. Erdarazko grafema, erdaraz duen balioa adierazteko.
Erdarazko berba edo testua denean hizkuntza horren ortografia agertuko da.
Transkripzioa egikeran izan dudan arazo handi bat tx eta tz bereiztearena izan
da. Dimasek biak ederto ahozkatzen dituen arren bermeotarren kasuan bereizketa
ez da hain argia. Anton Perezen ustez, adibidez, hots hauek ez lirateke
Sarrera _____________________________________________________________________ 21
desberdinduko Bermeon. Neure iritziz Bermeon biak edukiko genituzke baina
andrazkoek hobeto desberdintzen dituzte hauek beharbada, gizonezkoek eta
gazteek oro har txartoago.
2. Lekukoaren transkripzioa
Transkripzioa inkestatzaileak egin behar du, zalantzarik gabe. Zailtasunak
asko eta asko izaten dira eta berba solteak edo esaldi laburrak direnean inoiz
lekukoari berari eskatu ahal zaio transkripzioa. Horrelako berba batzuk idazteko
edo errepikatzeko eskatu nion Dimasi. Hauek dira adibide batzuk; forma bakarra
izango den arren horrek ez du gura esan ahoskera desberdinak ezin egon
daitezkeenik:
aldinuek (ez nekien aldianuek, aldienuek, aldi:nuek edo aldinuek esaten
zuen)
enjaretaua (enjaretaue edo enjaetaue)
errindo (errindo edo erriendo)
fondeaderua (fondeaderue edo fondaderue)
titu (ti(r)atu, ti(r)etu, ti:tu, titu)
txalupa-etzia (txalupa-etzie edo txalupetzie)
Uste ez den lekuan ezustekoak har daitezke: iru illabete edo iru illebete-ren
artean duda neukan eta iru llebete eman zuen, i barik.
22 ____________________________________________________________________________
LABURDURAK ETA IKURRAK
a. = artikuludun berba edo forma mugatua
ad. = aditza
ad. intr. = aditz intransitiboa edo iragangaitza
ad. tr. = aditz transitiboa edo iragankorra
adb. = adberbioa, aditzondoak eta adizlagunak
adj. = adjektiboa, izenlagunak eta izenondoak
AEF31 = Anuario de Eusko-Folklore, 31. liburukia
Ant. = antonimoa
atz. = atzizkia
B = Bermeo
B-a = Bermeo, Alejandro Markaida
B-Bartolo = Bermeo, Bartolo
B-e = Bermeo, Esteban Zabaleta
B-f = Bermeo, Antonio Goienetxea, "Frufruna"
B-Garro = Bermeo, Garro
B-j = Bermeo, Julian Arenaza
B-l = Bermeo, Leon Arrue
B-m = Bermeo, Luis Olondo, makinista
B-o = Bermeo, Juan Oienarte (Juan "Akana")
B-p = Bermeo, Patxi Díaz de Corcuera
B-r = Bermeo, Rafael Mugartegi
B-x = Bermeoko kofradian izena jaso ez diodan gizonen batek esandakoa.
B1 = Bermeo aldizkaria, lehenengo zenbakia. Lehenengo zenbakia liburua da,
bigarrena zein orrialdetan dagoen
Bar. = bariantea, aldaera
Ber. = Bermeo
cf. = confer, konparatu
D. = Dimas Zaldunbide
Def. = definizioa edo esangura
Dok. = nola dokumentatzen den berba hori Azkueren hiztegian eta Mundaka edo
Bermeoren gaineko ikerketetan
e. = esakera eta esaldiak
Entz. = informazio entziklopedikoa
ex. = esklamazioak
Ez = lekukoak berba bat ez dakiela edo ez duela erabiltzen
Geo. = Geografia
Laburdura eta ikurrak _________________________________________________________ 23
I1 = Itsasoa entziklopedia lehenengo liburua
Ik. = ikusi
iz. = izena
Kat. = kategori gramatikala
L, Lek. = Lekeition nola jaso dudan berba hori
M = Mundaka, Dimas Zaldunbide
Mek. = Mekanika
O, Ond. = Ondarroan nola jaso dudan berba hori
Oha. = oharrak
pl. = plurala
sg. = singularra
Sin. = sinonimoa
Zit. = zitazioak edo erabilera argitzeko esaldi eta adibideak
( ) = zitazioetan parentesiaren barruko testua dudazkoa da edo ez da hain argi
entzuten; neure ustez esaten duena ipintzen dut.
[ ] = zitazio baten ondoren lekukoa zertaz ari den azaltzeko erabiliko dut.
* = ikur honekin agertzen den hitza ez dut jaso ahal izan baina suposa daitekeena
da; adibidez brauntadie eta brauntadak jasoz gero suposa liteke
mugagabean *brauntada izango dela. Zer esanik ez, inoiz okerren bat egin
litekeenez irakurleak posibilitate hau kontuan hartu beharko du.
- = mugagabearen eta mugatuaren arteko bereizketa adierazteko erabiltzen dut
gehienetan: abúx (mugagabea) - abuxe (artikulu singularduna), abúxek
(artikulu pluralduna).
24 ____________________________________________________________________________
HIZTEGIA
abadejo (B-a, M) - abadejue (B-a-f-j,
M)
Def.: iz. "abadejo".
Oha.: makallo arrañe esaten dela dio
Dimasek eta ez abadejue baina duda
daukat bereizteko inoiz erabil ote
daitekeen.
Lek.: abaladxo - abaladxua / Ond.:
abarixo - abarixu
Dok.: Azkuek ez zuen jaso hiztegian,
abalaio eta abario bai. / Anasagasti.
«Abadejue, Pollachius, Abadejo.» /
Anton Perez. «abadejo (abadejue) =
(Pollachius pollachius). G. abadejo. F.
lieu. I. pollack.»
abák (M) - abaka (B-a-l, M), abaka
aridxe (M)
Def.: iz. "abacá". D.: belak josteko antzi-
nako kalamuaren antzeko haria, orain
ez da erabiltzen.
Oha.: cf. piolie
abakondo (B-a, M) - abakondua (M),
abakondue (B-a, M)
Def.: iz. "bogavante", Homarus vulgaris.
B-a: langosta lakoa baina beltzagoa.
Entz.: D.: eskastu egin da hori ere, antzi-
na atrapatzen ziren otzarekin, hemen-
goa akabatu egin zen. Terranoban
dago horrelako asko.
Lek.: abakandua a. / Ond.: abakando -
abakandu
Dok.: Azkue. «Abakondo 3º (B-b, G-
zumay). (V. Abakando.) ABAKAN-
DO (B-l), cierta langosta de mar.
Algunos creen que no es la misma
langosta, sino un pez muy parecido
llamado por algunos "bogavante".» /
Anasagasti. «Abakondue, Homarus
gammarus, Bogavante.» / Anton
Perez. «abakondo (abakondue) = (Ho-
marus vulgaris). G. bogavante. F.
homard. I. european lobster.»
abanlari (M) - abanlaridxe (M)
Def.: iz. "remero".
Sin.: erremolaridxe
Lek.: abanlaridxa a., abanta a. / Ond.:
ez, erremolaxe
Dok.: Azkue. «Abantari, remero.»
abánt (egin) (B-a, M)
Def.: ad. "remar".
Zit.: erremu imintxen da abant itxeko (B-
a) / abantzalie, abant eitxen dauena
(M)
Dok.: Azkue. «Abant egin, remar.»
abante (B-a-j, M, O)
Def.: adb. (Joan, emon). "Avante".
Zit.: kasán da, abante, apaidxukas (B-a) /
omon abante gedxau! / enbraga, aban-
te, edo enbraga atzera / kasu baterako
ba sus abante, da, gausa bapadarusu
atzetik... / batek dxote baneko txistue,
abante danak botaten (M)
Oha.: aurrera barik abante esan daiteke,
etxera sartzeko nahiz beste kontestu
batean. Ikuztailuarekin edo edozein
tresnarekin ere erabil daiteke martxan
dagoela esateko. Hurrengoaren modu-
ko esaldietan ere entzun dezakegu: da
onek e lélengoku esan tzutena Peña de
Orok.. abante dabil e? (B-j)
ABANTE AMETIK (M)
Def.: e. goazen hemendik.
ABANTE DANA a. (B-r, M, O)
Def.: iz. (Emon). "Avante toda".
Zit.: omon abante dana! (M)
ABANTE GUSTIDXE a. (M)
Def.: iz. "avante toda".
Ond.: makiña gusti a.
ABANTE LIBRIEN (B-r, M)
Def.: adb. D.: enbarkazioa normalean
ematen zaion martxan joatea. B-r:
abante librea normala da.
Lek.: abante librin goyas
abantien (B-a-r, M)
Def.: adb. (Ibili, joan). "Remando".
Zit.: atxiñe dxute-san disen abantien /
iñor estue abantien itxosora (B-a) /
abantien ibiltxe sien, txalupak (M)
Dok.: Azkue. «Abantean, remando.»
AA
aberi (B-f-p, M) - aberidxe (B-a, M),
abéridxek (M)
Def.: iz. (Egon, eduki). "Avería".
Zit.: aberidxe bákosu / aberidxe daku / ni
aberidxegas nau (B-a) / aberidx(e)as
ba topaten basu enbarkasiñue ekarten
sendun erremorkan / dirue dakoye
orrek, aberidxa badau ba erremorka
pagateko / aberidxe okiñdxu (M)
Lek.: aberidxa a. / Ond.: *aberixa
(aberixaik)
aberidxa (L, M); aberidxe (B-p)
Def.: ad. "averiarse".
Ond.: aberixa
abioi (M) - abioye (M)
Def.: iz. "avión". Enbarreen artean itsa-
soaren hondoan lotu ziren gerrako
hegazkinak ere badaude.
a birar (egin) (B-a, M, O); a bidar
(egin) (B-p)
Def.: ad. D.: sarea enbarkatu arrastan.
Entz.: D.: primeroak segundoari abisa-
tzeko hiru txistu jotzen zituen.
Zit.: se sarritxen eitxen sendun dxun ba
Kabargan da Basamendira pásaten
siñenien, da, a birar, urandidxe dxote
sunin a birar, estau gedxau-te (M)
aborrota (M); agorrota (B-j)
Def.: ad. D.: motorraren ardatzak-edo
heltzen dionean, trabatzen denean.
Zit.: aborrota eiñdxe (M)
abosa (B-a, M)
Def.: ad. "abozar".
Zit.: káblie abosateko esaten da katie (B-
a) / lísto dau! Abosata dau! (M)
ábra (M) - ábrie (M), abrak (M)
Def.: iz. Geo. "abra".
Oha.: normalean toponimo moduan era-
biltzen da Bilbokoari deitzeko.
abrasadera (M) - abrasaderie (B-a, M),
abrasaderak (B-a)
Def.: iz. "abrazadera". D.: txikota-edo
tenkatzen duena.
abrusko (M) - abruskua (M), abruskue
(M)
Def.: iz. "gobio". D.: arrain buru handia.
Entz.: D.: sarritan ikusten da Txorroko-
puntako putzuan-eta, gozoa jaten.
Sin.: otzoburuskue
Dok.: Azkue. «ABRUZKO (B-mu), pece-
cillo no comestible de entre peñas.»
abúx (B-a, M) - abuxe (B-a, M),
abúxek (B-a) 1.
Def.: iz. "pez plata, pejerrey", Atherina
hepsetus eta Atherina presbyter. B-a:
odol bakoa, zuri-zuria da. D.: Sanan-
deren "xula" esaten diote.
Entz.: D.: antzina asko ateratzen izan da
aonetan, portuetan. Puntal handi bat
ipini zedazo handiekin, mazia bota eta
atrapatzen zen saltzeko. Orain bapeztu
egin da. Hori jaten dute Sananderen
asko tabernetan, txikito bat edateko-
edo. Kostako arraina da baina beste
abux bat dago kanpokoa, kalakoa, ehun
brazatan-eta atrapatzen da arrastako
sareekin. Sananderen prezio ona egiten
zuen. Urrezuria lakoa dauka barrua eta
botikak egiteko erabilia da.
Lek.: abotxa a. / Ond.: sisangra - sisangri
Dok.: Azkue. «ABUS (B-b), aguacío, un
pececillo. Var. de ABOTX.» / Ortuzar.
«Abuxe: Pececillo llamado pejerrey.
En sentido traslaticio llaman así a los
chiquillos sin arranque.» / Anasagasti.
«Abuse, Argentina sphyraena, Pez
plata. Abuse, Atherina boyeri, Pege -
Rey.» / Anton Perez. «abux (abuxé) =
(Atherina presbyter). G. pejerrey,
aguacioso, abichón. F. mochon, prêtre.
I. atherine, smelt. Arrain izen hau
adore gitxiko pertsonea izendatzeko
ere erabiltzen da.»
abúx (B, M) - abuxe (B, M) 2.
Def.: adj. odolik ez daukan pertsona,
lotua. Hotzakilari ere esaten zaio.
Zit.: da personi dana lotue, "txo! Abuxe
sara su txo" / txo! Abuxe aix i txo! Ori
esaten da amen be, txo! Abuxe aix ela?
/ odol baku sara txo!, abuxen antza
dakosu (M)
aberi_________________________________________________________________________________
28
adár (M) - adárrak (B-a, M)
Def.: iz. "antenas de las gambas"
galderaren erantzuna.
adúr (B-a, M) - adurre (B-a-j, M)
Def.: iz. "baba del pescado, mucosidad de
la anguila...".
Zit.: ño! Onek arrañek adurre dako (B-j) /
abe ser dako adurre ba?! / abe onek
adur asko dako! (B-a) / bokartape bai
adurre omoten dau (M)
Sin.: arroka, babie
Ond.: moku a.
Dok.: Azkue. «ADUR: 1º (Bc), baba.»
a ello (B-j, M, O)
Def.: adb. (Ibili). Arrain baten bila edo
zeredozertan ibili beren beregi, ez bide
batez.
Zit.: ya a ello ibiltxen di esponjatan /
olako enbarkasiñuk ixeten sin ba
lebatzetan ibiltxe sinak, lebatzetan a
ello / arrastan ibil giñenin a ello
dxuten giñen e gaues marraixotan (M)
a elloko (M) - a ellokue (B-a-m, M)
Def.: adj. aproposkoa.
Zit.: au a elloku da [artxa ateratzeko
haria] (B-a) / oten sin a elloko otzara-
txuek (M)
aforra (M)
Def.: ad. D.: bela batu. Erria bela eta
gero, batu.
Dok.: Astui. «Recoger la vela: BATU;
AFORRA» (I7-191)
*afrontoko manda - afrontoko mandie
(B-j)
Def.: iz. "barlovento".
Zit.: afrontoko mandati saus / afrontoko
mandi dako artunde (B-j)
Sin.: aixeko mandie
afrontosu dator (M)
Def.: e. D.: eguraldia gogor dator.
Dok.: Azkue. «Afrontu (B-l-mu-tx, ...),
intemperie.»
agarra (B-a-j, M) 1.
Def.: ad. arrainak heldu amuari.
Zit.: Jesus! diño, agarra tzo atunek / e!
agarra dost! / kaseru gu dau esan, arra-
ñek ondo agarraten tzola (B-a) / atunek
agarrakeran (B-j) / arrañek agarraten
dauenien, au itxen da, baja, txoridxe /
sarritxen ba, e! agarra da(u) bat arrañe,
non agarra dau? ta ubillien / esko-apai-
dxue bota, da agarrate banin ba, gora /
atunetan e, arrañek agarrate banin: Je-
sus! / luletan on da agarraten dau orrek
/ alardakue oten da bótata, arrañek
agarra arte / kórtxue da ba, markaten
dauena arrañek agarraten dauenien
(M)
Lek.: eldu
agarra (M) 2.
Def.: ad. arrastako sareak-eta hondoan
trabatzea.
Zit.: trábu da ondun agarraten dauenien /
onduri agarra tz(agu) da páñu galdu du
/ an apurtu eitxe san apaidxue, ondun
agarrata ta apurtu (M)
agarrada (M) - agarradie (M) 1.
Def.: iz. atunek edo arrainek heltzea.
Zit.: agarrada ona okiñdxu, asko atrapa
basus, agarrada ona edo esta ixen
grano bi edo iru agarra dauinak (M)
agarrada (B-j, M) - agarradie (B-j, M)
2.
Def.: iz. Mek. "agarrotamiento". B-j:
alkondarak (kamixie) eta pistoiak aga-
rratu, heldu. B-m: pistoiak alkondaran
agarratzea.
Zit.: agarradi okiñdxu (B-j) / agarradi
okiñdxau motorrak (M)
Oha.: cf. aborrota
agarrakera (M)
Def.: iz. heltzea.
Zit.: agarrakera gogorra okitxen dau
[zimarroiak] (M)
agín (M) - agiñe (M) 1.
Def.: iz. ankilaren "beso" bat.
agín (B-a, M) - agiñe (B-a-f, M) 2.
Def.: iz. botaberari eustekoa, posizio bi
edukitzen zituen lehen botabera gora-
go edo beherago joateko. B-a: babo-
rrekoa nahiz estiborrekoa.
Oha.: beharbada Alejandrok atunetako
agiñe ere lexikalizatuta erabiltzen du.
agín_________________________________________________________________________________
29
BEKO AGIÑE a. (B-r, M)
Entz.: B-r: botabera beherago joateko,
aparioa zabalago joateko.
GOIKO AGIÑE a. (B-r, M)
aginsorrotz (M) - aginsorrotza (B-j-o-r,
M)
Def.: iz. "bonito del sur", Sarda sarda.
Haginzorrotza. D.: makaelaren tipoko
arraina. Gehien ere kilo bi, bi eta
erdikoa. B-r: atunaren familiakoa edo
ez dakit den. Ez da serrutxue, diferen-
tea da. B-l: ez dakit haginzorrotzari
Algecirasen-eta "bonito" deitzen
dioten. B-j: ez dut pentsatzen nik kilo
bitik gora dakonik. Kilo bi eduki
litzake.
Entz.: D.: Izaron txitxarrotan zabiltzala
ere atrapatzen da. Marmitan nahiz
tomatetan atuna legez ipintzen da,
pentsatzen dut atuna baino zuriagoa
dela oraindino, arrain gozoa. B-r:
gozoa, asko balio du horrek ere. B-j:
gutxi atrapatu dut neure denboran.
Hemen ez da ateratzen haginzorrotza,
ni ez naiz akordatzen. Frantziara hur-
biltzen zarenean, berriz, plaian hogei
brazatan-edo bokart artean ateratzen
da. Ez etxada guztietan baina batzue-
tan hiru-lau atrapatzea suertatzen zen
eta etxerako partitzen izan da zatitxu
bana.
Oha.: "bonito del sur" bezala definitu du-
gun arren badirudi erabilera desber-
dinak daudela honekin eta serrutxoa-
rekin (Ik. serrutxue).
Sin.: serrutxue Dimasentzat.
Lek. eta Ond.: ainsorrotza a.
Dok.: Azkue. «Agin-zorrotz (B-l), sierra,
un pez.» / Anasagasti. «Serrutxue,
Aginzorrotxa; Sarda sarda, Bonito del
sur.» / Anton Perez. «haginzorrotz
(haginzórrotza) = (Sarda sarda). G.
bonito. F. bonite à dos rayé. I. bonito.»
aguaser (M) - aguasera (B-a, M)
Def.: iz. "aguacero". D.: txubaskoa.
Zit.: aur dakar aguasera (B-a)
Sin.: txubaskue
agure (B-a, M) - agurie (B-a, M),
agúrek (B-a-j)
Def.: iz. D.: merkantean gizonen artean
kapitanari deitzeko modua, hau
zaharra nahiz gaztea izan. Berari ez
zaio esaten errespetu falta izango
litzateke-eta.
Zit.: txo! Non dau agurie? (M)
Oha.: berba Bermeon eta Mundakan
agura izango litzateke, u-ren eraginez
esaten da agure baina ikusten da plura-
la agurek dena eta ez *aguriek.
Ond.: aguri a.
*agurin ule - agurin uliek (B-p)
Def.: agurearen ileak. Itsaso handia
dagoenean ikusten den bitsa, ile zuriak
bezala joaten delako.
Ez: M
áidera (B-r, M)
Def.: adb. hondotik gorantz datorren
bixiguagatik esaten da.
Lek.: aidera / Ond.: bolan
Oha.: cf. bola
áidetu (M)
Def.: ad. ur handitik pasatzeko arrastan
makina guztia emanda elementuak al-
txatzea, sareak eta dena. Santamorotik
Arritxurako adibidea ipini zuen
Dimasek.
aidxén (B-a, M) - aidxena (B-a-l-r, M)
Def.: iz. aihena. D.: enbarkazinoa
amarratzen den lekua, bertako buia eta
amarra. B-l: barkua amarratzen den
lekua.
Zit.: an satos itxosotik, ártun, seure
aidxena (B-a) / aidxenin dau amarrata
(B-r)
Ond.: kate - katik
Dok.: Azkue. «AIEN 2º (B-b), amarra-
dero de lanchas. Antes eran estacas;
hoy generalmente argollas de hierro.» /
Ortuzar. «Aidxene. Lugar del puerto en
donde se amarran las lanchas.»
ainka tzu txakurrek (M)
Def.: e. D.: eskua moilaren kontran edo
beste enbarkazio baten kontran atrapa-
keran erabiltzen den esakera.
aginsorrotz_________________________________________________________________________________
30
aixár (M) - aixarra (B-a-j, M),
aixárrak (B-r)
Def.: iz. "gusana". B-r: harra lakoak,
meheagoak.
Zit.: gaur be on die or aixarretan (B-r)
Sin.: arra / Oha.: Dimasek dio ez dela
Mundakako berba, Mundakakoa arrá
dela.
Dok.: Ortuzar. «Aixarra. Gusana, lombriz
de mar. Muchacha guapa.»
aixé (B-a, M) - aixie (B-a-j, M), aixíek
(B-a) 1.
Def.: iz. "viento". Haizea.
Zit.: emen baitxe, nórteko ixarra be,
estaitx itargidxe, da ixár bat-akonien,
dxakitxe-san dauie, poco más o menos
sarrak ba se aixe étxako dauen / se
aixe dago ba? ta e! kánpoko aixi dau,
da neiku gogorra dau e? / bálixe esula-
kon topá por atxe o por be edo, edo
aixi ekar dauelakon edo / abe aixi ba
demasa! / e ollanka bidxar e aixi
esango da / aixi daueles arantz, bárkue,
dxoten dau, estiborretik emoten tzo
aixie (B-a) / se aixe dakosu? /.../ da sé-
matekue? [zenbatekoa, zenbat nudo-
koa] (B-j) / olan dauenin bare-bare ta
aixe barik / aixe suabetxuk eta / mane-
jadatxue, aixe flojuas / amen oten den
modun ipartxules, esebes aixe-, da
aixe flojue / negun aixerik epelena, da
mendebala / ango aixe otzati orrek,
nórteko aixiek / aixe otza dauenien /
oidxidi da, aixi bueltaka duna / buelta-
ka due aixi korridxen / aixin kontra
dauenin korrenta / ábrako aixi dau,
esatiles e- gu dau esan, estenin aixe je-
nerala / "orakan" esaten da ba, dauenin
e aixe txarra, aixe- aixe asko edo
dauenin / poparin da, aixin e-, aixin
aldera susenien / aixin aldera, datorren
olatue [ipar-olatua] / aixe asko badau
e, ba, balantzadi asko / aixe asko
dauenien / aixi dau / aixe apur bapadau
/ aixetxue on san / da aixi otiles [ur
larria] / da arrañe badau erdi asalien
eitxen dau e, e, aixi:k egotiles, aixi
otiles aulan eitxen dau / nórteko
aixitinien, norteko aixiek e, otzak
datosenien, neguen, otorten di ona
[atak] / edo aixie badau gogor ba
mandi emonda. Ori da "mandara" /
aixe gogorra oten basan / da aixi dau
"frescachón", esatiles e, gogor aixi be /
da aixie ba, total gogor dauela / an
eitxen dau aixe gogorra, an e, Sanan-
deren botaten dau aixi gogorra, gogor /
aixe gogorra barik, da aixe suabi barik
e auri, bidxen bitxarteko aixe freskue /
aixe gogorraue dakar / aixi dauela
naikue Arballun dauenin baldarra /
egualdi berdie gu dau esan e, aixi
neiku dauela, aixi neiku dauela / se, or
dauenin alan, kánpun aixi dau /
báspadan aixi edo bádakar, imintxen
dxako "el sepo" / da gero aixi ekarke-
ran ba "berdetuten dakar" / da, aixie
dakar da koño, aixi dakar berdetuten /
"aixik ekarri-sapa!" Aixipe txistu itxen
daueles. Aixipe ekarri-sak! [txistu
egikeran] / amuradan gues, ba da apur
bat e mandátik artunde aixie / konpasa
bera da aixin errunbuek / galarrenak
oten die ónek e, derrepenteko aixie ta
oten dina(k) / olat(u) sarratue oten da
aixias / marmok bat, bélako e bárkules,
aixis bélan dxuten / aixik dxoten sai-
txulakon / aixerik estauelakon dxoten
ugerie formaten da / da oridxu botaten
basu, aixetan be, imintxen da ugerie
(M)
Lek.: aixe - aixia / Ond.: axe - axi
Dok.: Azkue. «AIZE (AN, B, BN, G, S),
haize (L): 1º viento.»
ÁBRAKO AIXIE a. (M)
Def.: iz. D.: haize jenerala ez dena, kasu
baterako itsasadarretik behera datorren
terrela. Bertoko kostako haizea, ez da
norteko haizea.
Dok.: Azkue. «Abraize (B-mu), viento
del abra, del norte.»
AIXE BERDIE. Ik. berde
AIXE FRANKU (M) - AIXE FRANKUE
(B-r, M)
Def.: iz. D.: popadako haizea, gogor ba-
rik haize nahikoa eta nabigatzeko ondo
dagoena. B-r: bostetik hamarrerakoa.
Zit.: mendebala da itxasoko aixe frankue
(M)
Ond.: axe franku a.
aixé_________________________________________________________________________________
31
AIXE FRESKO (B-a, M) - AIXE
FRESKUE (B-r, M)
Def.: iz. "viento fresco". D.: ez hotza,
haize biguna eta gogorraren bitartekoa,
hogei bat nudokoa. B-r: hamaboste-
koa-edo.
Ond.: axe fresku a.
ÁNDRAN AIXIE a. (B-l-p, M),
ANDRAIXIE a. (B-e)
Def.: iz. D.: barruko haizea, hegoako
haizea.
Entz.: D.: oraintxe ere esaten da baina
esakera bat legez, andreei matxana
sikatzen diela esaten da. B-l: oskola
sikatzeko.
Lek.: anran aixia a. / Ond.: andran axi a.
BARRUKO AIXIE a. (M); BARROKO
AIXIE a. (B-l)
Def.: iz. D.: sudoesta.. B-j: hegoako
haizeari esaten diogu.
Ond.: barruko axi a.
BEKO AIXIE a. (B-a-j, M)
Def.: iz. D.: noroesta eta oesta eta horiek
dira beheko haizeak. B-j: suroesta,
oesta eta noroesta.
ÉGUKO AIXIE a. (B-a-e-r, M)
Def.: iz. "viento sur".
Sin.: aixerrikue
Lek.: eguako aixia a. / Ond.: eguko axi a.
ÉRETAKO AIXIE a. (M)
Def.: iz. D.: popadan daukazun haizea.
ERRIKO AIXIE a. (B-l, M)
Def.: iz. "viento sur". B-l: "viento del
sur".
Sin.: aixerrikue, éguko aixie, andran aixie
Lek.: errekaixia a.
GALLEGUN AIXIE a. (B-a, M)
Def.: iz. D.: noroesteko haizea.
Lek.: gallego aixia a.
GOIKO AIXIE a. (B-a, M)
Def.: iz. D.: goiko mandako haizea, lesta
eta nordesta.
Ond.: goiko axi a.
IPARRAIXIE a. (B-r, M)
Def.: iz. iparra, lesteko eta nordesteko
haizea.
Lek.: iparraixia, iparrekaixia a.
Dok.: Azkue. «Iparraize 2º (AN, B, G,
L), viento este. En la costa IPAR no es
norte, sino este.»
KANPOAIXE (M) - KANPOAIXIE (B-
a, M)
Def.: iz. kanpoko haizea. D.: nortak,
nordesta-eta.
Bar.: kanpoko aixie
Ond.: kanpoaxi a.
KÁNPOKO AIXIE a. (B-a, M)
Def.: iz. D.: nortak, nordesta-eta.
Ond.: kanpoko axi a.
NORDESTEKO AIXIE a. (M),
NORDESTEKUE a. (B-r)
Def.: iz. "viento del nosdeste". D.: goiko
haizea da.
NÓRTEKO AIXIE a. (B, M), NÓRTE-
KUE a. (B-r)
Def.: iz. "viento norte". D.: beti izaten da
hotza.
Lek.: nortekaixia a. / Ond.: norteko axi a.
NORUSTEKO AIXIE a. (B-a, M)
Def.: iz. "viento del noroeste". D.:
beheko haizea da.
Ond.: noruesteko axi a.
OESTEKO AIXIE a. (B-a-j, M)
Def.: iz. "viento del oeste".
Ond.: oesteko axi a.
POPADAKO AIXIE a. (M)
Def.: iz. "viento de popa".
SUESTEKO AIXIE a. (M)
Def.: iz. "viento del sueste".
Ond.: suesteko axi a.
SUROESTEKO AIXIE a. (B-r),
SUROESTEKUE a. (M)
Def.: iz. "viento del suroeste".
TRABESEKO AIXIE a. (B-a, M)
Def.: iz. D.: trabesetik datorren haizea,
aixé_________________________________________________________________________________
32
kostadutik jotzen duena. B-a: estibo-
rretik nahiz baborretik jotzen duenean
haizeak.
aixé (B-a, M) - aixie (B-a-m, M) 2.
Def.: iz. "aire".
Zit.: konpresoratie, e motorretan aixi
artze-, aixi kargateko / bonbonak eta
arek aix(i)s kargata okitxe bin beti /
aregas kargate bin e, aixie. Arek e fá-
llaten batzun ba, aixi be akaba / mange-
rie e sartziko aixie ["manguerote"
erdaraz?] / aixin bonbónak (M)
aixebe (B-a, M) - aixebie (B-a-r, M)
Def.: iz. D.: "sotavento". B-a:
"resguardo".
Ant.: aixeko mandie
Lek.: aixebia a. / Ond.: axebi a.
Dok.: Azkue. «Aizebe (B, G), sotaven-
to.» / Astui. «Caída de popa: AIZEBIE.
Sotavento: AIZEBIE» (I7-191)
*aixeko manda - aixeko mandie (B-a-j,
M)
Def.: iz. "barlovento". Haizeak jotzen
duen manda.
Zit.: aixeko mandi dako artunde (B-j)
Sin.: afrontoko mandie / Ant.: aixebie
Dok.: Urkidi-Apraiz. «barlovento (aizeko
manda)» (B1-160) / Astui. «Barlo-
vento: AIZEKO MANDIE» (I7-191)
aixeko mandak (artun) (M)
Def.: ad. eskapatu, alde egin.
aixera (B-a-r, M), aixeraka (B-o, M)
Def.: adb. (Joan, eduki). D.: haizearen
barrura.
Zit.: ori latiñe da, ori de ba- bárkue aixera
okitxeko (B-a)
Ond.: axeaka
aixerriko (B-a, M) - aixerrikue (B-a-j-
r, M)
Def.: iz. hegoako haizea.
Entz.: B-r: Labe Garaietako sua ikusten
zenean itsasotik hurrengo egunean hai-
zerrikoa seguru.
Zit.: aixerriko antza deu (B-a)
Sin.: éguko aixie
aixerriko sero. Ik. sero
aixerriko eske (M) - aixerrikun eskie
(M)
Def.: iz. D.: klaru dagoenean eta gauez
izarrak kinu-kinuka daudenean. Baro-
metroa beherantz badoa haizerrikoaren
eskea da, haizerrikoa ekarriko du.
aixetik (B-j, M)
Def.: adb. (Ibili). Ondo (irabazten..). B-j:
eratara dabilela, arraina jo duela...
Zit.: májo dabil ori aixétik (B-j)
aixetza (M) - aixetzie (B-p, M)
Def.: iz. "vendaval". D.: haize asko da-
goenean, itsasoan ere bai eta herrian
ere bai.
Zit.: abe Marie! No! Aixetzi badxaupa!
(B-p) / ya! Au dok aixetzi dauena! (M)
akula (L, M, O), akule (B-a) - akulie
(B-a, M), akulek (B)
Def.: iz. "aguja", Belone belone.
Entz.: B-a: gustu zantarra dauka eta ez da
jaten. B-r: ez du balio jateko. D.: He-
zur berdea dauka eta ilunetan argia
legez egiten du. Usain gogorra dauka
eta orain jan ere ez akula. Kostako
arraina da baina kanpoan ere atrapa-
tzen da. Kostan kazan atrapatzen dira,
lumarekin edo horrela. Antzina gerra-
bueltan jaten genuen. Legatzetako
karnadatako ere erabiltzen zen, sardi-
narik edo antxobarik egoten ez zenean,
hori eta txibia ipintzen zen amuan.
Elantxoben akula-sareak egoten ziren.
Akula-zopa egiten zuten Elantxoben eta
esakera modura esaten zuten akula ona
dela andre gazteari bularra ekartzeko.
Lek.: akula - akulia / Ond.: akula - akuli
Dok.: Azkue. «AKULA (B, G), aguja,
cierto pez.» / Anasagasti. «Akulie,
Scombedesocidue saurus, Paparda,
Aguja.» / Anton Perez. «akule (akulie)
= (Belone belone). G. aguja. F. orphie.
I. garfish.»
akula bidegarde (M) - akula bidegar-
die (M), akula bidegardiek (M);
akule bidegarde (B) - akule bide-
gardie (B-f)
Def.: iz. "pez espada", Xiphias gladius.
Julianentzat ez da "pez espada", badian,
akula bidegarde_________________________________________________________________________________
33
bokart artean edo halan ateratzen den
arrain txiki bat baino. Ik. pes espadie
Lek.: akula melebarda - akula melebar-
dia / Ond.: akula bidegarde - akula
bidegardi
Dok.: Azkue. «Akula birigarda (B, G),
aguja, cierto pez más sabroso que
AKULA.» / Anasagasti. «Akule bida-
gardie, Xiphias gladius, Pez espada,
Emperador.» / Anton Perez. «akulebi-
degarda (akulebidegardie) (Xiphias
gladius). G. pez espada, espadarte,
emperador. F. espadon, epée. I. sword
fish.»
alá (B-a-j-o, M) 1.
Def.: ad. (Kordela, tertza, txikota (M),
atuna (B-a)..). "Halar".
Zit.: ala ori apaidxue! (B-j) / onek
gixonak atun danak alá bi daui eurek
[ubileko gizonek] / atxiñen eskus
alate-san da [artea] (B-a)
Lek. eta Ond.: ala
Dok.: Ortuzar. «Ala. Levantar el aparejo.»
alá (M) 2.
Def.: ad. dirua irabazi
Zit.: orrek diro asko ala dxauk / asko ala
dau (M)
alabado sea Dios! (B-f, M)
Def.: ex. B-f: lehenengo atuna enbarka-
tzean esaten dena, lehen ere bai eta
orain ere bai.
Entz.: D.: oraintxe ere esaten dugu tximi-
noitan, lehenengo tximinoia atrapatzen
dugunean.
Sin.: Jaungoikun ixenien!
alador (B, M) - aladora (B-a-l, L, M,
O)
Def.: iz. "virador, halador".
Sin.: biradora
alaerrio (M) - alaerriue (M)
Def.: iz. alaerrioko aparioarekin ibiltzea.
Entz.: D.: atrapatzen zenaren hirutarik bat
kentzen zuen jabeak. B-r: hirutarik bat
baporari ematen zitzaion.
Sin.: bixire
alaerriuen (B-a-r)
Def.: adb. alaerrioan.
Lek.: alaerriuan
alanbra (B-j-l, M, O) - alanbrie (B-f-j,
M), alánbrak (B-a-f)
Def.: iz. "alambre".
Ond.: alanbra - alanbri, alanbrak
KARRETELEKO ALANBRIE a. (M)
Def.: iz. karreteleko alanbra arrastan.
Entz.: D.: erremorkarako ere erabiltzen
dute.
OGETAMABOSTEKO ALANBRI BAI-
ÑO MEYAU SARA (M), OTAMA-
BOSTEKO ALANBRI BAIÑO
ARGALAU DAU ORI (B-a)
Def.: e. pertsona argalari esaten zaio.
Hogeita hamabosteko alanbra
meheena izaten zen atunetan.
alanbrasko (B-j, M) - alanbraskue (M),
alanbraskuek (M)
Def.: adj. "de alambre". Alanbrazkoa.
*alarda - alardie (B-j)
Def.: iz. arrantzan alardako aparioarekin
ibiltzeko modua.
alardan (B-f-j)
Def.: adb. alardako aparioarekin.
*alasa - alasie (B-a-j)
Def.: iz. alasako aparioarekin ibiltzea.
alasan (B-a); alasien (B-a)
Def.: adb. bizira alasako aparioarekin.
Ez: B-f
albá (B, M) - albie (B-a-j, M)
Def.: iz. "alba".
Zit.: bertan oten garixen, arek eta, erdi
albie eiñ arte (B)
alba gorri, aixe edo euri (B, M)
Def.: e. goizalde gorriak haizea edo euria
dakarrela.
albokera (B-o) - albokerie (B-f, M)
Def.: iz. 1. "listado". D.: izatez erdaraz
zimarroia da. Orain deitzen diote
alá_________________________________________________________________________________
34
atuneroek listaue, guk beti deitu diogu
albokerie. 2. Frufrunak irudiak
ikuskeran "bacoreta", Euthynnus
alleteratus arrainari eman zion izena.
Lek.: *albokera - albokeria / Ond.:
albakori a.
Oha.: erdarazko arrainen gidetan albacora
Thunnus alalunga-ri ematen zaion
izena da, atuna, "bonito del norte".
Dok.: Azkue. «Albokera 2º (B-l),
albacora (santu), bonito, pez achatado,
muy sabroso, no muy fuerte ni tan
tempranero como el EGA-LABUR.» /
Anasagasti. «Albakorie, Alistaue,
Katsuwonus pelamis, Listado.»
aldada (B-a, M) - aldadie (B-a, M)
Def.: iz. arrantzan leku batetik beste
batera joan.
Zit.: e! Korrontak e atara gaitxus ba,
lesterau, oesterau, edo égurau, edo
nórterau, aldadi ein bi du lengo lekora
/ ño! Orrék e bígarren aldadi darue-do,
aldada asko eitxen dau orrek-edo (B-a)
Lek.: *aldara - aldaria / Ond.: aldara -
aldari
aldadaka (M)
Def.: adb. (Ibili). D.: leku batetik bestera
ibiltzea.
Ond.: aldaraka
aleta (M) - aletie (B-j, M), átzeko aletie
(B-j), alétak (B-j, M)
Def.: iz. "aleta"? Enbarkazioaren atzeko
mandak, atzeko mandan aurrean amula
izango litzatekeenaren parekoa.
Zit.: átzeko aletie apurtu dxasku / da
selan dutzu enbarkasiñu? ba ondo du,
átzeko aletatik ba ondo due.. (B-j) /
aletati gues (M)
BABORREKO ALETIE a. (B-j, M)
ESTIBORREKO ALETIE a. (B-j, M)
Zit.: estiborreko aletatik, datost aixie (B-j)
*alga - algak (B-a)
Def.: iz. "alga".
Oha.: cf. aukie, leutza
Ez: M
algateko (B-a) - algatekue (M)
Def.: adj. eskasa.
Zit.: éstauela márkaten ondo, algateko
aparatutisela (B-a) / parrotxen e tama-
ñokue edo, asitxuau ixeten da, baye
da, algateku dxateko [latxa] / bokar
baltza da... e, e esta- arrain algateku da
baye esta oten askorik ori / da aurten-
go udi ba algateku ixan da, igual aun-
txe urridxe ixengo da obie / da barko
bat e, algatekue / Mundekan e erderas
kostan iñon baiño gedxau eitxe san
atxiñe. Erderi algatekue, algateku baye
erderas eitxe san / da, neguen-da kála-
rako dxuten sinien, ba egualdi algate-
kue esta ta ordun ixaten san farol
berdie dudán (M)
Oha.: erdarazko "al garete"-tik dator.
algatian (M), algatien (B-a, M)
Def.: adb. D.: "al garete", trabes. Arrain
gutxi edo txarto dabilenagatik ere
esaten da.
Zit.: ori enbarkasiñu algatin dabil [=
gutxi atrapatzen] / ori patroye algaretin
dabil / da érderas algatien, geuk auntxe
eitxen dun moduen, algatien [txarto]
(M)
Oha.: algaretien edo algatien esaten zuen
galdetu nionean Dimasi, lehenengoa
erdararantz doala erantzun zidan.
Ond.: algarete, algaretin
áli (B, M), ali-ali (M)
Def.: adj. arrain gutxi ateratzen duen
patroia.
Zit.: ori bapora ali dok (B) / gure patroye
áli da / txo! Ori ali-ali dok! (M)
Sin.: balbie, aliadue, busgorridxe
aliado (B-a, M) - aliadue (B-Garro, M)
Def.: adj. arrain gutxi ateratzen duen
patroia.
Sin.: ali-ali, balbie, busgorridxe
Lek.: ganorabako patroya a. / Ond.: ez,
makala a.
aljiba (M), aljibe (B-a) - aljibie (B-a,
M), aljibek (B-a); *arkibe - arkibie
(B-l-r)
Def.: iz. D.: barruan barik kanpoan
aljiba_________________________________________________________________________________
35
egoten diren biberoak, fondiata edo
moilaren kontran-eta ipinita. B-x:
txibiak ipintzeko kaxa bat. B-l: uretan
dagoena, egurrezkoa zuloekin, txibia-
edo bizirik edukitzeko.
Zit.: txibidxi botaten gus aljibara (M)
Sin.: txibidxa-kajak
Oha.: cf. sanbonbo
Dok.: Astui. «Vivero: BIBERUE;
ARKIBIE» (I7-191)
alkauete (M) - alkauetie (B-j, M), aixe
alkauetie (M), aixe alkauetiek (M)
Def.: iz. Dimasen azalpenaren arabera
benetan egingo duen haizearen
aurretik ibiltzen diren haizetxuak dira,
kasu baterako mendebala emanda
suesteko haizetxua dagoenean, "vientos
variables". B-j: borraska iragartzen
duen hegoako haizea. Normalean hai-
zea hegoatik hasten da gogorra denean.
Zit.: amen dator alkauetie! (B-j)
alkitran (M) - alkitrana (B-j)
Def.: iz. "alquitrán".
Entz.: B-j: lehen estopa tarteetara-eta
botatzen zen.
Sin.: breye
alkondara (M) - alkondarie (M)
Def.: iz. "camisa".
Sin.: mariñerie
Dok.: Azkue. «ALKANDORA (B, G),
camisa de hombre.»
allega (B-a, M)
Def.: ad. "llegar". Ailegatu, heldu.
Zit.: da aren parajera allegaten sarenien
aregas e norte-, norte-sur, andik gora
dau arridxe, andik gora dau arridxe
allega arte, allega arte Lagako baixie,
Lagako baixera allegate sarenien,
andik gora dau arie / triuen, bi daus
biarrien, da batepakarrik artzen dau
arrañe barrure. Allegaten denin erritxi
dauena, arraiñe saltzen dxunda dau a,
erritxik allegaten denien, enparejaten
da bestias (M)
alluet (B, M) - allueta (B-r, M), alluta
(M)
Def.: iz. "aligote?". Pagellus familiako
arraina. D.: bixiguaren antzeko arrai-
na, bere kolorea dauka. Arraia bakoa.
Entz.: D.: udan atrapatzen da alluet txiki-
txua hemen, gero urriaren bueltan,
azaroan, abenduan eta negu bueltan
alluet handiagoa atrapatzen da aparioe-
kin.
Dok.: Anasagasti. «Allueta, Pagellus
acarne, Aligote.» / Anton Perez.
«alluet (allueta) = (Pagellus acarne). G.
aligote. F. pageot. I. axillary bream.»
almanake (B-a, M) - almanakie (B-j,
M)
Def.: iz. "almanaque".
Entz.: B-j: urtean-urtean erosi behar izan
duzu almanakea, eguzkiaren gauzak
jakiteko.
almandraba (M) - almandrabie (M)
Def.: iz. "almadraba". D.: labirinto baten
moduko artea. Cadizeko golkoan
egoten zen zimarroiak atrapatzeko.
aloja (B-j, M) - alojie (B-j, M), alójak
(B-a-j)
Def.: iz. D.: atabela baino upela handia-
goa, zortzi arroaren bat antxoba sar-
tzen zen.
Entz.: B-j: arbiak edukitzen ziren. Hogei-
ta hamabost, hogeita hamazazpi aloja
edukitzen dituzu negu guztirako. Bixi-
gutakoa eta papardotakoa.
a lo muerto (M)
Def.: adb. D.: lepoz uger egitea.
alta y baja (M) - alta y bajie (M)
Def.: iz. Mek. D.: pistoi biko baporezko
makina izaten zen, áltakue eta
bájakue.
Oha.: cf. triplie / Sin.: erreblesiblie
*alternador - alternadora (M)
Def.: iz. Mek. "alternador".
altobaixu (M) - altobaixuek (M)
Def.: iz. itsasoak egiten dituen gora-
beherak, ur handiagoa eta ur txikiagoa
tartekatuz.
altor. Ik. ator
alkauete_________________________________________________________________________________
36
altura (M), alture (B) - alturie (B-a, M)
1.
Def.: iz. "pesca de altura". D.: bokartean
eta atunetan-eta ibiltzen direnak.
Zit.: batzuk ote sien ba, dxuten sinak
alturara, korréuek / alturako enbarka-
siñuek / Asoresera ta dutzus-de, orrek
e di alturakue (M)
altura (M), alture (M) - alturie (B-p,
M), alturak (M) 2.
Def.: iz. (Eduki, emon, hartu). "Altura".
B-a: "altura".
Zit.: Eako alturen on garies / Vígoko
alturen edo, oesterau badau borraskie
(B-a) / sestanti da alturi artzeko /
alturak eta artzeko / alturak artzeko
eguskidxeas / amar graduko alturi edo
dakonin (or) ya artze sendun / ártzen
sunin e, alturie, trasportadoras dxun
bixu plánora / Dxatan oesteko manda-
tik? Baye se alturetan? / se errunbotan
satos edo? Se alturetan saus e-, satos
edo? / se alturetan gaus edo? / se altu-
ran dauen da ori, markaten tzoena da
sonarra / gaur sondak markaten tzu se
alturetan datorren arrañe / a eitxe su, a
apunte, sema brasetan da se alturetan
da, ori dauen [enbarreak] / da arekas
eitxen sendun artun alturek, áren
alturekas gero pasaten siñen líbrutara /
an orduen, se alture dakon e, tal
ixarrek, edo planetiek / berak omoten
tzules alturie, suk imintxen sendun
alturie aprosimaue, sestantien da (M)
Oha.: hemen jaso ez diren beste adibide
batzuetan ere agertu da se alturetan, se
alturan behin bakarrik.
alturan (M); alturen (B-o)
Def.: adb. (Ibili). "En la pesca de altura".
Zit.: amen Mundekan batelerue da,
estena, estabillena alturen (M)
amante (M) - amantie (M)
Def.: iz. "amante". D.: arrastan
makinilatik roldanara doan alanbra.
amarra (B-a-f-j-p, M, O)
Def.: ad. "amarrar".
Zit.: oiñ amarraten dues / amarrata gaus /
amarraten gues / aur daus ainbeste
barko, iru barko amarrata, saltziko /
amarra ori txikota bíten! (B-a) / igual
ba amarra su búdxera edo móllera (B-
j) / bagus aidxenera amarraten /
mollara amarrata au enbarkasiñue (M)
Dok.: Azkue. «AMARRA 3º indet. de
AMARRATU, atar.»
amarra (M) - amarrie (M)
Def.: iz. "amarra". Amarratzeko txikota.
Lek.: amarrak a. / Ond.: amarri a.
Dok.: Azkue. «AMARRA 1º (AN, B,
BN, G, L, R), ligadura.»
PORTOAMARRA (M) - PORTOAMA-
RRIE (B-j, M), PORTOAMARRAK
(B-a-j, M)
Def.: iz. D.: aiheneko amarra, portukoa.
Buiara edo moilara ematen direnak. B-
j: enbarkaziotik buiara ematen den
txikota.
Zit.: ia prepara portoamarrak! (M)
amarradero (M) - amarraderue (M)
Def.: iz. "amarradero, bita".
Ez: B-j
amarradore (M) - amarradoriek (M)
Def.: iz. "amarrador". Enbarkazioak
amarratzea lanbide duen gizona.
amarrakera (B-a)
Def.: iz. amarrakera, lotzeko modua.
Zit.: enkapille ba segun se sentidotan,
txikotagas bada e amarrakera bat-eu,
itxen dana ba (B-a)
ámo (B-f-j, M) - ámue (B-a, M), ámuek
(B-a-j, M)
Def.: iz. "anzuelo".
Lek.: amo - amua / Ond.: amo - amu
Dok.: Azkue. «AMU, hamu 1º (c),
anzuelo.»
AMO-BAKARRA a. (B, M, O)
Def.: iz. D.: legatzetan erabiltzen zen
amua, pelenka eta berdekia ipintzen
ziren. Gizon bakoitzak amu bat eduki-
tzen zuen.
ÁMO-BAKARRIEN (B-a, M)
Def.: adb. amu-bakarrean, amu-bakarra-
rekin.
ámo_________________________________________________________________________________
37
Zit.: atxiñen lebatzetan, ibiltxe-san da
ámo andidxe, esta? Amo bakarrin
ibiltxe-san disenien (B-a)
AMO-FALTA (M) - ÁMO-FALTIE (B-
a), AMO-FALTAK (B-a, M)
Def.: iz. tertzan ipintzeko errepuestorako
eroaten ziren potxerean jotako amuak.
B-a: koblak, amuarekin eta pitarekin.
ÁMO-LAPURRE a. (B-a, M); LAPUR-
AMUE a. (B-a-j)
Def.: iz. D.: legatzetan amu-bakarraz gain
ipintzen zen amu bat bixigua, txitxa-
rroa edo arrain txikia atrapatzeko.
Lek.: amo-lapur - amo-lapurra / Ond.:
*amo-lapur - amo-lapurre
Dok.: Azkue. «AMU-LAPUR (AN, B,
G), anzuelo pequeño torcido.»
AMO-OKERRA a. (M, O)
Def.: iz. mustur okerra daukan amua.
Sin.: amo porrostue
AMO-PORROSTO (B-a) - AMO-
PORROSTUE (B-a)
Def.: iz. amu-okerra. Mustur okerra
daukan amua.
Entz.: B-a: berdeletako, lupinatako-eta
aolan.
Sin.: amo-okerra
amodera (B-f, M, O)
Def.: ad. D.: gutxitu (makina).
Zit. "Jesus" esaten san, ori ixeten san
bapora amoderateko, enbarkasiñu
amoderateko / ordun itxen da amodera
enbarkasiñue, geldirau imiñi (M)
Sin.: errekorta, gitxitxu, errebaja,
geldirau imiñi
amorrotz (B-a, M) - amorrotza (B-a,
M)
Def.: iz. "pulpo", Octopus vulgaris.
Amarratza, amorrotza, olagarroa.
Entz.: D.: kostakoa da, badago gero
amorrotz txikia kaletan atrapatzen
dena arrastan baina kostakoa gozoagoa
da. Atrapatzen dira sarean edo arraina-
ri helduta baina ostantzean hemen ez
dago inor amarratzetan dabilenik.
Lehen karabinariak egoten ziren gale-
goak eta haiei ematen genien jateko.
Orain ez, orain amarratza karua da.
Lek.: olagarrua a. / Ond.: olabarru a.
OlaGarru ere esan daitekeelakoa
daukat.
Dok.: Azkue. «Amarratz 1º (B-ea-ond),
pulpo.» / Anasagasti. «Amorrotxa,
Octopus vulgaris, Pulpo común.» /
Anton Perez. «amorrotz (amórrotza) =
(Octopus vulgaris). G. pulpo. F.
poulpe, pièvre. I. octopus.»
amuda (M) - amudie (M); amude (B-j)
- amudie (B-f), amúdek (B-j)
Def.: iz. D.: atunetako karnada.
Entz.: orain amorrotzaren antzekoa ere
badago baina antzina lastoa erabiltzen
zen, artoaren orria. Zuritzeko egiten
zen lixibatan sartu, gero horiek amuan
lotzen ziren polito-polito, fin-fin.
Orratzak sartu ohol batean edo kortxo
batean eta orratz-puntekin egiten zen
orraztu, haria legez lotzen zen.
Arrantzale bakoitzak egin behar ditu
bere aparioarentzako amudak. B-a:
kazan atuna eta zimarroiak-eta atrapa-
tzeko. Orri horia ipintzen da lehenengo
eta gero zuria gainetik. Gizon
bakoitzak bereak egin behar ditu.
Lek.: maluta - malutia / Ond.: maluta -
maluti
amula (M), amule (B) - amulie (B-l,
M); *amure - amurie (B-j), amúrek
(B-j)
Def.: iz. D.: "amura".
Dok.: Azkue. «AMULA 2º (B), amura.» /
Astui. «Amuras: AMULEK. Puño de
amura: AMULIE» (I7-191)
BABORREKO AMULIE a. (B-a-l, M)
Def.: iz. D.: "amura de babor".
BÉLIN AMULIE a. (M)
Def.: iz. amula-gantxotik berga-burura
doan belaren ertza, txikota eta bela.
Ez: B-a
ESTIBORREKO AMULIE a. (B-a-r, M)
Def.: iz. D.: "amura de estribor".
amodera_________________________________________________________________________________
38
amulada (M) - amuladie (M)
Def.: D.: enbarkazioak aurrean dauzkan
bi mandak, amuladak: baborreko
amula eta estiborreko amula.
Oha.: ez dirudi amulatik bereizten denik.
Normalean bestea esaten da.
amulBermeo eta Mundakako arrantzaleen hiztegia