OROIMENAREN HITZA
Ikastolen historia 1960-1975
Idoia Fernandez
Bizkaiko Foru Aldundiko Kultura Sailaren babespean
© Idoia Fernandez
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-86967-62-7
Lege-gordailua: BI-2441-94
Inprimategia: BOAN, S.A. Padre Larramendi 2. BILBO
Azaleko argazkia: Sopelanako Ikastolako lehen taldea.
Banatzaileak: UEU. General Concha 25, 6. BILBO
Zabaltzen: Igerabide, 88 DONOSTIA
Aurkibidea V
AURKIBIDEA
AURKIBIDEA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . V
AITZINSOLASA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IX
SARRERA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
I. ATALA: HIZKUNTZA ETA HEZKUNTZA EUSKAL
HERRIAN. GERRAURREKO PLANTEAMENDUAK ............................. 9
1.1. MOYANO LEGEA ETA EUSKALDUNGOAREN AUZIA ............................... 11
1.2. KULTUR MAILAKO ERANTZUNA ETA EUSKAL PIZKUNDEA .................. 16
1.3. EUSKO IKASKUNTZAREN BATZARRAK ETA EUSKALDUNEN
ESKOLATZEA. ELEBITASUNAREN PLANTEAMENDUA ........................... 18
1.3.1. Eskola sistema ofizialaren bidetik ................................................. 19
1.3.2. Eskola sistema ofizialetik at, edo sare paraleloaren hastapenak ...... 20
1.3.2.1. Aurrekariak. Bilbo eta Donostiako Ikastetxeak ............... 21
1.3.2.2. Eusko Ikaskuntza eta euskal eskolaren formulazioak ...... 22
1.3.2.3. Euskal eskolaren formulazio nazionaleruntz.
Euzko Ikastola Batza ..................................................... 24
1.4. EUSKAL ESKOLARAKO HEZKUNTZA EREDU BATEN BILA:
GERRAURREKO BERRIKUNTZA PEDAGOGIKOA .................................... 28
1.5. EUSKAL HEZKUNTZAN EMAKUMEEK JOKATUTAKO PAPERA ............... 33
II. ATALA: GERRAURREKO EUSKAL ESKOLAREN EREDUA
BERRESKURATUZ: DONOSTIAKO ETXE ESKOLAK (1946-1969) ..... 41
2.1. TOTALITARISMOA ETA NAZIONAL-KATOLIZISMOA
EUSKAL HERRIAN ................................................................................. 44
2.1.1. Nazional-katolizismoaren eragina euskal hizkuntz eta hezkuntzan . 49
2.1.2. 1945.eko "Ley de Educación Primaria" ..................................... 53
2.2. FRANKISMOA ETA EUSKAL ESKOLA SAIO BAT: DONOSTIAKO
ETXE ESKOLAK (1946-1969) ................................................................. 55
2.2.1. Elbira Zipitriaren ohar biografiko batzu ...................................... 57
2.2.2. Donostiako etxe eskolen sorrera eta eraketa ................................. 62
2.2.3. Donostiako etxe eskolen ezaugarriak .......................................... 65
VI
2.2.3.1. Eraketa ......................................................................... 65
2.2.3.2. Ikasleak ........................................................................ 66
2.2.3.3. Irakasleak ...................................................................... 67
2.2.3.4. Ikas zikloen antolaketa .................................................. 71
2.2.3.5. Eredu pedagogikoa ........................................................ 73
2.2.4. Donostiako etxe eskolen esanahiaz eta bilakaeraz zenbait gogoeta. 77
2.2.4.1. Emakume sareak eta hezkuntza funtzioa ........................ 78
2.2.4.2. Etxe eskolak eta belaunaldi berria .................................. 82
2.3. ELBIRA ZIPITRIAREN EKARPENARI BURUZKO HAUSNARKETA ............. 84
2.3.1. Irakaslegoaren formazioa ............................................................ 86
2.3.2. Zipitriaren praktika pedagogiko eta metodologikoa ..................... 87
2.4. EUSKAL HEZIKETAREN BARRUAN BURUTUTAKO BESTE EKIMEN
GARRANTZITSUAK ................................................................................ 91
2.4.1. "Umeen Deia"............................................................................ 92
2.4.2. Baionako "Journées Pédagogiques pour l´enseignement du
basque" eta IKAS elkartea .......................................................... 95
III. ATALA: ETXE ESKOLA KONTZEPTUAREN DINAMIZAZIOA:
IKASTOLEN MUGIMENDUA .................................................................. 99
3.1. IKASTOLAREN KOKAPENA: KOORDENADA POLITIKO ETA
KULTURALEN AZTERKETA .................................................................... 102
3.2. ETXE ESKOLA ETA IKASTOLAREN ARTEKO ETENA ............................... 111
3.2.1. Maila politikoan .......................................................................... 112
3.2.2. Hezkuntza ideologia mailan ......................................................... 113
3.2.3. Antolakuntza mailan .................................................................... 118
3.3. IKASTOLA: EUSKAL ESKOLAREN BERRIKUNTZA .................................. 121
3.3.1. Ikastolak sortzeko motibazioak .................................................... 124
3.3.2. Ikastolak beren hastapenetan ........................................................ 128
3.3.3. Ikastolen mugimenduaren historiaren epealdietaz gogoeta batzu .. 132
3.4. IKASTOLEN MUGIMENDUAREN ERAKETA ............................................. 137
3.4.1. Ikastolen arteko mugimenduaren sorrera: elkarlanerako bidean ... 138
3.4.2. Ikastoletako partaideen papera: gurasoak, andereñoak eta
laguntzaileak ............................................................................... 143
3.4.3. Hezkuntza Proiektua eraikiz: Andereñoen Erresidentzia ............... 147
3.4.4. Gelaren lau hormez bestalde doan hezkuntza: arlo ez formalaren
garrantzia ................................................................................... 152
3.5. IRAKASLEEN MUGIMENDUA AZTERGAI ................................................ 157
3.5.1. Emakumea eta hezkuntza ............................................................ 157
3.5.2. Andereñoen mugimendua eta prozesu baten bi aldeak: etengabeko
formazioa eta eredu pedagogikoaren eraikuntza ......................... 161
3.5.3. Irakasleen mugimenduaren jorraketa pedagogikoa ....................... 167
Aurkibidea VII
3.5.4. Gordailu eta euskal pedagogia ..................................................... 172
3.5.4.1. Gordailuren ekarpena ................................................... 176
3.5.4.2. Arazo nagusiak eta jarraibideak ..................................... 182
3.6. IKASTOLA GIZARTEAREN ISPILUAN ...................................................... 185
3.6.1. GAUR Informea .......................................................................... 189
3.6.2. Ikastolen mugimendua zenbakitan ............................................... 195
IV. ATALA: IKASTOLAK ETA INSTITUZIONALTZE PROZESUAK .... 205
4.1. IKASTOLEN LEGEZ KANPOKO IZAERA ETA LEGEZTATZEAREN
ARAZOA ................................................................................................ 212
4.2. GIPUZKOAKO IKASTOLEN FEDERAZIOAREN SORRERA ......................... 221
4.3. 1970.EKO "LEY GENERAL DE EDUCACION" ETA ESKOLA
SISTEMAREN FINKAKETA ...................................................................... 224
4.3.1. 1970.eko Legearen eraginak ikastolen mugimenduan .................. 229
4.3.1.1. Azpiegitura ................................................................... 230
4.3.1.2. Irakaslegoa ................................................................... 231
4.4. IKASTOLAK ETA GATAZKA IDEOLOGIKOA ............................................ 233
4.4.1. Ikastolen borroka eremu nagusia: Estatuarekiko gatazka ............. 234
4.4.2. Ikastolen barruko gatazka ............................................................ 237
4.4.2.1. Ikastolak eta erlijioaren arazoa ...................................... 240
4.4.2.2. Euskara batua eta euskalkiak: "h"aren gerra ................... 245
4.4.2.3. Euskal giroko, apolitiko eta demokratikoak ................... 248
4.4.2.4. Ikastolak burgesak? ....................................................... 254
ONDORIOAK ................................................................................................ 261
I. EUSKAL ESKOLA ETA IDEOLOGIA NAGUSIAK ......................................... 261
II. EUSKAL HEZKUNTZA ETA MODERNITATEA ............................................ 263
III. IKASTOLEN MUGIMENDUAREN SORRERA ETA LEHENENGO
ZABALKUNDEA....................................................................................... 265
IV. EMAKUMEA ETA EUSKAL HEZKUNTZA .................................................. 271
V. INSTITUZIONALTZE PROZESUAK ............................................................ 274
BIBLIOGRAFIA ........................................................................................... 277
ERANSKINAK .............................................................................................. 297
Aitzinsolasa IX
AITZINSOLASA
Telefonoa, Idoia Fernandezek bere bisita iragarriz. Lehendanik ezaguna
dudan andere gaztea, izan ere elkarrizketa bat eginik baitzidan duela urtebete eta
gehiago. Aitortu behar dut, nire aldetik aski aldapa-gora izan zen susmoa
daukadala harreman hura. Norberak ustez gainditurik duen arazo bat, ikastolen
mugimendua kasu honetan, eta, oroitzapenen mundura bidalita nuenez, aski
nekagarri gertatzen zitzaidan berriro arakatzen hasi beharra.
Ororen buru, gai hori oinarritzat, tesi doktorala egin asmotan zebilen eta
asmoa ere bestetik ez zen mespretxupean hartzekoa. Gainera, Ikastola
Mugimenduaren "lehen historia" zekarren egitekotzat eskuartean. Egia esan lotsa
apur bat sentiarazi zidan momentu hartan, baina aukera polita zekarkidan baita
kontzientziaren deskargurako. Esango dut zergatik. Delako historia horretan,
besteak beste, lekuko zuzena izan nintzelako, eta neuk burutu beharreko
eginkizuna izanik, bertan behera egiteke utzia, ez zen batere harritzeko gauza
lotsa eta besterik sentitzea.
Orain, aldiz, aurreko bere lana laburbilduz-edo argitaratzekotan den
liburuari hitzaurrea behar diodala egin. Hauxe duk hauxe...! Galtzak bete lan
ipini ez badit emakume prestu horrek, esan diot neure buruari, eta besterik gabe,
baietz berari, egingo dudala zirriborro bat. Agindu errazago egin diodala uste dut,
hala ere.
Jakina bada. Baina gauza bat dut garbi. Duela hogeita hamar urte inguru,
eta gero, itzelezko burruka burutu zela ikastolak oinarri-oinarritik hartu eta herri
mugimendu baten gurpil gainean abian ipintzeko, klandestinitatean jokatuz,
gerora tolerantzia-egoera batera heldu baginen ere. Eta gerokoak gero. Burruka
esan dut, baina denetarik izan zen egoera hartan: tirabira, tentsio, iskanbila.... eta
ororen buru, ordurik gabeko lana eta esfortzua, militantzia deituko genukeena, eta
zentzu kolektibo handi batekin burutua. Berdin zen andereño izan, guraso izan
edo laguntzaile izan. Bagenekien zertara gindoazen eta elkarrekin jokatzen
genuen. Lehenengo eta behin euskara genuen helburu, eta euskara "salbatzea"
zen, beste arloetan ziharduen jendea gutxietsi gabe, gure konpromezua, lehen
orduetan trena hartu genuenontzat bederen. Besterik zen baina, geroko orduetan
azaldu zirenen jarrera, urtean joan ahala denborak erakutsi duenez.
X
Herritasuna zen, abertzaletasuna, guretzat euskarri eta ezaugarri. Ahopeka
nahiz ozenki gure bilkuretan Ikastola/Eskola Nazionala errealitate bion arteko
kontrajartzearen aurrean maiz esan edo entzungo genuen: "Hi, ikastolak dituk
nazionalak eta ez besteak, e"? eta horrelakorik. Esan gabe doa, ikastolak goizetik
gauera hedatu zirela han hemenka Euskal Herri osora, Nafarroa eta Iparraldea
barne. Mugikortasun handia zegoen geure artean, eta harremanak egiteko
erraztasuna genuen. Honekin besterik ere esan nahi dut, ikastolak gure
herrialdean gaindi perretxikuak bezala zabaldu baziren, ez zela kasualitatea izan.
Gehienik ere esan daitekeena zera da, lurra landurik zegoela, ez zen gutxi, eta
giroa ere ona hazia ereiteko, horra. Baina, inoren bereizketarik gabe, denon
buruan zegoen hedadura nazionala izan behar zutela ikastolek eta horretara
bideratu behar zirela ahalegin guztiak. Bakoitzarentzat bere herria zen lehenik,
herriko lanak eta herriko zeregina, eskualdea gero, herrialdea azkenik, nola
andereño hala guraso eta beste edonorentzat. Hiru maila hauetako harremanak
ziren ikastola mugimenduari herri-lotura ematen ziotenak.
Hona zeintzuk ziren gure orduko planteamenduaren terminoak:
. Ikastola etxetik atera eta eskolara eramatea.
. Eskola euskaraz burutzea.
. Eskola ona gauzatzea.
. Eskola "nazionala" egitea.
Begibistan dago lehenengo bi atalen edukina zein zen. Alegia, Bilbo nahiz
Donostian han-hemenka etxeetan funtzionatzen zuten ikastolak, haurtzaindegi
areago egun, eskolaren bilakabidean sartzea. Nire ustetan ez da inoiz behar
hainbat errepikatuko zer nolako garrantzia izan zuten ikastola-nukleo haiek bai
euskararen aldetik bai eta pedagogiaren aldetik ikastolen mugimenduan, zinez
hauek baitziren ikastolen eredu eta ernamuin.
Pedagogia aipatu dugunez, hirugarren atalean sartzen gara. Eskola ona
egiteak, dudarik gabe, gaiak euskaraz lantzea zekarren berekin, eta ez hori
bakarrik, nahikoa garrantzi handiko tresna zen horretarako erabili behar zen
pedagogia bera, orduan ekintza-pedagogia edo pedagogia aktiboa deitzen
genuena. Arazo honen kariaz esango dudana ez da sinplezia bat eta gutxiagorik
ere. Ikastolek erakutsi duten dinamikaren elementu nagusienetariko bat, euskara
eta naziotasunaz aparte, pedagogia izan zela. Are gehiago esango dut. Horrek
eragin ziela porrota aurrez aurre genituen eta ozta-ozta programa kunplituz
eskola egiten ari ziren maisu-maistra funtzionariei. Bederen porrota psikologikoa.
Herri eskolaren arazoa ere, gure eskola "nazionala" alegia, hein batetan
aipaturik dugu. Utopiazko gure mundu, harreman eta giro hartan, hasiera
Aitzinsolasa XI
hasieratik planteaturik genuen helburua da. Agian urte luzeak baino lehen gure
herriak hori lortuko zuen esperantzaz ari ginen lanean. Guk amesten genuen
ikastolaren errealitatea, gorpuzten, hazten, handitzen edo nagusitzen zihoan
heinean berez bezala joan zitekeen gure ustetan bideratzen, eta "ikastola-eskola
nazionala" binomio hori hausten, bi errealitateak bat bera bilakatzeraino. Batetik
bestera iragan ahal izateko zubia egitearen hastapenak ere aski goiztiarrak izan
ziren. Bidenabar esan dezadan ez zirela hain ugari izan pribatuekiko harremanak.
Gero bateko afera zela ikusten genuelako agian zeregin hau.
Hura hala eta gero hau! Udaberri hark ez al zuen uzta hobea merezi bada?
hauxe da neure buruari behin eta berriro galdegiten diodana. Ni ez naiz sobera
gauza gaur egungo nahasmendua ulertzeko, interpretatzeko, eta are, erradiografia
txukun bat ateratzeko, baina beldur naiz euskararen etorkizunak ez ote dirauen
inoiz baino areago kenka larrian eta irakaskuntza ez ote den zulo ilun batetan
aurkitzen. Ikusi besterik A eredua oraino nagusi edo eztabaidagarri izatea edota
unibertsitarien egunotako kexu egoera hori. Uste genuen baina nere iritziz uste
hori beste behin ustel gertatu da.
Uste genuen egun batean herria bere erakundeak izatera helduko zela. Uste
genuen erakundeok herri mugimendu oro bereganatzen jakingo zutela. Uste
genuen mugimendu hauen dinamika, oztopatzen ez baina, eragin berri batez
jazteko bidea egingo zutela. Uste genuen... uste genuen...
Hala ere eta ororen buru ez nago etsipenak jan behar gaituen ustetan, ezta
gutxiagorik ere. Inoiz bada eta, gaitzeko erronka baten aurrean aurkitzen garela
pentsatzen dut. Alabaina gazte jendea barra barra ikusten dut euskaraz
mintzatzen. Euskaldunok inoiz ez bezala prestaturik eta prestatzen dihardugu
hizkuntzaren eta jakintzaren arlo guztietan. Jakingo al dugu kikildurik atzera jo
gabe gogor egiten eta etorkizunerantz urrats berriak markatzen. Jakingo al dugu,
horretarako, euskarak eta... naziotasunak (irakur bedi eraikintza nazionala) batu
behar gaituela, une oro indarrak bilduz.
Jazinto F. Setien
Sarrera 1
SARRERA
Ikastolen mugimenduaren azterketa egitea erabaki nuenean, ezin dut esan
gaiaren ezjakinetik abiatzen nintzenik. Nere oroimenaren atzerako mugetara itzuli
eta haurtzaroko pasadizuetan egunerokotasunaren osagaietan aurkitzen baitut. Ni
bezala 60. eta 70. hamarkadetan jaiotako hainbat eta hainbat ume. Ez dakit oso
ondo nola defini daitekeen frankismoaren garaiko ikastola batetako ikaslearen
esperientzia, baina eskola era konkretu batez bizitu izan zela ziur nago. Elkarlana,
taldean babestu beharra, haundiaren aurrean txikiak harrotasunez kanporatzen
duen ausardia ... guraso eta andereñoen artean joan etortzen ziren egoera, jarrera
eta sentimendu hauek ez ziren inolaz ere ikasleengandik aldendu, eta sinkronia
behar zuen komunikazio zirkuito malgu eta erraldoi baten gisa gure aldetik bete
beharrekoak ere zuzentzen zizkiguten: "hemen helduei entzuten diezuna ezin zaio
inori ere konta!", "euskara maite eta defendatu behar dugu, besteek ez ulertu
arren"... eta ondo jositako abar luze bat. Era honetara gure ikasgela etxe batetako
sukaldea edo arrantzaleen auzoko sakristia izatea, edo monjenaren moduko
patiorik ez izatea, edo euskarazko ipuin liburu gutxi izatea, beste eskoletara
zihoazen gure lagunen jakinminaren aurrean ohorezko gaiak bihurtu
zitzaizkigun, sekulan ez lotsatzekoak. Zeren gureak ere bazituen bere alde onak
eta, Lekeitio edo Markina bezalako izen mitikoetarako urteko ibilaldiak, edota
Olentzeroa eta Agate Deuna kantatu osteko jaiak, edo andereñoek gurekin
zeuzkaten maitasun eta adiskidetasunak ez baitzuten umeontzat inongo parerik.
Euskal Herriko Unibertsitateko Hezkuntzaren Teoria eta Historia Sailean
ikergai bat planteatu behar izan nuen unean, ikastolei buruz ikerketa haundirik ez
egoteak eta goian aipatzen dudanak erabateko eraginkortasuna izan zuten.
Errealitate eta teorizazioaren artean egon ohi den banaketa berriro errepikatzen
zela pentsatu nuen, hau da, kaleko edozein euskaldunek ikastoletaz hainbat eta
hainbat esperientzia eta eritzi eman ahal dizkizun bitartean, "paperetan" ez da
isladatzen, ez da pisuzko dokumentu idatzietan jasotzen.
Baina ez nintzen eskola esperientzia aberats bat jaso behar gorri soilez
arindu, baizik eta azterketa historikoaren ekarpenak oraina ulertzeko errezten
digun funtsezko argibidearen kontzientziagatik ere. Izan ere, gaur egun euskal
eskola publikoaren gaia hain pil-pilean egon denean erreferente historikoak
ahazteak sortzen dituen nahasketak eta erabilera ideologiko interesatuak
eztabaidaren desitxuraketa ekarri eta galbidean jartzeko arriskua ere soma
2
daiteke. Horrek euskal eskolaren diskurtso historikoa behar bezala ez dela
zehaztu eta kolektibizatu pentsa erazten digu, nolabait ikastola kontzientzia egon
badagoela (hortan banakako askoren parte hartzea egon baita) baina ez memoria
kolektiboaren eraikuntza landurik. Euskal eskola alternatibo oso bat gauzatu egin
zen eta bere bitartez milaka ume euskaraz eskolaratu, baina errealitate horretatik
horri dagokion diskurtso historikoa eraikitzera ez gara igaro.
Frankismoaren garaiko eskolen diskurtso historikoa ez eraikitzeak ondorio
tamalgarri batzu ekartzen dizkigu: a) Partaide zuzenen heriotzarekin, batez ere gai
honi buruzko dokumentazio idatziaren eskasia dela eta, esperientzia hori
galbidean sartzen dela (euskal eskolaren kasuan Elbira Zipitria edo Maritxu
Barriola ezin elkarrizketatzea lanerako oztopo eta urritasun haundia da, zer esanik
ikerketa hau hogei urte barrura arte ez balitz planteaituko). b) Diskurtso
historikoa ez bada eraikitzen, memoria historikoa kolektibizatzeko aukera galtzen
da eta bananakoen oroitzapen isolatuen mailan geratzen gara. Hau da, ikastola
bezalako proiektuan jende askok lan egin du, baina horren historia ez bada
idazten, ez dago ekintza kolektibo horren itzulketarik, banakakoak ez baitu inoiz
eskuratzen ekintza kolektibo horren adierazpen formalik, edo historiarik. d)
Hirugarren ondorioa aurrekoarekin estu lotuta dator, alegia, memoria historikoa
ez bada kolektibizatzen, gizataldeek identitate kolektiboa eraikitzeko aukera ere
galtzen dute. Gizatalde batek edo herri batek bere ekintzen diskurtsoa jasotzen
duenean, partaideei identifikatzeko aukera ematen die taldekidetasun
sentimentuak finkatuz; kontrako kasuan, maila psikologikoan zein sozialean hain
garrantzitsua den identifikazioa nola burutuko ote den galde diezaiokegu gure
buruari. e) Hausnarketa azkenengo puntura eraman ezkero, diskurtso historikoa
ez eraikitzeak beste diskurtso historiko batzu nagusitzearen arriskua ekartzen
digu, asimilazioa eta "historiarik gabekoen" zerrenda luzean sartuz.
Unibertsitatean puntu hau erabat kezkagarria dela uste dut, batez ere euskara eta
euskal kulturarekin lotutako gaiak ez direla gehiegi bultzatzen eta, oro har,
unibertsitateko "zirkuito akademiko komertzialetatik" kanpo gelditzen direla.
Kezka guzti hauekin, batez ere ikastolaren historia bere partaideei itzuli
behar bizi batek eraginda, fenomeno horren azterketa egitea erabaki nuen.
Gainera, gaiaren esanahi historikoa eta gaurkotasunaz aparte, maila pertsonalean
neukan eskola esperientzia honek ikerketa egin orduko motibazio berezi batzu
gehitzen zizkidan, baita aurreko ezagutza eta abantail piloa ere. Kasu gehienetan
ikertzeak gai batetan hutsetik abiatu eta ezagutza eskuratzea suposatzen badu ere,
nire abiapuntua erabat desberdina izanik, ikerketaren esperientzia ere honek
eraginda suertatu da. Berrirakurketa izan dela esango nuke, haur eta
nerabezaroko egunerokotasunaren berrirakurketa, berreskuratze bat beste
ikuspuntu batetatik. Elkarrizketetan gordeta baina ulertu gabe nituen hainbat
Sarrera 3
puntutaz hausnartzeko aukera aurkitu dut, baita gaiaren arlo berri asko
ezagutzeko ere.
Arrazoi hauekin abiatuta, frankismoaren garaiko ikastolen mugimenduaren
historia aztertzea izan zen jarri genuen helburua. Ikastolak maila nazionalean
1969.era arte hedatzen ez ziren arren, frankismoan agertu zen lehenengo euskal
eskola saioa 40.eko hamarkadan kokatu behar genuen eta hogeitamabost urte
inguruko tarte zabal horrek euskal eskolaren bilakatzearen ikusmira interesgarria
emango zigula pentsatu genuen. Frankismoan sortutako euskal hezkuntza
praktikak jaso eta ikastolaren sorrera eta garapenaren perfila egin ahal izatea gure
bilaketaren eskenatoki orokorra bihurtu zen, gai nagusiak motibazioak, martxan
jartzeko mekanismoak, irakaslegoa eta urte hauetako eratze prozesuak izan
zirelarik.
Ez gara ikastola konkretu baten azterketara mugatu, zeren gure helburua
ezaugarriketa orokorrean ezarri baikenuen. Izan ere, ikastola nortasun osoko
esperientzia gisa sortu eta garatu egin zen neurrian, herrialde desberdinetan
amankomunak izan ziren seinaleak ikuskatuz profil nagusia irudikatzen saiatu
gara. Beraz, frankismoan zirauten ikastola guztien erretratua izaten ahalegindu
gara, horrek arazo haundiak zituela jakin arren. Planteamendu honekin ez dugu
esan nahi herrialde guztietako ikastolak berdinak direnik edota bere prozesua
berdina izan denik, baizik eta badaudela egon mugimenduaren definigarriak izan
ziren hezkuntza praktikak eta eraketa moduak ere. Gogoratu bestela andereñoen
formazio paraleloa, hezkuntza edukiak (kantak, ipuinak..), eredu
metodologikoak, umeen erakustaldiak, jaunartze eta herri kultur ospakizunak...
eta abar luze bat, oro har, ikastola kontzientzia korapilatzen duten hainbat
elementu.
Ikastolen mugimenduaren gaineko fokapen global honek gertakariaren
batasuna argitu digu, erakundetu gabeko praktika ez formaletatik erditu ziren
batasun eta bateratasuna. Honek mugimendu sozial baten karakterizaziora eraman
gaitu, alegia, boteretik zaintzen ez zen arlo bati erantzunez egitura ofizialetik
kanpoko antolamendu bezala hartzera. 60.eko hamarkadan ofizialtasun orotik at
eraikitzen den eskola errealitate horren zutabeak euskal eskolaren behar sentitu
batean eta partaidetza horizontal eta demokratikoan zehaztu beharko genituzke,
non informazioaren kontrola eta erabaki guneak partaide guztien eskubidea eta
ardura ziren. Hasierako funtzionaketa hau, noski, egoerak aldatu ahala eta
instituzionaltze epean sartzerakoan mutatuz joan dira, eta forma berriak
ezagutzeko transizioaz geroztiko azterketa zehatza egin beharko litzateke. Dena
den, epe honetan aztertutakoa ikastolak euskal hezkuntzaren historian egon den
adierazpen sustraitu eta hedatuena izan direla esateko nahikoa izan da, baita
euskal eskola modernoaren eredu propio bakarra osatzen dutela ere.
4
Ikerketa burutzeko erabilitako metodologiaz ere zertxobait esan nahi
genuke sarrera lerro hauetan. Ikastola, euskara ikas hizkuntza erabiltzen duen
eskola den neurrian, hizkuntzak jasaten zituen oztopo berdinak pairatu behar izan
ditu. Batetik errepresioa, eta bestetik euskararen ahozkotasun mailaren eragina
ere. 1968.ean Aranzazun euskara batuari buruzko erabakiak hartu zirenean
ematen zaio ofizialki euskarari alfabetatze tresna izateko aukera, eta momentu
horretatik aurrera euskaraz idazteko eta testuak ekoizteko oinarrizko lanabesa
badugula esango genuke. Hala ere, gizartea euskal alfabetatze prozesuetan sartzea
ez da epe laburreko zeregina, urte asko eta adierazpen desberdinak biltzen dituen
saiakera baizik, eta gure kasuan, aipatutako egoera hauek direla medio, ikastolei
buruzko dokumentazio idatzi eta zuzenik jasotzea oso zaila bihurtu zitzaigun.
Noski, hemen dokumentuak aipatzen ditugunean, historiografia tradizionalean
erabilitako zentzuan ari gara, alegia, historia idazteko erabili ohi diren dokumentu
"publikoak"(erakunde desberdinetako artxibategietako agiri mota desberdinak,
prentsa idatzikoak eta abar.). Beraz, ez dugu esan nahi inongo dokumentu
idatzirik ez zegoenik baizik eta eskura zitezkeenak ez zirela nahikoak ikerketa
historikoa burutzeko.
Dokumentu idatzien bitartezko ikerketa egitea eragozten ziguten elementu
berdinek testimonioen bidezkoa burutzea erreforzatzen zuten. Izan ere, euskaldu-
nek euskaraz zirkuito alfabetatu eta idatzizkoetan aritzeko behar bezalako
garapenik ez bazuten eskuratu, ahozkotasunaren esparruetan sartu behar! Gainera,
frankismoa errepresio garaia izan zela kontutan hartzen badugu, ikastolako
gorabeheraz idaztea arriskutsua izango zen eta ondorioz ez zen asko idatziko;
beraz, ikastolen barruko komunikazioa ahozko mekanismoen bidez burutu behar
izan zela pentsatu genuen. Ahozkotasunaren burutazio hauek lekutasunaren
erabilerara bultzatu gintuzten, eta Ahozko Historia1 eskema metodologiko gisa
erabiltzea erabaki genuen.
Ikerketa burutu ondoren, aukera metodologiko hau erabat zuzena izan zela
uste dugu. Egindako bakarkako hamasei eta taldeko bost elkarrizketetik ikastolen
mugimenduari buruzko informazio ugari eta aberatsa jaso dugula esan beharrik
ez dago, baina harrigarriena dokumentuetan isladatutakoarekin konparatzerakoan
antzeman dugun alde ikaragarria izan da. Elkarrizketak hasi aurreko dokumen-
1 Oso luzea izango litzateke hautaketa metodologiko honi buruz azalpena egitea. Hala ere erabili
izan ditugun ondoko materialeei funtsezko deritzegu: THOMPSON, P. (1988). La voz del
pasado. La historia oral. Valencia: Edicions Alfons el Magnànim. THOMPSON, P. (1984).
La historia oral y el historiador. Debats (10). JOUTARD, P. (1986). Esas voces que n o s
llegan del pasado. Mexico: Fondo de cultura económica. JOUTARD, P. (1984). El
tratamiento del documento oral. Debats (10). HAMMER, D., & WILDAVSKY, A. (1990). La
entrevista semi-estructurada de final abierto. Historia y Fuente Oral (4). VANSINA, J.
(1967). La tradición oral. Bartzelona: Nueva Colección Labor. VILANOVA, M. (biltz.).
(1986). El poder en la sociedad. Bartzelona: Bosch.
Sarrera 5
tuen azterketa egitean hipotesi gisa erabiltzeko hainbat datu eskuratu genuen,
baina elkarrizketak egiterakoan sarri askotan beste datu berri, baita kontrajarriak
ere topatu ditugu. Honek kontrastazioak gehitzera bultzatu gaituela esan behar
dugu, eta neurri batetan errepresio garai batean ekoiztutako dokumentuak
erretizentzia txiki batez begiratzera ere.
Elkarrizketatutakoekiko harremana, salbuespenak salbu, memoria kolektibo
bizi eta dinamiko batetara hurbildu gaitu, eta itzulketaren beharraz ohartarazi eta
baieztatu digu. Egindakoa ahaztu egiten dela eta belaunaldi berriei igorri beharra
behin eta berriro aipatu digute, sarritan frustrazio kutsu txiki batekin.
Informatzaile hauen aldetik etxeak zabalik eta esperientzia kontatzeko prestasuna
sentitu dugu, nahiz eta arlo batzutan, egon litezkeen ondorioetaz oharturik,
kontakizunari muga batzu jarri.
Eskutartean duzun lanaren egituraketari dagokionez, lau ataletan sailkatuta
dagoela ikus daiteke eta honetaz azalpen txikia eman nahiko genuke. Ikerketa
planteatu genuenean gure abiapuntu nagusia Elbira Zipitriaren esperientzian
sakontzea izan zenez, gerraurreko euskal eskola saio desberdinen ikusketa
orokorra egitea derrigorrezkoa iruditu zitzaigun, eta garai horretatik, frankismoan
gertatuko zena interpretatu ahal izateko, Euzko Ikastola Batza eta Emakume
Abertzale Batzaren azterketa gako bi izan direla azpimarratu behar dugu.
Honexek, hain zuzen, eman zion forma lehenengo atalari. Alegia, E. Gallastegi
buru zelako aberkideen eskola proposamenak, sare paraleloa bere osotasunean
aurkeztean, ikastolan agertuko ziren hainbat elementuren iragarpena iruditu
zitzaigun momentu batzutan. Era berean, prozesu horretan jenero analisia eta
E.A.B.-k (hots, Emakume Abertzale Batza) nazionalismoaren barruan eta
konkretuki hezkuntza arloan, jokatutako paperaz ohartzea, andereñoen
mugimenduaren bilakaera soziala ulertzeko oso lagungarria izan zaizkigu.
Gerraurreko euskal eskolarako hurbilketa honek gainera Elbira Zipitriaren
biografia, pentsamoldea eta eskola praktikak argitu dizkigu, batez ere emakume
honi buruzko informazioa -bere nortasun berezia dela medio- jasotzea oso lan
konplikatua bihurtzen zela kontutan hartzen badugu.
Bigarren atala Donostiako "etxe eskolei" dedikatu diegu. Harrigarri gerta
dakioke baten bati etxe eskolaz hitz egitea, eta egia esan azalpen bat eman beharra
dagoela uste dugu. Ikerketa planteatzerakoan Zipitria hartu genuen lehenengo
ikastolako irakasle bezala, horrelaxe agertzen baitzen eskutartean geneukan
dokumentazioan. Sakonketak, baina, bestelako azalpenak eman beharra
derrigortu zizkigun zeren Donostiako eskolen ezaugarriak integratzean
ikastolarenetatik bereizten zirela ikusten baikenuen, eta antzekotasun haundiagoa
aurkezten zuten gerraurreko saioekin frankismoan hedatu zen ikastolarekin
baino. Honek gaiaren beste planteamendu berri batetara eraman gintuen eta
6
bereizketa dokumentatu, finkatu eta kontzeptualizatu genuen; hortik ba etxe
eskola eta ikastolaren arteko desberdinketa.
Bigarren atala, orduan, Zipitriaren itzalean eratutako etxe eskolen
esperientzia aztertzera abiatzen da, bai maila ideologikoan, zein eraketa eta
pedagogian. Zipitriaren biografiaren datuetan ondo argi azaltzen zaigu 60.eko
hamarkadan euskal gizartean suertatzen hasi zen eraldaketa. Etxe eskola
gerraurreko eskolaren adierazpen ahuldu gisa interpretatzen badugu, honen
ekarpenarekin elikatuz baina inguru sozialak eskatutako egoera berriei egokituz
sortutako ikastola indarra hartzen joan eta euskal eskola eredu hedakorra bilakatu
zen. Bi ereduok, baina, kontrako joera eraman arren, denbora tarte batetan
koinziditu zutela esan beharra dago, baina beti bide desberdinak daramatzatela eta
euren arteko etendura oso nabaria izaki. Atal honetan etxe eskolen prozesua eta
berezitasunak azaldu ditugu, batez ere aurretik aipatu ditugun jeneroaren
analisiak eta diskurtso pedagogikoak lagundurik.
Hirugarren atalean ikastolen mugimenduaren gaian sartzen gara bete
betean. Etxe eskoletatik zetozen harreman sareei jarraiki, erizpide kronologikoari
jarraitu genion mugimenduaren eraketaren hezurdurara heltzeko. Hedapenaren
ibilbide zehatzera sartu ez garen arren, lehenen agertu ziren ikastoletako partaide
batzurekin elkarrizketatu ginen, geroago beste herrialdeetako esperientziara
igaroz. Honek gure lanari muga garrantzitsu bat jarri diola ukatzerik ez dago, hau
da, frankismora mugatzen ginen neurrian Gipuzkoa eta gainontzeko
herrialdeetako hiriburuetara zuzendu garela, hauek izan baitziren garai honetan
gehien finkatu ziren ikastolak. Gure ustez, lan honetan egiten den profil orokorra
egin ondoren, herrialde bakoitzeko ikastolen historia aztertu beharko litzateke,
berezitasunak eta bilakaera espezifikoak zehaztuz eta aztertuz.
Ikastolen mugimenduaren epeketa proposatzerakoan, epe nagusi bi (mugi-
menduaren sorrera eta lehenego hedapena 1960-1975, eta instituzionaltze
prozesuak 1975... hain zuzen) bereizten baditugu ere, lehenengo epean baino
ez gara sartzen. Frankismoan ikastolek garatu zituzten eredu pedagogikoa eta
eraketa gizarte egoera bati zegozkion, baina 1970.etik aurrera ikastolen barnean
eztanda egiten duen krisialdia beste epe baten iragarpena baino ez dela pentsatzen
dugu. Ikastolek, mugimendu nortasunaz jabetu ziren heinean, proiektuaren
biziraupenerako tresna desberdinak ekoiztu zituzten, eta lanabes horiek egoera eta
errealitate konkretu batetarako egokiak izan ziren. 1970.etik aurrera, Estatutik
mende honetako hezkuntza erreformarik erraldoiena gauzatzen hasten denean,
ikastolen mugimenduaren hedakortasunak beronen biziraupen mekanismoak ito
eta gainditu egiten dituenean, eta euskal gizartea sozio-politikoki frankismoaren
bukaerarako prestatzen hasi zenean, ikastolen mugimenduari jauzi kualitatibo bat
Sarrera 7
inposatu zitzaion. Euskal eskola ereduaren birformulatze hau ez zen lasaia izan
eta gatazkaren formaz agertzen zaigu.
Ikastolen barruko gatazka da, hain zuzen, azken atalaren gakoa, zeren
lehenengo hedapenaren epeari bukaera eman eta instituzionaltze prozesuei atea
zabaltzen baitie. Lanean aipatzen dugun bezala, ez da gure asmoa barruko
gatazka honetan gehiegi fokalizatzea eta ikastolen benetako gatazka, hau da
Estatuarekiko gatazka, izkutatzea, ez horixe. Ikastolak, definizioz, gatazka nagusi
baten ondorioz sortu eta mantentzen dira, baina garai konkretu horretan ematen
den istiluak gerraurreko ereduarekiko erabateko etena eta norabide berria
ulertzea errezten digu. Hala ere ez da gai erreza. Informatzaileen artean
errezolozko gaia izateaz gain, gatazkaren esperientziak leku batetik bestera eta
ikastolaren partaideen konposaketa sozio-politikoaren arabera oso desberdinak
izan direla gaineratu behar dugu, eta, adibidez, herri batetan bat ere arazorik sortu
ez zuen euskara batuak beste ikastola batetan andereño batzuen despidoa
probokatu zuen. Honexegatik, laugarren atal honetarako erabili izan ditugun
iturriak, nagusiki, aldizkarietan azaldutako artikuluak izan dira (honek gaia nahi
genukeen sakonta-sunez aztertzeko baliogarria ez dela jakinda ere), zeren,
testimonioak erabili nahi izan ezkero, konfliktoaren gune nagusien diagnosia eta
trataera espezifikoaren diseinua egin beharko bailirateke. Dena den, Euskal
Herriko historia biziaren hainbat arlotan bezala, oraindik isilpean gordeko den gai
baten aurrean gaudela susmatzen dugu.
Oro har, ikerketa honen ekarpena etxe eskola eta ikastolen mugimenduaren
lehenengo epearen azterketan datza. Planteamentu guztia gidatu duena ikuspegi
pedagogikoa izan da, eta horrexegatik irakaslegoaren formazio, interesgune eta
praktikei emaniko luzeera. Epeen arteko desberdinketa, emakumea eta hezkun-
tzaren arteko harremanak, motibazioak, kode ideologikoen aldaketak (batez ere
hizkuntzaren kontserbatze eta berreskuratze funtzioen bereizketa), euskal erresis-
tentzi kulturalean jokatutako papera, dira, besteak beste, hausnartzera ekartzen
ditugun ondorioak.
Horrelakoetan ohizkoa den bezala, ezin diot hitzaurre honi bukaerarik
eman lan hau burutzen lagundu didaten hainbati eskerrak eman gabe. Eskertu
baina eskerron honek formula hutsaren itxura hartzerik ez nuke inolaz ere nahi,
berorren zinezkotasuna norainokoa den adierazteko gai sentitzen ez naizen arren.
Ikerketa, elkarrizketek inposatzen duten dinamikaren eraginez, pertsona
desberdinen topaleku eta eztabaidagunea izan dela uste dugu, ikastolen mugimen-
dua bera bezala auzolana, elkarlana. Guk pertsona horien abots isilduak transkri-
batu baino ez dugu egin, zeren euskal hezkuntza errealitatea eraikitzeaz gain
eurenak ere baitira hemen erabili izan ditugu hainbat hitz esanguratsu, hainbat
8
kontzeptu zehatz. Eskerrik asko, beraz, Walter Benjaminen hitzetan "denbora
neurtzen ez zen garaia igaroa" denean kafesne bero baten aurrean kontakizune-
rako denbora eskeini didaten guztiei. Eskerrak ere, lan neketsu honen atzean,
itzalean, zuzendari paralelo baten papera bete duen Jaxinto F. Setieni, ezeren
trukez ezinbesteko laguntza etengabea emateagatik. Baita ikerketaren zuzendaria
izan den Pauli Davilari ere, sortutako zalantza, kezka eta irtenbide gabeko guztiei
erantzunak ematen jakiteagatik, baita diskurtsoari emandako mila buelta horiek
pazientziaz entzun eta diskutitzeagatik ere. Hain gustokoa dugun gaztetxe horre-
tan keinu konplizea luzatu didaten Lore Erriondo, Ana Eizagirre, Iñaki Zabaletari
eta hemen aipa ezinezko lankide zerrenda luzeari. Eta egunerokotasunaren
abiadan ibilkide ezin maitagarriagoa den Josu Amezagari. Esker anitz.
I. ATALA
HIZKUNTZA ETA HEZKUNTZA EUSKAL HERRIAN.
GERRAURREKO PLANTEAMENDUAK
Ikastol eta eliz askotan
atea didate itxi;
atzerritarrak ta seme askok
lapur bat antzo ezetsi!
Nere izena apaldu arte
iñoiz ezin dute etsi...
Zer egin diet etsai bezala
ainbat nazaten gaitzetsi?!
Izkuntz arrotzak dira nagusi
mendi, enparantz, kalean...
irrati eta aldizkariak
datoz erdera elean.
Euskera ortxe baso, sukalde,
txoko apalki batean...
Mamur ta mintzul, ezin besterik
ke, negar, zotin artean!
Azken gudate ondorenengo
ogei ta sei urteetan
erderak arro dabiltz, erronka,
zazpi Euskal-errietan.
Ni berriz emen, sorterri bertan,
bizi-arnas azkenetan...,
sukal-txokoan negar eginaz
aiton-amon mingaiñetan!
e. mendizabal "txikia" (1967)
"Ama txukatu malkoak"
Hizkuntza eta hezkuntza Euskal Herrian. Gerraurreko planteamenduak 11
I. ATALA
HIZKUNTZA ETA HEZKUNTZA EUSKAL HERRIAN.
GERRAURREKO PLANTEAMENDUAK
Lan honek duen aztergaia frankismoaren garaiko ikastoletan ondo
zehaztuta daukagun arren, gertakari honek dituen aurrekariak eta sustraiak ondo
ulertzeari derrigorrezkoa deritzogu. Ezin baita ikastola ulertu Euskal Eskolaren
prozesu historikoa ulertu gabe; ezin baita aztertu Euskararen ibilbide eta
garapenaz hausnartu gabe.
Atal honetan gerra zibilak suposatu zuen etenaren aurreko egoerak
aztertuko ditugu, gehien batez eskola sare paraleloaren nolakotasunean
murgilduko garelarik. Arrazoiak begi bistakoak dira, zeren, ikastolen
mugimendua sare paraleloaren adierazpen bat baino ez izanik, gerraurreko sare
paraleloak frankismoan sortutakoaren inguruan argi asko eman ahal baitigu. Ez
dira esperientzia isolatuak, besterik gabe. Prozesu historikoak berak ematen duen
jarraikortasunaz gain, eman ziren komunikazio zuzenak ere aztertzeko parada
izango dugu, baita ildo ideologikoan eman ziren eta ematen diren konstanteak
ere.
1.1. MOYANO LEGEA ETA EUSKALDUNGOAREN AUZIA
Euskal eskolaren fenomenoa historikoki zehaztu behar izatekotan XIX.
mendetik aurrera sortutako hezkuntza praktiketen azterketara bideratu beharko
genuke, etengabe inposaketaren kontra erreakzionatzen duen hizkuntza eta
kulturaren defentsa mugarria azaltzen zaigularik2. Euskal eskola dei genezakeen
2 Euskal eskolagintzaren beharraz guk aukeratutako data baino lehenagotik saiakerak dauden
arren, Estatutik datorren Moyano Legea hartu dugu mugarri, eskolatzearen ikuspuntutik guztiz
erabakikorra bihurtuko baitzen. Euskal eskolaren historia bere zabaltasunean hartzen dituzten
lanen artean ondoko hauek aipa ditzakegu: LASA, J. I. (1968). Sobre la enseñanza
primaria en el País Vasco. Donostia, Auñamendi. ZALBIDE, M. (1990). "Euskal eskola,
asmo zahar bide berri." Euskal Eskola Publikoaren Lehen Kongresua, Gasteiz, 212-
271. orri.
12
gertakari horren mugapenak, gainera, bi eztabaidagai ezartzen dizkigu arazoari
historikoki so egin ezkero: "Alde batetik, estatuko instantzien aurrean eskola
eredu baten inposaketaren aurka egindako autoktonoa den projektu baten
defentsa; eta, bestalde, Euskal Herrian bertan sortutako heziketa alorreko
proiektuen eskakizuna, errebindikazioa eta burutzapenak. Bai bata eta bai bestea
ere euskalduna den eta lurraldetasuna ardatz funtsezkotzat hartuko duen eskola
baten sortzearen ahalbideaz definitzen dira"3. Beraz, euskal eskola eta
hezkuntzaren aldeko saiakera hauek ulertu ahal izateko, gizartean ematen ari
ziren aldaketa guztiak aparte (industrializazioa, nazionalismo politikoaren
sorrera..), Estatu Espainoletik zetorren hezkuntza legislazioa, eta,
euskaldungoaren eskolatze prozesua aztertzea derrigorrezkoa zaizkigu.
Estatuan orokorki XIX. mendean zehar aurkitzen dugun hezkuntza
antolamendua nahiko murritza eta osatugabea dela esan dezakegu. Alfabetatze
mailari begiratu ezkero eta Europako beste estatuekiko konparaketa dela medio,
Estatu Espainolak zuen ezaugarririk nabariena ezalfabetatze indize altua izan zela
azpimarratu behar dugu, Viñao Fragok ateratzen duen ondorioak dioenari
jarraiki: "en lineas generales se trata de un modelo de alfabetización gradual (a
partir de mediados del siglo XIX, no antes), lenta y dilatada, dependiente de fac-
tores económico-comercial-productivos, así como del éxodo rural e
incorporación laboral asalariada de la fuerza de trabajo femenina"4. Autore
desberdinek ezalfabetatze maila hau eskolatze prozesuaren eznahikotasunari
leporatzen diote.
Halere Estatu Espainolean ematen ari ziren alfabetatze prozesuek ez
zeukaten erritmo eta garapen maila berdinik, eta gure kasuari gagozkiola,
gaztelerazko alfabetatzea Estatuko beste herrialdeetan baino zabalduago zegoela
gaineratu behar dugu. Arrazoiak ez datoz beti garapen ekonomikoarekin hain
estuki lotuta, eta Euskal Herrian Estatutik ezarri nahi zen eredu liberalaren joera
homogeneizatzailearekin erlazionatu beharra dugu, batez ere gaztelerazko
alfabetatze prozesu hauek hizkuntz egoera diferentzial baten kontrako tresna
ideologiko indartsua zela ohartzen bagara: "El hecho de que las tres Provincias
Vascongadas y Navarra figuren entre los primeros lugares respecto al resto del
Estado en lo que se refiere al nivel de alfabetización en castellano, nos parece
sintomático para detectar el grado de penetración en las escuelas del modelo
liberal uniformador del sistema de enseñanza, y la progresiva pérdida del euskera
como vehículo de una cultura alfabetizada, manteniéndose en su oralidad. De esta
manera se diferencian dos ámbitos culturales asociados a lenguas distintas: el
3 DAVILA, P. eta ZABALETA, I. (1990): Euskal eskolaren lehen urratsak. Tantak, 4. Bilbo, 21.
orri.
4 VIÑAO FRAGO, A. (1984): Del analfabetismo a la alfabetización. Análisis de una mutación
antropológica e historiográfica". Historia de la Educación, 3. Salamanca. 221. orri.
Hizkuntza eta hezkuntza Euskal Herrian. Gerraurreko planteamenduak 13
euskera quedará relegado al ámbito de la familia y la religión en tanto que el
castellano será mediador en las entidades públicas"5.
Beraz, alfabetatze eta eskolatzearen lehenengo formalizazio eta
sistematizazio ahalegina Estatutik etorri zen, 1857.ean ebaztutako Moyano Legea
gailurra izan zelarik. Estatu Espainolak, Estatu Frantziarrak eraiki zuen eskola eta
hezkuntza sistema ereduari jarraiki, lege zentralista eta homogeneizatzailea
agindu zuen, ordura arteko tokiz tokiko funtzionamendu autonomo osoa (gehien
bat Udaletxe eta Aldundiei zegokiena) ezabatuz. Lege honek Estatu Espainoleko
hezkuntza administrazioa antolatzeko eta finkatzeko izan zituen garrantzia eta
eraginkortasuna oso nabariak izan ziren: "Estatuak hainbat instituzio eta erakunde
burokratiko sortu zuen haien ezaugarriak geroz eta zentralista eta uniformatzaile-
goak zirelarik. Ezaugarri hauek, hain zuzen gaur egun ezagutzen dugun heziketa
sistemari aurre irudia ematen joango direnak, zera suposatuko zuten: araudi,
agindu eta legetaz baliatuz udal eta foru aldundiengan eskusartze eraginkorra,
gobernu organoak, irakatsi behar ziren gaiak, gaztelaniaren inposaketa,
inspekzioa, eskolen kopurua, irakaslegoaren prestakuntza eta abar, arautuz, guzti
honekin era askotako menpekotasun sarea sortzen zelarik"6.
Lege honek oso erantzun gogorrak jaso zituen Aldundien aldetik, berauek
foru kontrako jotzen baitzuten. Estatuaren legeak egiten zuen Foruen mugetan
ebaztutako hezkuntza lege eta ordenuen bortxaketa hau gogor salatua izan zen
Aldundietako euskal diputatuen aldetik, 1857.ean eta 1868.ean Erregeari
bialdutako izkribuetan agertzen zen bezala: "el objeto y fín del Gobierno es, al
parecer, introducir insensible y paulatinamente en estas provincias cuantas
reformas cree conducentes para que desaparezca su sistema peculiar
administrativo, nivelandolas con las demás del Reyno"7.
Moyano Legeak, Foru Aldundiekiko makina bat tirabiraren hasiera
suposatu izan bazuen ere, hezkuntza sisteman behinbetiko baldintza bat utzi zuen,
hots, irakaslegoaren izendapena. Neurri honen bitartez maisu maistren
5 DAVILA, P. eta ZABALETA, I. (1990): Euskal eskolaren lehen urratsak. Tantak, 4. Bilbo, 11.
orri. XIX. mendean zegoen egoeraz ondoko lanak kontsulta daitezke: BENITO, J. (1990): La
enseñanza de las primeras letras en Guipuzcoa durante el primer tercio del
siglo XIX. Zaragozako Unibertsitatea (argitaratu gabeko tesi doktorala). ; LETAMENDIA, R.
(1988): Educación y sociedad en Alava en el siglo XIX (1833-1868). Oviedoko
Unibertsitatea (argitaratu gabeko tesi doktorala) eta HOURMAT, P. (1973): L´enseignement
primaire dans les Basses-Pyrénées au temps de la Monarchie
Constitutionnelle 1815-1848. I.P.S.O. Anglet.
6 DAVILA, P. eta ZABALETA, I. (1990): Euskal eskolaren lehen urratsak. Tantak, 4. Bilbo, 22.
orri.
7 A.C.J.G.: Expediente relativo a la ley de Instrucción Pública de 9 de setiembre de 1857. Reg. 7,
leg. 5. ARRIEN, G. (1987): "Educación y escuelas de barriada en Bizkaia". Bizkaiko
Foru Aldundia. 36. orrialdea.
14
izendapena Estatuari zegokion, bertoko erakundeen eskubideak gutxituz, eta,
urteetan zehar indarrean guztiz eta zeharo jartzen lortu ez bazuten ere
hizkuntzarekiko eta euskal eskola posible batekiko lehenengo mugaren ezarpena
ekarri zuen. Arrienek, aipatutako dokumentuari jarraituz, zera azaltzen digu:
"suprimida del círculo de la administración foral la preciosa atribución de
nombrar los maestros, las escuelas se verán ocupadas por profesores extraños a la
lengua y a las costumbres especiales de este país, surgiendo después de aquí el
resfriamiento de los pueblos, el abandono de la educación pública, la
propagación de malas ideas y la inmoralidad e indisciplina, de cuyas plagas se ha
visto hasta ahora libre"8.
Honetaz aparte irakasleen izendapenarekin batera eskolaren kontrol
ideologikoa herstuki lotu zuen beste osagai bat azpimarratu nahiko genuke,
alegia, inspekzioaren kontrol funtzioa. Zentzu honetan, politika liberalak
eskoletan gazteleraren erabilera ziurtatzeko eta normaltzeko erabili izan zituen
inspektoreak, 1859.etik 1876.era Gipuzkoa eta Arabako inspektorea izan zen
Juan Maria Egurenen jarrera euskararen kontrako neurri administratiboaren beste
adibide adierazgarria izan zelarik9.
1857.ean Moyano Legea martxan jarri eta 1876.ean Foruen indargabetzea
suertatu arte egon zen tartean, batez ere II. Gerra Karlistan zehar (1873-1876)
Bizkaian eta Gipuzkoan euskararen aldeko eta hezkuntza politika propioa
gauzatzeko ahaleginak aipagarriak izan ziren arren, politika liberala eta
zentralismoaren pisua nagusitu ziren eta hezkuntza politika estatalista finkatzeko
lehenengo urrats eraginkorrak ematen hasi ziren. Era honetara, legeari egiten
zitzaizkion kritikak urte batzuren buruan ikusi ziren eskoletan. "Eskola
Bakarra" egiteko Moyano Legearen bidezko saioak ondorio zakarrak izan zituen
alde euskaldunetan; Estatu mailako izendapen horrek sarritan maisuarentzat
guztiz ezezaguna zen inguru batetara joan beharra suposatu zuen, ezagutzen ez
zuen herri, kultur eta hizkuntz batetan murgildu beharra oso eskasak ziren soldata
batzuen truke. Iruñako Eusko Ikaskuntzaren Kongresuan Maria de Maeztuk
horrela adierazi zuen: "Nombrados los maestros por el sistema de oposiciones,
son distribuídos al azar, según el número de su promoción, como los demás
funcionarios públicos, los jueces, los militares, por ejemplo, sin que la mayor
parte de las veces tengan el menor punto de contacto sentimental con el pueblo
en el que van a realizar sus tareas. El andaluz, el extremeño, el castellano, que en
8 ARRIEN, G. Aipatutako lanean dokumentu berdina.
9 Inspekzioa eta maisu maistren egoerari buruzko datuak ezagutzeko ikus: DAVILA, P. (1992):
Política educativa y enseñanza en el Pais Vasco. Promociones y Publicaciones
Universitarias. Bartzelona.
Hizkuntza eta hezkuntza Euskal Herrian. Gerraurreko planteamenduak 15
virtud de su legítimo derecho viene a posesionarse de su cargo, tiene que
enfrentarse con un medio que le es hostil y una realidad que desconoce"10.
Ikasleentzat ere egoera ez zen hobea: "..los niños tienen que pasar todos
los días seis horas en un recinto mal oliente, sin aire, sin luz, atentos a un libro
cuya letra y cuyo espíritu les es extraño, oyendo del maesro unas palabras cuyo
significado no entienden; sin un resquicio abierto por donde pueda entrar una
chispa de emoción, ni un átomo de vida intelectual. En estas escuelas, maestros y
alumnos se ignoran; hace años que conviven, pero no se han puesto todavía en
comunicación"11. Testu labur honek ondo zehazten du arazoaren muina,
hizkuntzagatik elkar ulertzearen ezintasuna alegia. Ikasleak euskaldun elebaka-
rrak, irakasleak gazteleradunak eta artean hizkuntz biren harreman gatazkatsua
agertzen zaigu, zeren gatazkatsua, istilutsua eta zapaltzailea bihurtzen baitzen
hizkuntz harremana, eta ondorioz hezkuntza harremana ere.
Ikasle euskaldunekin gazteleraz hitz eragiteko zigor kasuak ugariak ziren;
agian, ezagunena "eraztuna" izenekoa, Europako herri desberdinetan (hain
zuzen hizkuntz borroka ematen zen tokietan) eta Euskal Herrian XVIII.
menderako jadanik erabilitakoa12 . Iparraldean ere praktikatzen omen zen:
"La persécution linguistique a commencé à l´école. L´enfant qui avait le malheur de
prononcer un mot de la langue maternelle, était puni comme s´il avait proféré un juron
immonde. On lui imposait la buchette, morceau de bois appelé encore l´anti, à savoir l´anti-
basque.
Devenu espion, l´enfant se glissait derrière ses camarades, et passait l´anti au premier
coupable du délit de langue basque, dépisté par lui. L´anti glissait de menotte en menotte. Le
malheureux qui en était affligé è la fin de la récréation était sévèrement puni"13.
Zigor honen erabilera guztiz zabalduta zegoen eskoletan, eta euskal
umeengan izugarrizko beldurrak eta beste ikaskideekiko mesfidantza sortarazten
zituen14. Tamalez, zigorraren presentzia eskoletan egunerokoa zen, ohizkoa, eta
10 MAEZTU, M. (1920): Enseñanza Primaria. Conferencia general. Eusko Ikaskuntzaren I I .
Biltzarra, Eusko Ikaskuntza, Iruñea, 41. orrialdea.
11 Lan bera, 40. orrialdea.
12 LASA, J. I. (1968): Sobre la enseñanza primaria en el País Vasco. Auñamendi.
Donostia. 29-30. orrialdeak. Gai honi buruz ere: GARATE, J. (1975): El anillo escolar en la
proscripción del euskara. BIAEV, XXVI.: 137-151. orrialdeak.
13 SALABERRY, E. (1967): L´alienation basque. Gure Herria,: 266. orrialdea. Honetaz aparte
eta Iparraldeko egoera zehatzaz ikus: HOURMAT, P. (1973): L´enseignement primaire
dans les Basses-Pyrénées au temps de la Monarchie Constitutionnelle 1 8 1 5 -
1848. I.P.S.O. Anglet.
14 UGALDE, M. d. (1974): Hablando con los vascos. Ariel. Bartzelona. 19.orrialdea; "Este
anillo pasaba de alumno en alumno según iban produciéndose las faltas, lo que provocaba en
nosotros un miedo muy grande y el recelo de acercarnos al compañero que lo tenía en el
bolsillo, porque éste podía provocar la falta dirigiéndose en euskara a cualquiera de nosotros
para pasarnos el infame anillo; todos escapábamos de él; así el anillo cumplía su doble
16
ikasle euskaldunengan zuen eragina guztiz esanguratsua: beldurra nagusitu aparte
eta ikasketak burutzeko oinarrizko tresnaren faltan, aukera bi baino ez zen
ematen, ikasle euskaldunen "eskola porrota" eta, ondorioz, ikasketetarako
ezintasuna (honek sozialki zekarren guztiarekin), edo ama hizkuntza alde batera
utzita bigarren hizkuntzaz jabetu eta gazteleraren bidetik jarraitu. Beste era batez
esanda, hizkuntzaren araberako promozio soziala eta akulturazioa, egoera
diglosikoa errotuz eta finkatuz.
Hainbeste familiatan eskolaren esperientzia ezkor honetatik abiatuta eta
mende hasieran zabaltzen eta gorpuzten hasi zen nazionalismo politikoak salatuta,
maisuaren irudi soziala txarragotu egin zen, berari hizkuntzaren atzerakadan
eragiten zuen aldagai garrantzitsuenetako bat izatea leporatzen baitzitzaion.
Hizkuntzarekiko kezka hedatu ahala euskararen galeraren erantzunkizunak
maisuarengan gero eta finkatuago gelditzen joan ziren.
1.2. KULTUR MAILAKO ERANTZUNA ETA EUSKAL PIZKUNDEA
Aipatu dugun Moyano Legea, beste testuinguru politiko-legislatibo
orokorrago baten osagaia izan zela esan genezake; Foruen galerak euskal
gizartearen erantzun bat, urteetan zehar sendotzen zihoan erantzun bat ekarri
zuen, eta kulturaren alorrean nabarmenki somatu zen: "La supresión de los
Fueros (1876), el brutal despojo según Campión, parece ha servido de revulsivo y
de acicate a la tendencia fuerista y autonomista (...). Paralelamente se siente un
creciente interés por la historia y la cultura de la tierra y por la lengua. Hay, pues,
una generalización del cultivo literario y consecuentemente una mayor
secularización. Se trata aún de minorías, pero la tendencia es irreversible"15.
Euskal kulturaren defentsa honek islada desberdinak izan zituen, hala nola,
Iruñeko "Asociación Euskara de Navarra"(1877) eta bere "Euskara" aldizkaria
(1878-1883), Gasteizko "Revista de las Provincias Euskaras" (1878-1879),
Donostian Jose Manterolak hasitako mugimenduaren ondorio izan ziren
"Consistorio de los juegos florales euskaros" eta "Euskal-Erria" aldizkaria
(1880-1918), eta, kronologikoki beranduago Bilbon R.M. Azkuek eta S. Aranak
suposatu zuten kultur ekarpena.
objetivo: le hacía a uno sentirse sólo, evitado por sus compañeros de clase, y le quedaba el
temor a los palos que recibía, puesto quien lo tenía a fín de semana era castigado" On Joxe
Migel Barandiaran zenak kontatutakoa. Elkarrizketa honetan egiten dituen eskolari buruzko
aitorpenak garai hartako esperientzia honen garratza bere izan zabal osoan adierazten du.
15 TORREALDAI, J. M. (1977): Euskal idazleak gaur. Historia social de la lengua y literatura
vascas. Jakin. Oñati. 244. orrialdea.
Hizkuntza eta hezkuntza Euskal Herrian. Gerraurreko planteamenduak 17
Baina lehenengo momentu hauetan sortu zen berrindartze honek XX.
mendearen lehenengo hiru hamarkadetan ezagutuko zuen benetako disdira eta
euskal kulturaren pizkundetzat hartua izatera heldu zen. Pizkunde honetan,
euskarak benetako loraldia ezagutu zuen bai Iparraldean ("Gure Herria"
aldizkaria -1921-, eta hizkuntzaren lanketa eta babeserako "Euskaltzaleen
Biltzarra"-1901-), baita Hegoaldean ere, non zalantzarik gabe garapenik
haundiena izango baitzuen. Hizkuntzaren pizkunde hau alor desberdinetan bereiz
dezakegu, literaturan, aldizkarigintzan eta kultur zabalkunderako kanpainetan16,
hau da, euskara herriratzeko eta bultzatzeko aritu ziren "Euskal Esnalea",
"Euskaltzaleak", "Euskaltzaindia" eta "Eusko Ikaskuntza" bezalako erakun-
deek burututako lanak.
Kultur alorreko pizkunde honek, gainera, Aldundietan zeuden indar
nazionalisten bultzada ere jaso zuen euskararen aldeko neurri ugari hartu
zirelarik. Honela, Administraritza bere langileak (mikeleteak, medikuak,
notariak...) kontratatzeko euskararen ezagupenaren baldintza jartzen hasi zen;
institutoetan eta eskoletan euskarazko katedrak sortzea bultzatu zen, kaleen
izenak eta bandoak euskaratu ziren eta euskal liburugintzaren aldeko politika
indartu egin zen17.
Eskola politikan ere garai karlistan abiaturiko aurrera pausu batzu eman
zirela ikus dezakegu. Hala hola Foruak galdu baino lehentxoago, Bizkaian zein
Gipuzkoan eskoletan euskararen ikaskuntza eta irakaskuntza eginkizun seinalatu
ziren eta Gipuzkoako "Junta de Instrucción Primaria" deritzonak herrialde
horretako eskoletan irakurketa lehenen euskaraz eta geroago gazteleraz egitea
agindu zuen. Agindu hau bete ahal izateko eta lehenengo irakurketarako
libururik ez zegoenez, Gipuzkoako Junta honek horretarako propio egindako
"Iracurtzaren asierac" izeneko liburua argitaratu eta eskoletako testu liburu ofizial
gisa salgai jarri zuen18. Neurri hauen eragina gerra egoeragatik oso txikia izan
bazen ere, berebiziko garrantzia dutela uste dugu zeren eskola mailan eman ziren
lehenengo urratsak izan baitziren.
Gainetik aipatu ditugun gertakari hauek euskararen inguruko ardura gero
eta haundiago zela frogatzeko balio badigute, zer esanik ez hezkuntzaren arloan
16 J.M. TORREALDAIk, adierazitako lanean, kanpaina hauen bereziko merezimendua Jose
Aristimuño "Aitzol"engan ezartzen du. 262 eta 280. orrialdeetan.
17 Ikus: EUSKALTZAINDIA (1978): Euskararen Liburu Zuria. Euskaltzaindia. Bilbo.
18 Gipuzkoako Juntak eginiko arategi honetaz ikus: ARANA, J. I. (1875): Reglamento
provisional de las escuelas de instrucción primaria de la M.N. y M.L. Provincia de Guipuzcoa.
Azpeitia. Arautegi honen zein euskarazko testu liburuen prestaketaren ardura Jose Ignazio Arana
aita jesuitarena izan omen zen, Bonifazio Echegarayren "Vehículo lingüístico utilizado para la
enseñanza en el País Vasco" izeneko hitzaldian adierazten den bezala, in EUSKALZALEAK
(1935): Lucha de idiomas en Euzkadi y Europa. Euskaltzaleak. Donostia.
18
ere kezka hori goruntz joango zela; are gehiago, hezkuntza eta hizkuntza
binomioa eztabaida haundi eta aberats baten gunea bihurtu zen, Eusko
Ikaskuntzaren Kongresu desberdinek adierazten diguten bezala.
1.3. EUSKO IKASKUNTZAREN BATZARRAK ETA EUSKALDUNEN
ESKOLATZEA: ELEBITASUNAREN PLANTEAMENTUA
1918.ean Oñatin burutu zen Eusko Ikaskuntzaren lehenengo Batzarrean
eskolak euskararekiko eta euskaldungoarekiko suposatzen zuen zama argi asko
azalduta gelditu zen. Eduardo Landetak eta Luis Eleizaldek19 agertu zituzten
ekarpenetan euskaldun elabakarra zen populazioak Estatuak jarritako eredu
erdaldun horren bidez jasaten zituen diskriminazioa eta kultur zapalkuntza
aztertu zituzten.
Batzar honetan hezkuntza sistema guztia kritikatua suertatu zen, baita
Estatuak arazo honen aurrean zuen sentsibilitate falta ere. Ondorioak neurri
konkretu batzuren eskaeretan zehazturik agertu ziren: "lengua vasca obligatoria,
"por razón de derecho" en los niños; enseñanza en vascuence a los niños
vascófonos aprendiendo luego castellano o francés; en castellano a los
castellanoparlantes, enseñándoles luego euskara; facultad de los municipios a
elegir sus maestros (...); creación de ikastolas; denuncia del anillo escolar;
autonomía de la instrucción primaria.."20.
Batzar guztietan, eta geroago eskola saio guztietan ikusten dugun
pentsakera era honetara gelditu zen planteatuta: ikasleek ama hizkuntzaz ikasteko
eskubidea eta beharra zuten geroago bigarren hizkuntza ikasiko zutelarik, beraz,
ume euskaldunek lehenbizi euskaraz ikasiko zuten geroago gazteleraren
ikaskuntza ahalbideratuko zelarik21. Izan ere, arazoa banakakoen eskubideetan
19 ELEIZALDE, L. "El problema de la enseñanza en el País Vasco". LANDETA, E. "Estado actual de
la escuela en el País Vasco: sus remedios inmediatos y organización de la escuela vasca de
conformidad con las condiciones locales".
20 ESTORNES, I. (1983): La Sociedad de Estudios Vascos. Aportación de Eusko
Ikaskuntza a la cultura vasca, 1918-1936. Eusko Ikaskuntza. Donostia. 192.
orrialdea.
21 Gogoratu dezagun elebitasunaren inguruan egiten den proposamenik inportanteena Landetak
eginikoa izan zela, Europan zebiltzan pentsakerekin bat etorriz. Autore honek "Proyecto de
Escuela Primaria Elemental" deritzonean, hizkuntzaren atalari honako araudia eransten zion:
"Art. 1. La Lengua en la Escuela del País Vasco y durante todos los años de la enseñanza, será la
lengua vasca, cuando la lengua de la mayoría de los alumnos sea la vasca.
Art. 2. La enseñanza de la segunda lengua, o sea, la lengua castellana, no comenzará a darse antes
del grado medio del ciclo escolar.
Art. 3. La lengua en la Escuela del País Vasco y durante todos los años de la enseñanza, será la
lengua castellana, cuando la lengua materna de la mayoría de los alumnos sea la castellana.
Hizkuntza eta hezkuntza Euskal Herrian. Gerraurreko planteamenduak 19
argudiatuta gelditu zen, euskaldunek euskaraz ikasteko zuten beharrean eta
eskubidean, eta, ikuspegi teoriko batetatik begiratuta, psikopedagogiak ematen
zituen elebitasunari buruzko ekarpenetan oinarritzen zen. Estatuaren erantzuna,
berriz, ez zen hizkuntz eta hezkuntza eskubide hauek errespetatzearen aldekoa,
guztiz kontrakoa baizik. Arrazoi psikopedagogiko guztien gainetik beste arrazoi
indartsuago bat, Estatuaren kohesioaren arrazoia hain zuzen, jabetzen zen,
erantzun guztiz logikoa, bestetik, Estatuaren helburua bere egitura politiko eta
administratiboa behingoz errotzea zela kontutan hartzen badugu.
Beraz, elebitasunaren kontzepzio honetatik abiatuta, eta zerbait egin behar
horretatik, euskal eskola saiakera desberdinak egin ziren; psikopedagogikoki
euskaldunei bere hizkuntz beharrei egokitutako hezkuntza eredu baten beharra
argi argudiatuta zegoen, baina helburu hau egitura eskolar eta administratibo
batetan nola gauzatu eman beharreko bigarren urrats bat zen, inplikazio politiko-
-ideologikoak zekartzan urratsa alegia.
Giro eta garai honetan burutu ziren eskola saiakera guztiak nahiko
heterogeneoak izan ziren; jarraitzeko eredurik ez, elebitasunaren praktikan
esperientziarik ez, euskara bera ahozko tradizioari lotuta eta idatzizko ohitura
zabaletan aritu gabea... Sailkatzearen beharrez, gure aburuz arazoari bide
emateko egin ziren entsaioak multzo bitan bana daitezke:
1. Eskola sistema ofizialaren bidetik eginiko saiakera: Auzo Eskolak eta
Nekazal Eskolak.
2. Eskola sistema ofizialetik at edo, sare paraleloaren hastapenak: Euskal
Ikastetxeak, Euskal Eskolak eta Ikastolak.
1.3.1. Eskola sistema ofizialaren bidetik
Landetaren eta Elizalderen eskutik etorri ziren saiakera hauek, Bizkaiko
Aldundiaren plangintza baten bitartez nekazaldeei egokitutako eskola
eraikuntzari ekin ziotelarik. Bertan, alde euskaldunetan euskaraz ikasteko bideak
errazten ziren maisu euskaldunak bialduz eta ama hizkuntza babestuz.
Art. 4. La enseñanza de la segunda lengua, o sea la vasca, no comenzará a darse antes del grado
medio del ciclo escolar.
Art. 5. Las minorías lingüísticas serán objeto de una sección especial dentro de la misma
Escuela, cuando no sean suficientemente numerosas para constituir Escuela aparte, dentro de los
recursos económicos de cada localidad.
Art. 6. Los textos que se empleen en estas escuelas, serán todos ellos euskéricos o castellanos
según corresponda la Escuela a la índole que señala en el art. 1º y en el art. 3º; e igualmente se
exigirá el uso de los textos correspondientes para el cumplimiento de los estipulado en los
artículos 2º y 5º de este Reglamento". BSEV, 17. zbkia, 1923, 19Oroimenaren hitza: Ikastolen historia 1960-1975