralde eskubidea ukatzen zen, beraren alde jotzeak Inperioaren urratzea
ekarri behar baitzuen halabeharrez, hain baitziren sakonak nazio diferentziak.
Jarrera hauek justifikatu eta teorizatu nahian ekarpen interesgarriak egin ziren,
Inperio barruko nazioak konforme geldi zitezen. Teoriko hauen artean Karl Renner
eta, agian adierazgarriena, Otto Bauer ditugu.
Nazio arazoaz kezkatua, Bauer alternatiba berri bat lantzen saiatu zen, arazoa
baztertzen zutenen kontra. Bere ustez, proletargoak "nazio autonomia" ere
erreibindikatu behar zuen. Baina, nola? Ez lurralde printzipioaren bidez. Izan ere,
printzipio horren arabera, nazioen eragin esferak beren lurraldean xedatzen dira,
muga garbiak jarriz. Era honetara, nazioen artean ematen diren mugimenduak
(migrazioak, hizkuntz muga aldakorrak...) guztiz ahazturik gelditzen dira. Zer
egin, adibidez, "Hizkuntz irlekin"? Lurralde printzipioak beti erakarriko du
gutxiengoen arazoa, beti egongo baita gutxiengo baten barruko gutxiengoa.
Bestalde, estatuak ezin ditu administrazio barrutiak nolanahi ezarri, erizpide
ekonomiko, judizial, administratiboa e.a. erabiliz baizik, eta horiek lege
ekonomikoek erabakitzen dituzte normalean. Estatuen errealitatea, beraz, lurralde
nazioaniztasuna da eta zenbat eta lurralde demarkazio handiagoa hartu, are
mistoagoa ageriko da. Bere ustez, lurralde printzipioak handitu egiten ditu nazio
diferentziak (Bauer, 1979:316 ta hur.).
Langileriak ez du, orduan, printzipio hori bereganatu behar, bere indarraren
zatiketa ekar lezake eta (lurraldeka banatzea, alegia). Alderantziz, langileek bat
egin behar dute nazio eta gizarte erreibindikazioak eskuratzeko, baturik lortuko
dira eta. Hori dena bideratzeko "pertsona printzipioa" proposatzen du, hots, nazioa
lurralde mugatu bati lotu beharrean, biztanleei lotzen zaie, edonon daudela, nazio
horretako partaideak baitira, eskubide guztiekin. Ez da egongo, beraz, nazio
lurralde esklusiborik:
"aitzitik, nazioek, nonnahi bizi direla ere, osotasun bat bezala
integratuak izan beharko dute, nazio arazoak bere kabuz administratuko
dituen gorputz bat osatzeko. Nazio bik edo gehiagok hiri berean
administrazio nazional autonomo bana edo hezkuntza institutu nazional bana
eraikiko zituzten sarritan, bata bestearen ondoan, elkarri enbarazu egin
gabe..." (Bauer, 1979:344)
Praktikara eramanaz, bizilagun bakoitzak erabaki beharko du zein naziotan
integratu nahi duen bere burua. Bere zergak nazio horretako administrazioari
emango dizkio eta bertatik zerbitzu publikoak eskuratuko ditu (eskolak eta abar).
Modu honetan, estatuak nazio gatazka gaindituko du, biztanle orok bere nazio
eskubideak gorderik ikusiko baititu. Nazioa eta estatuaren arteko identifikazioa
apurtu nahi du, horrela maila diferentetan planteatzen baitira bakoitzaren
betebeharrak. Estatuak ez du nazio bat oinarritzat hartu behar, ez eta bat hobetsi eta
besteak bigarren mailan baztertu behar ere. Baina honek guztiak ez du esan gura
Euskal Nazionalismoa eta lurraldea: Euskadi ______________________________________ 27
estatua nazioen arteko oreka mantentzeaz arduratu behar denik ere, hori ez baita
bere zeregina. Aitzitik, logikoa eta ekidinezina da nazio indartsuak ahulen kontura
haunditzea eta ez da komeni joera horri oztopoak ipintzea. Nazioa eta Estatua
modu honetan eratzea, bestalde, oso aproposa izango zen sozialismoarentzat, bere
garapena oztopatzen zuen nazio arazoari irtenbide egoki hau emanda bidea libre
gelditzen baitzen langileria mugarik gabe bil ledin.
Nazionalismoaren ezaugarriak
Nazionalismoen ezaugarriak historia eta espazioan markoztatu behar dira,
ezaugarri bera intentsitate desberdinez kausituko baitugu denboraren eta
espazioaren arabera. Adibide bat ipintzearren, euskal nazionalismoan arraza
kontzeptua ezin inportanteagoa izan zen garai batez, guztiz deitoratua bihurtzeko
gero. Erlijioa, berriz, lehen mailako ezaugarria da Irlandan, baina ez Euskal
Herrian. Ezaugarriak, beraz, aldakorrak dira, mugimendu nazionalistak berak
erabakitzen baititu hein batez, elementu batzuei lehentasuna emanaz momentuak
hala eskatzen badu. Hautaketa hori arbitrarioa da, nahiz eta taldeak somatu ez eta
berarentzat errealitate objektiboa izan. Hautaketa honekin beste herriekiko
diferentzia markatu nahi da, hori lortzen den neurrian nazioa osatzen baita eta
mugimendu nazionalista legitimatu. Baina kanpokoarekiko diferentzia markatzeko
barrukoa batu behar da. Nazionalismoak, beraz, lan bikoitza garatzen du arlo
honetan: desberdintasun sentimentua landu bere mugetatik at, eta berdintasuna,
berriz, mugetatik barrura.
Diferentzia hori faktore askotan funtsa daiteke, baina bi dira inportanteenak,
hizkuntza eta erlijioa, alegia. Bi faktore hauez gain, eta inportantzia gutxiagorekin,
beste batzuk aipa daitezke, hala nola arraza, historia, geografia, ekonomia eta abar.
Denetatik, hizkuntza da erabiliena, Europan batez ere (aurrerago itzuliko gara
puntu honetara). Erlijioa, ordea, indarra galtzen ari da, Israelen edo Islamen bizi-
-bizirik dagoen arren. Iraganean, aldiz, horixe izan da inportanteena. Inportantzia
txikiagoko faktoreen artean arraza oso deitoratua izan da eta gaur egun oso ahula
da. Historia, ostera, oso erabilia da kohesioa bilatzeko. Bertan bilatzen dira
nazioaren hastapena ("sorreraren mitoa"), nortasun historikoaren froga
("garapenaren mitoa") eta nortasun bakanaren froga ("bakantasunaren mitoa"),
Williams-en terminoak erabiliz (1981:396-397). Geografia oso aproposa da, berriz,
ezaugarri fisiko bereziren bat dagoenean: irlak, kasu. Ekonomia, azkenik, oso
inportantea da merkatua bateratzeko, kolonietan batez ere.
Faktore hauek eta momentu historikoak azalduko digute nazionalismoaren
sorrera, baina dena bideratzeko eta forma emateko guztiz beharrezkoa da eraketa
politikoa, bestela ezina izango bailitzateke mugimendu nazionalista aurrera
ateratzea, eraketa politikoaren bidez bakarrik lortzen baita derrigorrezkoa den
kontzientzia nazionalistaren sorrera. Lan honetan intelligentsiak ari beharko du,
nortasun etnikoa jendearengan piztu nahiz. Nortasun hori kanpokoarekiko
diferentzia landuz sendotzen da. Hala ere, kontuz ibili behar da, nazionalismoa ez
28 ____________________________________________________________________________
baita bakarrik kanpokoaren kontrako erreakzioa eta, alderantziz, kanpokoaren
kontrako erreakzio guztiak ere ez dira nazionalismoarekin nahastu behar,
burokraziaren gehiegikerien aurkako erreakzioak izan daitezke eta. Ondo
desberdindu beharko dira, orduan, independentziara jo nahi duten mugimenduak,
momentuko erreakzio modura sortzen direnetatik (Agnew, 1981:280-282).
Zentzu politiko honek eta jendearen atxikimendua lortu beharrak, ezaugarrien
aldaketa ekartzen du denboraren joanean. Linz-ek desberdintasun nabariak
aurkitzen ditu nazionalismoaren prozesuan. Hasieran "diferentzia" lantzen da,
baina mugimendu politikoa gorpuztu ahala behar berriak agertzen dira eta
"integrazioa" bilatzen da, jende ororengana heldu ahal izateko. Hasierako
nazionalismo honi "primordialista" deituko diogu, zeinean nazio sentimentua
hizkuntza, kultura edo, orokorrean esanda, talde bateko partaide sentitzetik sortzen
baita, aldi berean beste taldeetatiko banatasuna azpimarratzen delarik. Diferentzia
hauek historian, kulturan, erlijioan edo beste elementu batzuetan bilatuko dira.
Hala ere, denbora pasatu ahala, helburu batzuk lortzen direnean, ezin zaie
elementu hauei eutsi, populazioaren zati batek agian betetzen ez dituelako. Kasu
hori nabaria da inmigrazio handiko lurraldeetan. Orduan, batu beharrean, elementu
primordialek banatu besterik ez dute egiten. Gatazka soziala ekiditeko, beraz,
nazionalismo aurreratuetan primordialismoa baztertu egingo da eta partaidetza
beste elementu ez-diskriminatzaileetan bilatuko: lurraldean, alegia. Estatuak, edo
estatua eraiki nahi duen nazionalismoak, partaidetza aitortzen dio bere lurraldearen
barruan bizi den orori eta norbera izango da, bere borondatez, partaidetza
erabakiko duena edo, are gehiago, eskatu barik ere emango zaio, modu
unibertsalean. Primordialismoa, laburtzeko, hasieran agertzen da, baina
nazionalismoa mugimendu politiko sendoa bihurtzen denean bigarren mailara
pasatzen da eta lurraldetasun printzipioa onesten da (Linz, 1985:204-205).
Antzeko desberdintasuna aipatzen du Gurrutxagak. Hasieran etnozentrismoa
da nagusi, zeina kanpoko eraso baten kontrako erreakzio modura sortzen baita.
Baina oraindik ez dago nazionalismoa osaturik. Industrializazioak ekartzen du
erasoa. Ohizko bizimodua krisian sartzen da orduan eta mehatxu sentsazio horren
kontra aurreko izaeraren ezaugarriak goraipatzen dira, defentsa bezala. Hizkuntz
eta kultur berpizkundeen momentua izaten da. Laster, ordea, esangura politikoa
ematen zaio sentsazio kolektibo honi eta etnozentrismo modura jaio zena zerbait
eratuago eta arrazionalizatuago agertzen da (Gurrutxaga, 1990:48-49).
Nazionalismoa teorizatzen duen taldearen lana itzela izaten da, nortasun
etnikoa landu behar izaten baitu. Iharduera horretan nazionalismoak nazioa osatzen
du: forma fisikoa ematen zaio, mugak jarri, eskubide eta ezaugarri batzuk aitortu
eta, ondorio bezala, estatua eraikitzeko eskubidea erreibindikatzen da. Hala ere,
nazioa lan politiko (eta historiko) baten bidez egiten dela esateak, nazionalismoak
berak nazioari ematen dion espontaneitate eta naturaltasun kutsuarekin egiten du
topo, ezen nazionalismoak, nazio kontzeptua sortzerakoan, bera sortu aurretik
osaturik zegoen nazioaren produktua dela aldarrikatzen du.
Euskal Nazionalismoa eta lurraldea: Euskadi ______________________________________ 29
Nazioaz bi ikuspegi nagusi daude. Gellner-en terminoetan esateko, batari
"kulturala" dei diezaiokegu, zeinaren arabera nazioa kultura bati baitagokio.
Bestea, "boluntaEuskal nazionalismoa eta nazio lurraldea