Hezkuntzaren
Normalkuntza
Aurkibidea
Hitzaurrea.........................................................................................................7-11
Sarrera ............................................................................................................13-15
Kultura eta Curriculuma................................................................................17-34
Nola lortuko ditut janari-edariak?..................................................................................................24
Nola babestuko naiz? .....................................................................................................................25
Nola lortuko dut mundua ezagutzea eta bere material eta indarrak
neure zerbitzuan jartzea? ...............................................................................................................26
Nola lortuko dut nire antzekoen laguntza eta nola antolatu gizarte bizitza? ..........................26
Nola komunikatuko naiz nire antzekoekin?..................................................................................26
Nola egingo ditut atsegin eta gustokoak zaizkidan gauzak?....................................................27
Nor naiz ni? Zer da gizakia? Zein da bere xedea? ......................................................................27
Berezko euskal kultura eta curriculuma .................................................................................................28
Ikasmateriala eta euskal curriculuma ........................................................35-70
Ikasmaterialen definizioa eta garrantzia................................................................................................38
Euskarazko eskolaliburuen historia laburra ............................................................................................41
Berezko euskal curriculumaren edukiak eta ebaluaziorako adierazleak.........................................53
Nola lortuko ditut janari-edariak eta osasuna? ...........................................................................54
Nola babestuko naiz? .....................................................................................................................54
Nola lortuko dut mundua ezagutzea eta bere material eta indarrak
neure zerbitzuan jartzea? ...............................................................................................................55
Nola lortuko dut nire antzekoen laguntza eta nola antolatu gizarte bizitza? .........................56
Nola komunikatuko naiz nire antzekoekin?..................................................................................56
Nola egingo ditut atsegin eta gustukoak zaizkidan gauzak? ....................................................57
Nor naiz ni, zer da gizakia, zein da gure xedea?.........................................................................57
Testuliburuen hautaketa ...........................................................................................................................60
Ikasmaterialen ebaluazioa.......................................................................................................................68
Testuliburuaren egiturazko adierazleak ........................................................................................69
Hizkuntzari lotutako adierazleak ....................................................................................................69
Irudiak eta hauei dagozkien adierazleak.....................................................................................70
Testuliburuen azterketa.................................................................................73-90
Ikasmaterialetan agertzen den berezko euskal curriculuma ebaluatzeko
tresnaren aplikazioa ..................................................................................................................................75
Normalkuntza, zenbait kontzeptu..............................................................91-144
Garapen biologikoa eta garapen kulturala .........................................................................................94
Lengoaia, komunikazioa eta hizkuntza..................................................................................................97
Hizkuntza eta pentsamendua............................................................................................................... 100
Norbanakoaren hizkuntza arapena eta gizartearen hizkuntza bilakaera .................................... 107
Ikuspegi vygotskiarra.....................................................................................................................113
Hizkuntza eta curriculuma..................................................................................................................... 117
Hitzezko pentsamendua eta barne-hizkuntza ...........................................................................117
Hizkuntzen arteko asimetria eta diglosia ....................................................................................119
Eskolaldia eta hizkuntza garapena .............................................................................................121
Hizkuntzen arteko asimetria eta eskola.......................................................................................132
Galera-berreskurapen prozesua..................................................................................................135
Hezkuntzaren Normalkuntza6
Hizkuntza prestasuna. Lexikometria ........................................................145-178
Elebiduntasunari Buruzko Testa (EBT).................................................................................................... 152
Lematizazioa............................................................................................................................................ 153
Ortografia.......................................................................................................................................155
Hitz jarioa.................................................................................................................................................. 162
Gaztelaniaren azterketa...............................................................................................................167
Euskararen azterketa.....................................................................................................................169
Eremu semantikoen azterketa .....................................................................................................172
Prestasun hiztegiak....................................................................................179-243
Euskaldunek euskaraz ekarritako prestasun hiztegi orokorra........................................................... 181
Erdaldunek gaztelaniaz ekarritako prestasun hiztegi orokorra........................................................ 201
Euskaldunek gaztelaniaz ekarritako prestasun hiztegi orokorra...................................................... 231
Erdaldunek euskaraz ekarritako prestasun hiztegi orokorra............................................................. 255
Animaliak eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak gaztelaniaz ............................. 265
Animaliak eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak euskaraz.................................. 266
Senideak eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak gaztelaniaz .............................. 267
Senideak eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak euskaraz ................................... 268
Gorputza eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak gaztelaniaz.............................. 269
Gorputza eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak euskaraz................................... 270
Jantziak eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak gaztelaniaz ................................ 271
Jantziak eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak euskaraz ..................................... 272
Natura eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak gaztelaniaz .................................. 273
Natura eremu semantikoan ekarritako lehenengo 100 hitzak euskaraz ....................................... 274
Bibliografia .................................................................................................275-297
Hitzaurrea
Hezkuntza, Curriculuma, Normalkuntza
Liburu honetan goiko hiru hitz horiek agertzen dira luze-zabal
aipatuak eta aztertuak. Lehenengo biak edozein herri edo giza-
arduradunen kezka izan ohi dira. Hirugarrena, aldiz, gehiago
agertzen da izaera propioari eusteko arazoak dituzten gizarteetan.
Hots, gurea bezelakoetan. Hizkuntzaren normalkuntza, hezkuntzaren
normalkuntza, giza-harremanen normalkuntza,... egunero atea joka
diharduten auziak.
Normalkuntza dugularik helburu, zer hobe propio geurea
dugun -liburu honetan hala uste da- horretatik hastea baino?
Normalkuntzarik izango badugu, berezkotasunean eta tradizioan
sustraitua beharko du egon. Horrela ulertzen ditut nik Euskal
Curriculumaren inguruan liburuan barrena, egiten diren
proposamenak. Propioa, edozein modutan, irakurketa litzateke,
zeren jakite-edukien izaera geroz eta unibertsalagoa baita. Ezin uka
irakurketa eta aukeratze propioak egiteko ahaleginak arreta osoa
merezi duela (txalogarriak ezezik beharrezkoak ditugula ere). Oso
ondo iruditzen zait homologazio sindromeari aurre egitea, gakoak
beti kanpoan ez jartzea.
Intentzio eta ibilbide hori, propioa denetik abiatzea alegia,
baliagarria gertatzen da baita ere ikas-materialaren azterketarako,
ebaluaketarako, zein berrikuntza proposamenei begira. Ez da erraza
ordea, azterketa horretarako baliozko izango diren irizpide edo
parametroak bilatzea.
Agerikoa bezain garrantzitsua dela gordeko curriculuma
ondotxo dakigun gauza da, bestalde. Eskola-liburuetakoa bezain
erakargarria -gehienetan gustagarriagoa ere bai- izaten dela beste
iturrietatik edaten den edaria, hori ere badakigu. Eskola inguruan
ordu asko eta garrantzitsuak eman arren, handik kanpo, hala
telebistaren aurrean, nola familian zein kalean emandako orduak
Hezkuntzaren Normalkuntza10
sarri askotan heziketarako eraginkorragoak gerta ohi direla ez dago
esan beharrik. Hala ere, bati baino gehiagori modu horretan
emandako orduak ez zaizkio "fidagarriak" irudituko, ez baitago
ziurtagiririk ez titulurik tarteko. Horrela, eskolak badu lanik edukien
curriculuma erabakitzerakoan, sasiaren izenean artoa ere baztertu
nahi ez bada.
Gure eskoletako curriculuma asmatu behar horrek, nolanahi
ere, badu, alderdi on bat. Gure zentzu kritikoa zorrozten duen
heinean, aurreko curriculumen balioak erlatibizatzeko bidean jartzen
gaitu. Edukiak garrantzitsuak dira, bai, ez dago dudarik, baina hauta
egin beharra dago, ezinezkoa baita dena batera irakastea.
Ondorengo galderak bidezkoa dirudi: zergaitik ez hautaketa
desberdinak egin?
Hizkuntzaren normalkuntzari buruzkoak dira liburuan zatirik
luzeenak. Zuzenekoak edo zeharbidezkoak. Haurraren, eta/edo
gizakiaren hizkuntza jabekuntza prozesuaren azterketa egiten da,
batetik, pentsamenduaren eta ezagutzaren garapenarekin lotzen
delarik hura, eta bestetik, ukipen egoeran bizi den euskaldunaren
garapenerako aukerak dira mintzagai.
Eskolaren eremura mugatuz gero, ondorengo hau genuke
normalizazio bidean eman beharreko lehen pauso ebitaezina:
euskara ez da, euskarak ezin du bakardadean eta isolamenduan
bizi, erdaretatik aske eta aparte; esan nahi da, etorkizunean beti ere
ukipenen egoeran -gertuenetik gaztelerarekin edota frantsesarekin
borrokan- bizi beharko duela nahitaez.
Eta euskaldun hiztunekin ezeze, beste hizkuntzen hiztunekin
ere antzeko zerbait gertatzen da: gero eta ukipen gehiago dago;
ez da salbuespena beraz. Are: zenbat eta eskolatuagoa izan
hiztuna orduan eta hizkuntz ukipen gehiagoren kudeatzaile
bilakatuko da hura.
Hitzaurrea 11
Bizi garen garai honetan, hizkuntz ukipena -eta hortik
sortutako ondorioak- ez dago maldizio bezala hartzerik, hau da
ukipenaren mamuaren pean bizi beharrik. Noski, euskarari ezina zaio
ukipen egoera horretan laino guztien azpitik eta sasi guztien gainetik
ibiltzea. Ukipena -eta zenbait "kutsapen eta mediokritate" ere bai-
aitortzetik eta onartzetik hasi beharko da, identitate eta
morrontzaren tarte estuan kokatzen den ibilbideari ekitetik.
Negarra eta "teoria" katastrofistak utzi beharrak dauzkagu,
beraz, antzuak bezain alperrikakoak baitira, eta konponbide
"praktikoetara" zuzendu beharko ditugu gure energiak. Ukipen
arrakastatsu bat asmatzera hain zuzen. Eta honetan ere badugula
eskarmenturik esan dezakegu. Halatan, ukipen egoera baitakoa
dugu euskarazko irakaskuntza. Eta nahi duenak nahi duena esan,
gero eta hizkuntza egokiagoa eta gero eta hiztun hobeak egiten ari
garela esatea ez da ahoberokeria. Era berean, kazetaritza mailan
ere, ahozkoan zein idatzizkoan, erantzun zehatz eta praktikoak
asmatzen ari gara, agian euskara batuak -magikoki edo- ekarri ez
dizkigunak. Eta hortxe ditugu, orobat, administrazioaren ahaleginak,
euskara auzitegietara hedatzeko saioak, herri aldizkariak, eta beste.
Erantzun propioak eta "arrakastatsuak" horiek denak. Nolanahi ere,
gisa honetako jokabideak eta burubideak ditugu hemen
garestienak.
ITZIAR IDIAZABAL GORROTXATEGI
Euskal Filologia Saileko Irakasle Katedraduna
Filologia eta Geografia-Historia Fakultatea
Sarrera
Hezkuntzaren Normalkuntza izenburupean argitaratutako
liburu honetara, azken urteotan landutako elkarren osagarriak diren
ikerketen emaitzak ekarri nahi ditugu, elebitasun/elebiduntasuna
(hizkuntza prestasuna) eta euskal curriculumaren arazoak
hezkuntzaren normalkuntza bideab maila teorikoan zein praktikoan
jorratzeko baliagarria izango delakoan. Aipatu ikerketa ildo hauek,
U.P.V./E.H.U.k finantziatutakoak dira, eta nagusiak, honako izenburu
hauen bitartez formulatu dira:
"Hizkuntz eredu elebidunetan eskolatutako nerabe
elebidunen hizkuntza arautzailea. Kontzeptuen eraketa eta
bilakaera".
"Euskal Curriculum Berezia: Hezkuntzaren Berrikuntzan
Kokatutako Oinarrizko Diseinu Curricularretik Eratorritako Lehen
Hezkuntzako Testuliburuen Azterketa. Derrigorrezko Lehen
Hezkuntzako Bigarren Zikloko Lehen eta Bigarren mailak. Euskara eta
Literatura, Gaztelera eta Literatura, Ingurunearen Ezaguera eta
Matematika arloak".
Hala ere, izenburuak berak adierazten duenez, liburua ez da
ikerketa hauen emaitzen agerpenetara mugatzen. Gaur egun
horren entzunak diren euskal curriculuma, testuliburuen auzia eta
normalkuntza bezalako gaiei zuzen-zuzenean heldu nahi izan diegu.
Beste gai batzuk, hizkuntza prestasuna, hizkuntzen arteko ukipen
egoera edota elebiduntasuna bezalakoak, maila apalagoan
geratzen dira. Horrek ez du esan nahi, dena den, bigarren mailakoak
direnik, ezta gutxiago ere.
Hezkuntzaren Normalkuntza14
Gaurko euskara estandarraren abiapuntutik bertatik hasita,
duela hogeitamar urte, estandarizazio prozesua, hizkuntzaren
jabekuntza, hizkuntza estatusa eta euskal hezkuntzaren eraketa eta
hedapena, besteak beste, euskaltzale, irakasle eta ikertzaile askoren
kezka izan dira eta dira. Horri buruz egindako lan guztiak, ezagutzen
ditugunak behintzat, ditugu lan honen aurrekariak. Nolanahi ere,
ikerketa esparru zabal horietan Maria Jose Azurmendi Ayerbe
katedradun anderearen ekarpena aipatu nahi genuke bereziki. Bere
lan ugari eta oparoak ere, erreferentzia izan ditugu. Maria Jose
Azurmendi irakaslearen doktore tesian (1982) aurkitu daiteke
hizkuntza prestasuna kontzeptua Euskal Herriko hizkuntzen arteko
ukipen egoerari aplikatua. Beste batzuen artean, berari ikasi diogu
beraz.
Liburuaren edukiari dagokionez, hezkuntzaren esparru
zabalean, kezka diren zenbait problema aztertu eta erantzunbideak
aurkitzen saiatu gara. Horrek behartu gaitu ikuspegi orokorretik
alderdi zehatzetara joan-etorrian ibiltzen eta, horrela antolatu dugu
liburua.
Aipatu dugunez, lan honen iturri nagusia ikerketak dira.
Ikerketa horiek, ez bere osotasunean, zenbait aldizkaritan eta bilkura
eta kongresuetako aktetan argitaratuta daude. Ez dugu baina,
liburu hau ikerketen bilduma gisa egin. Beste egitura eman nahi izan
diogu. Ikerketen emaitzak, ikergai zehatzari lotzen zaizkiolarik,
mugatuak izan ohi dira, eta ikuspegi orokorra interesatzen zitzaigun.
Egindako ikerketek, bide batez, jakintza alor desberdinetan
sakontzeko aukera paregabea eskaini digute. Hori ere, islatu nahi
Sarrera 15
izan dugu. Izan ere, problemen ebazpenetan teoriak eta
kontzeptuen argitasunak berebiziko garrantzia baitute.
Urteetako eztabaida eta ikaspenen ondorioak ekarri nahi izan
ditugu liburu honetara. Horrek azaltzen du, neurri batean, liburuaren
egitura. Liburua bost atal nagusitan banatuta dago: Kultura eta
Curriculuma, Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma, Testuliburuen
Azterketa, Normalkuntza, zenbait kontzeptu eta Hizkuntza-Prestasuna
Lexikometria. Zein bere aldetik irakur daiteke baina atalen artean
lotura eta elkarren arteko erreferentziak aurki daitezke.
Liburuaren izenburutzat Hezkuntza Normalkuntza hautatu
dugu, jakitun izanik, esparru honetan gure lan hau ekarpen xume
bat besterik ez dela. Funtsean, gure ustez, hezkuntzaren
normalkuntza prozesuan egungo kezka nabarmenenak aztertu nahi
izan ditugu.
Kultura eta Curriculuma
Hezkuntzaren Normalkuntza18
Atal honetan, euskal curriculumari eta berezko euskal
curriculumari buruzko kontzeptuen esanahiak zehaztuko ditugu,
ebaluazioaren esparrua argi kokatzeko asmotan. Hona hemen gure
ustez argitzea merezi duten kontzeptu nagusiak:
Oinarrizko abiapuntuko ideologiaren arabera curriculumaren
teoria ezberdinak daude. Adibidez, Kemmis-ek1 hiru teoria nagusi
bereizten ditu: teknikoa, praktikoa eta kritikoa; Ferrández-ek2 beste
hauek aipatzen ditu: eredu akademizista-humanistikoa, eredu
teknologikoa, eredu humanista eta eredu kritikoa. Teoria eta eredu
bakoitzaren mamian sartu gabe ere, ideologien aniztasunaren
ondorioz, curriculum kontzeptuaren polisemia erraz uler daiteke.
1 Kemmis, S. (1988): El curriculum: más allá de la teoría de la reproducción. Morata,
Madrid.
2 Ferrández, A. (1991): "Bases y fundamentos del curriculum" Medina, A.; Sevillano,
M.L., El curriculum: fundamentación, diseño, desarrollo y evaluación-en, UNED,
Madrid.
Kultura eta curriculuma Ikasmaterialak
Berezko euskal kultura eta
curriculuma
Ikasmaterialak ebaluatzeko
adierazleak
Berezko euskal curriculumaren
edukiak
Ikasmaterialetan islatzen den
"berezko euskal curriculuma"
aztertzeko tresna
Curriculuma 19
Horren lekuko dira, hain zuzen ere, curriculumari buruz egiten diren
definizioetan azpimarratzen diren alderdi ezberdinak:
irakaskuntzaren edukiak, programazioa, egiten diren esperientziak,
jakintza-arloak, etab.
Aniztasun horren barruan, hala ere, badaude nahiz eta
orokorragoak izan, agian horrexegatik, argigarriak diren definizioak,
E. Becchi-rena3 esate baterako. Berak dioen modura, curriculuma,
instituzioen bitartez, gizatalde desberdinek garaian garaiko ezagutza
eta ideiak hautatu, antolatu eta transmititzea helburu duen prozesua
da.
Ildo berekoa dugu Gimeno-Sacristan-ek4 egiten duena eta
lan honetan gureganatzen duguna, ukaezinezko eta funtsezko
elementu bat agertzen baitu, kultura hain zuzen ere:
"Ezinezkoa da kultur edukirik gabeko irakaskuntza, ezta
irakaskuntza-ikaskuntza prozesua ere. Curriculuma, hain zuzen, kultur
eduki horiek interpretatzeko era bat da. Aurkez daitekeen edozein
hezkuntza-eredutan edo proposamenetan argi adierazi behar da
egiten den curriculumaren aukera, zeren hezkuntza-eredu guztietan
kultur ikuspegi jakin bat hautatzen baita. Eta gainera, ikuspegi hori
gero eta gehiago azpimarratzea komeni da, izan ere gaur egun
pedagogiaren alorrean psikologizismoak duen eraginez, eduki
kulturalik gabeko "hutsaren pedagogia"ren antzeko zerbait
nagusitzen ari baita, eta hori guztia pentsamendu aurrerazale eta
zientifikoaren izenean gainera"
3 Becchi, E. (1994): "Le curriculum. D'un point de vue didactique à une perspective
historique". Histoire de l'Education, 61.liburukia, 61-73. or.
Hezkuntzaren Normalkuntza20
Curriculuma, beraz, kultur adierazpenen aukera bezala
ulertzen badugu, ikuspegi horrek kulturaren kontzeptua eta osagaiak
definitzera garamatza. Ikuspegi honetatik gaur egungo
curriculumari, ohiko arloetan edo zientziatan oinarritutako ezagutzaz
gainera, gizarte jakin batean bizi den eta biziko den kulturaren isla
izatea eskatzen zaio. Horrek, honako galdera hauek erantzutea
eskatzen du: Nolako gizartean bizi gara? Nolakoa izan da gure
gizartearen bilakaera historikoa? Nolakoa izatea nahi dugu
etorkizunean? Nolako balio eta hastapen etikoei eman nahi zaie
lehentasuna? J.M. Duart-ek dioen modura5:
"Nazio baten curriculuma, irakatsi nahi denaz abiatzen da,
gutxieneko edo oinarrizko edukiez; nola irakatsi nahi den, teoria
pedagogiko bat edo batzuk alegia, eta batez ere, etorkizuneko
herritarra nolakoa nahi dugun izatea; hau da, zeintzuk diren gizarte
horrek transmititu nahi dituen berezko balioak eta, ahal izanez gero,
etorkizuneko gizon eta emakumeak izango direnengan horiek errotu.
Argi dago nazio baten tradizioa bereizten duena, bere kultura eta
biltzen dituen balioak direla, eta hauek, besteak beste, "eskola"
deritzogun eskola-instituzioak transmititu behar dituela. Gurea dena,
berezkoa duguna, kultur eta nazio-bereizgarriak osatzen dutena
transmititu eta irakasteko beharra dugu".
Curriculumaren definizioan, kulturaren iraganeko, oraingo eta
etorkizuneko dimentsioak eta etikaren dimentsioak uztartzen dira.
Galdera hauen erantzuna garrantzi handikoa da herrialde guztietan,
4 Gimeno Sacristan, J. (1988): El curriculum: una reflexión sobre la páctica. Morata,
Madrid, 34. or.
Curriculuma 21
baina bereziki gurea bezalako kultur esparru gutxiagotuetan
kokatzen diren herrientzat, izan ere gure kulturaren iraupena eta
berrikuntza, neurri handi batean, eskolaren bidez ziurtatzen den
oinarrizko kultura komun horren baitan baitago.
Curriculumaren ikuspegi honetatik, antropologiaren
ekarpenak eragin handia dauka. Antropologiak gizakiak eta giza
taldeak ikertzen ditu. Baina, antropologiaren eremu zabaletik,
zeintzuk dira herri baten oinarrizko curriculuma aukeratzeko eta
osatzeko baliagarriak izan daitezkeen kultur esparruak? Galdera
honek erantzun ezberdinak jaso ditu eta jarraian horietako batzuk
azalduko ditugu.
Lawton-ek6, derrigorrezko irakaskuntzaren curriculum
amankomuna aukeratzeko, elkarren artean lotura handiak dituzten
ondoko kultur adierazpenak aipatzen ditu:
1.- Kanpoko errealitatea eta gizakia bera ulertzeko eta
adierazteko ezagutza-sistemak. Ezagutza horietan oinarritzen den
teknologia.
2.- Ahozkoak eta ahozkoak ez diren komunikazio-hizkuntza eta
sistemak.
3.- Adierazpen estetikoaren modu ezberdinak: plastika,
musika, dramatizazioa, gorputza, etab.
4.- Gizabanakoen eta taldeen premiei erantzuteko,
ondasunen banaketa arautzen duen ekonomia-sistema.
5 Duart, J.M. (1996): "Conéixer, criticar i comprometres, o la necessitat de bastir un
curriculum propi". Escola Catalana, 11. or.
6 Lawton, D. (1983): Curriculum studies and curriculum planning. Hodder and
Stoughton, Londres, 31. or.
Hezkuntzaren Normalkuntza22
5.- Gizabanakoen eta taldeen bizitza ordenatzeko eraikitzen
den gizarte-egitura: familia, gizarte-klaseak, sindikatuak, talde
marjinalak, adin ezberdineko pertsonen arteko harremanak, etab.
6.- Gizartea eta esparru publikoa antolatzeko, ardurak
banatzeko, gatazkak konpontzeko, ordena mantentzeko,...
gobernu-sistemak.
7.- Bizitzari zentzua ematen dioten sinesmenak, arau etikoak,
ideologiak, portaera moralak eta, orokorrean, balio-sistemak.
8.- Bakoitzaren izaera ulertzeko, aurrean aipatu diren
kulturaren esparru horien guztien bilakaera historikoa, identitatea eta
gutasuna sustatzeko.
9.- Bakoitzaren biziraupena eta orain arte aipatu diren kultur
adierazpenen belaunaldiz belaunaldiko transmisioa ziurtatzeko
sistemak.
Skilbeck-ek7, ondoko arlo eta esperientzia-eremuak aipatzen
ditu oinarrizko curriculuma osatzeko:
1.- Arte eta langintzak: literatura, musika, plastika,
dramatizazioa, zurgintza, mekanika, iturgintza, etab.
2.- Ingurunea: ingurune fisiko eta naturala eta gizakiaren
eragina.
3.- Arrazonamendu eta trebetasun matematikoak, eta horien
aplikazioa gainontzeko zientzietan.
4.- Gizartea ulertzeko eta partaide izateko beharrezkoak diren
Giza eta Kultur Zientziak.
5.- Alderdi fisiko, emozional eta mentalean eragiten duen
osasun-hezkuntza.
7 Skilbeck, M. (1984): School based curriculum development. Harper and Row
Publishers, 193-196. or.
Curriculuma 23
6.- Ezagutza zientifiko eta teknologikoa eta horiek gizartean
eta gizabanakoengan duten eragina.
7.- Ahozkoa eta ahozkoa ez den komunikazioa eta horien
eragina ezagutza eta afektibitatean.
8.- Arrazonamendu morala: jokabideak, balioak, sinesmenak.
9.- Lan-esparrua, aisialdia eta bizitzeko moduak.
Bi proposamen hauen artean badago antzekotasunik, baina
batez ere ezberdintasunak agertzen zaizkigu. Skilbeck-en
proposamena asko hurbiltzen da, ohikoak zaizkigun curriculum
ofizialetan ezagutzen dugun planteamendu akademikora. Lawton-
enak, aldiz, kulturaren interpretazio zabalagoa egiten du. Azkeneko
honen ildo beretsutik jarraituz datorkigu Jose Migel Barandiaran-en8
proposamena. Proposamen hori funtsean gurea egiten dugunez,
jarraian, aurrekoak baino zehaztasun handiagoz jasotzen dugu,
laburtuz, baina neurri handian jatorrizkoa errespetatuz eta
zenbaitetan osatuz. Testu horretan, Jose Migel Barandiaran,
kulturaren definiziotik abiatzen da:
"Herri baten kultura, giza obra bat bezala agertzen zaigu,
bere egitura zeinu desberdinetako hainbat piezaz eratua egongo
balitz bezala alegia. Gure kasu honetan, eguneroko bizitzak
planteaturiko oinarrizko arazoei Euskal Herriak ematen dizkien
soluzioen multzoa litzateke"
Zeintzuk dira eguneroko bizitzak planteatzen dituen oinarrizko
arazoak? Galderen bidez formulatzen ditu Jose Migel Barandiaranek
arazo horiek:
8 Barandiaran, J.M. (1985): Euskal Herria: diapositiba bildumaren hitzaurrea. SEIE
taldea, G.I.E., Donostia.
Hezkuntzaren Normalkuntza24
Galdera hauek ez dira hartu behar bere baitan itxita dauden
esparru isolatu gisa, elkarrekiko eraginean eta batak bestea
baldintzatzen duen galdera modura baizik.
Nola lortuko ditut janari-edariak?
Arazo honen soluziobideak ezbairik gabe, inguruko paisaia
naturalean du bere oinarria. Zeren eta paisaia natural honek, bere
estimulu eta aukerabideekin, bide desberdinak erakutsiko baitizkio
EUSKAL KULTURA
1.-Nola lortuko ditut
janari-edariak eta osasuna?
2.-Nola babestuko naiz?
3.-Nola lortuko dut mundua
ezagutzea eta bere
materialak eta indarrak neure
bi j ?
4.-Nola lortuko dut neure
antzekoen laguntza eta nola
antolatu gizarte-bizitza?
5.-Nola komunikatuko naiz
neure antzekoekin?
6.-Nola egingo ditut atsegin
eta gustukoak zaizkidan
gauzak?
7.-Nor naiz ni, zer da
gizakia, zein da bere
Curriculuma 25
gizakiari bere bizimoduetan, eta sistema eta erakunde ekonomiko
eta sozialen lanketan. Bere ingurunean jarduten duen gizakiak
aztarnak utziko ditu bertan nahitaez, berorri halako "jantzi" gizatiar
bat emanez edo paisaia gizatiartu bat sortuz.
Euskal Herriko biztanleek, beste herrien antzera baina bere
berezitasun propioekin, janariak lortzeko bide ugari erabili dute eta
garaian garaiko egoeraren arabera elikadura-mota ezberdinaz
baliatu dira; hala nola: Paleolito zibilizazioan, "harrapaketan"
oinarritutako ekonomia zen nagusi; Neolito garaian, berriz, ganadua
heziz, larreak probetxatu eta batetik bestera ibiltzekoa zen
bizimodua. Aurrera joan ahala, janariak lortzeko, lurra landu edota
arrantzan egin ohi zuten; industrializazio-aroan, burdinola eta labe-
garaiak agertu ziren eta gaur egunean azkenik, janariak lortzeko
mota askotako produktuen eraldaketaz baliatzen gara. Gure
garaiotan bizimodu desberdinen garapen eta teknifikazio-
mailaraino iritsi gara, non, garapen horrek, lanerako gai diren
biztanle gehienak mugiarazi eta, bere esparruan kokatzeaz gainera,
eraldatu egin dituen gure kultur tradizioaren ia elementu guztiak.
Nola babestuko naiz?
Arazo honi erantzun ahal izateko, gizakia jantziaz eta
aterbeaz baliatu izan da funtsean. Euskal Herriko antxina-antxinako
gizakiak kobazuloak erabiltzen zituen aterbetzat, eta animalien
larruak gorputza estaltzeko; geroago, etxolak edo txabolak egin
zituen; ondoren, artzain-bordak eta baserriak, gaur egungo herri eta
hirietako bizitokietara eta janzteko erara iritsi arte.
Hezkuntzaren Normalkuntza26
Nola lortuko dut mundua ezagutzea eta bere materialak eta
indarrak neure zerbitzuan ipintzea?
Arazo honen soluziobideak badu loturarik gizakiak ingurune
fisiko-naturala ezagutzeko eta bere zerbitzuan jartzeko egin dituen
ahaleginekin. Ahalegin hori prozesu luzea izan da, bertan ikusten
dugularik mila eratako entseiu eta ikerketa burutu direla mundu
kosmiko honetako zenbait gauza ezagutzearren, bere energietako
batzuk nolabait menperatuz eta, horrela, janariak eta bizitzeko
erosotasun orokorra errazago lortzeko bidea emanez. Horrixe esker
lortu izan dira, hain zuzen, urratsik handienak tresnagintza-kulturan
edo industri munduan, berorien ikurtzat sukarri landua, burdinoletako
burdina eta labe-garaiak ipiniko genituzkeelarik.
Nola lortuko dut neure antzekoen laguntza eta nola antolatu
gizarte-bizitza?
Arazo honi erantzuten diote ingurune sozialean koka
daitezkeen gizarte-forma desberdinek; hala nola familiak, auzoak,
herriak, parrokiak, eskolak, sindikatuek, etab. eta era berean,
gizartearen antolaketa eta gestiorako sortzen diren erakunde
publikoek.
Nola komunikatuko naiz neure antzekoekin?
Lengoaiaren, hots, hizkuntzaren bitartez erantzun zion gizakiak
arazo honi; euskararen bidez euskaldunek. Multzo honen barruan
sartzen dira aho-hizkuntza eta hizkuntza idatzia, gorputzaren eta
keinuen bidezko komunikazioa eta informazioa helaraztea
ahalbideratzen duen komunikabide-multzoa; hala nola liburuak,
aldizkariak, egunkariak, irratiak, telebista, informatika, etab. Esparru
honen barruan sartzen dira, baita ere, errepide eta garraio bidez
ahalbideratzen den komunikazioa.
Curriculuma 27
Nola egingo ditut atsegin eta gustukoak zaizkidan gauzak?
Arazo honen aurrean Euskal Herrian erantzun-mota ugari
agertzen dira. Adibidez, arte ederretan ikus daitekeena, jaialdi eta
festetan agertzen dena, musika, kantu eta dantzaren bidez islatzen
dena, herri-kiroletan eta haur-jolasetan ikusten dena, etab.
Nor naiz ni? Zer da gizakia? Zein da bere xedea?
Pertsonaren izaera fisiko-biologikoa, soziala eta psikikoa
uztartzen dira galdera honetan. Ardatz honetan kokatzen da, hain
zuzen ere, nortasunaren eta norberaren izaera edo identitatearen
arazoa. Gure izatearen zergatia eta zertarakoa ere jakin nahi
lirateke. Funtsezko arazo bat dugu hauxe, gure bizitzari zentzua eta
orientazioa eman behar diona. Eta soluzio horixe da, giza jarrera bat
eskuarki, gizabidea. Esparru honetan sartzen dugu gizakiek talde gisa
duten mundua interpretatzeko ikuspegia edo pentsamendua:
dituzten mitoak, ohiturak, ipuinak, erritoak, sinesmenak, erlijioa,
balioak,etab.
Hezkuntzaren Normalkuntza28
Berezko euskal kultura eta curriculuma
Jose Miguel Barandiaran antropologoaren proposamenean
oinarrituz aurkeztu ditugun kulturaren ardatz horiek egituratuko dute
oinarrizko euskal curriculuma; hau da, euskal kulturaren
adierazpenak aukeratzeko erabiliko dugun bizkar-hezurra. Horrekin
batera, aipatutako Lawton-en ekarpena ere kontuan hartuz, bien
arteko uztarketa egingo dugu.
Baina nola esan eta justifika daiteke aukeratzen dugun
curriculum hori "euskal" curriculuma dela? Beste era batera esanda,
egin ditugun zazpi galdera horiek ba al dute Euskal Herrian erantzun
propioa, beste herrialde batzuetatik bereizten duena? Erantzun
horiek jatorrizkoak direla esan al daiteke? Hau da, ba al dago
jatorrizko euskal sukaldaritza edo euskal osasungintza, euskal
jantzigintza, euskal etxegintza, euskal zientziagintza, euskal
teknologia, euskal familia, euskal gizarte-antolaketa, euskal eskola,
euskal erakunde politikoa, euskal hizkuntza, euskal komunikabideak,
euskal artea, euskal dantza, euskal musika, euskal kirolak, euskal
festak, euskal jolasak, euskal erlijioa, euskal mitoak, euskal ipuinak,
euskal erritoak,euskal ohiturak, euskal pentsakera, euskal balioak,...?
Egia da, Euskal Herrian bertan soilik sortutako eta kanpoko
eraginik gabeko jatorrizko adierazpen kulturalik gaur egun ez
dagoela, Frantzian, Espainian eta beste herrialdeetan ez dagoen
bezala. Herriak ez dira inoiz isolatuta bizi, eta gaur egun oraindik
gutxiago, elkarrekin harremanetan baizik. Harreman horietan batak
besteari maileguak egiten dizkio, elkarrekin trukatu. Euskal kulturaren
jatorrizko kultur adierazpen esanguratsuena den euskarak berak ere
ez du ihes egiten hizkuntzen arteko maileguen joan-etorritik, eta
Curriculuma 29
beste kultur adierazpenei dagokionez zer esanik ez. Euskal kultur
adierazpenetan zenbat eta gehiago sakondu, hainbat eta lotura
gehiago ikusten dira inguruko beste herrialdeetako kultur
adierazpenekin. Hori dena egia da, euskal kultura iraganeko kultura
tradizionalarekin identifikatzen bada, eta are gehiago gaur egungo
eta etorkizuneko euskal gizartearen ikuspegitik begiratzen bada. Izan
ere, ekonomiaren, teknologiaren, politikaren eta komunikabideen
jokaera transnazionalaren eraginez, euskaldunon egungo
erreferentzi kulturalak mundu zabalekoak baitira neurri handi
batean. Hori horrela dela egiaztatzeko, eguneroko bizitzak
planteatzen dituen oinarrizko arazoei erantzuteko egin ditugun zazpi
galdera horiek mundu guztian erantzun berdinak zenbateraino
dituzten aztertzea besterik ez dago: janarien, medikuntzaren,
etxegintzaren, jantziaren, teknologiaren, etabarren uniformizazioa
begi-bistakoa da..-
Baina aurreko hori guztia guretzat eta beste guztientzat
horrela dela aitortuz, txanponaren beste aurpegiari begiratzen
badiogu, herrialde ezberdinetan erantzun propioak eman direla,
ematen direla eta etorkizunean ere ematen jarraitu nahi dela
egiazta dezakegu. Adibidez, Euskal Herriko janari-edariak inguruko
beste herrialdeetan ere aurki ditzakegu, baina ekoizkin edo produktu
horiek bertan sortutakoak edo/eta bertan prestatutakoak eta
tradizioa duten neurrian euskal sukaldaritza delako kategorian
kokatzen ditugu. "Euskalduntasunaren" labelaren zilegitasuna kasu
batzuetan besteetan baino nabarmenagoa izango da; hori argi
ikusten da bi muturretako kanpoko eta bertako produktuak
konparatuz (Txakolina eta Coca Cola; Idiazabalgo gazta eta Mc
Donalds-eko hanburgesa). Baina kanpoko/bertako produktuen
mugak ez dira beti hain argiak izaten eta continuum baten barruan
Hezkuntzaren Normalkuntza30
maila ezberdinak daude, "euskalduntasunaren" ezaugarria kasu
batzuetan beste batzuetan baino hobeto egokitzen zaiolarik. Janari-
edari eta euskal sukaldaritzaren adibidea, baliagarria izan daiteke
mutatis mutandi beste kultur adierazpenentzat: osasuna, jantzia,
etxea, giza antolaketa, teknologia, familia, musika, dantza, kirola eta
beste adierazpen kulturalentzat hain zuzen ere. Erlatibotasun horren
barruan, beraz, ukaezina da Euskal Herrian bertako kultur
adierazpenak badirela egon, aipagarriena euskara izanik.
Berezko euskal kulturaren errealitatea eta erlatibotasuna
aipatu ondoren, kultur adierazpen ororen eta, beraz, euskal
kulturaren, labur bada ere, bi ezaugarri garrantzitsu aipatuko ditugu:
berezko euskal kulturaren ikuspegi dinamikoa eta aniztasuna. Bi
ezaugarri hauek gogoraraztea egokia da, batez ere, ondoren
egingo dugun berezko euskal curriculumaren planteamenduan
gogoan hartzeko ezaugarriak direlako.
Zenbaiten ustez, euskal kulturaren eta identitatearen
diskurtsoak zaharkituta daude, baserri eta nekazari-giroko
pentsamolde, sentiera, eta egiteko eran lekutzen baitira.
Industrializazioaren, masen edo talde-kulturen eta, batez ere, kultur
industrien eraginez, Euskal Herrian sortzen, ekoizten, banatzen eta
kontsumitzen den kultura zein den kontuan hartuz, euskal kulturaz
eta euskal identitateaz hitz egiteak ez du zentzurik. Diskurtso hori
antzua eta zaharkituta da eta errealitatetik urrun dago9.
Beharbada ez zaio arrazoirik falta euskal kultura antxinako
nekazaritza-giroko pentsamoldearekin eta kultur adierazpen
estatikoekin identifikatzen bada, eta ez era dinamikoan edozein
9 Dominguez, I. (1988): "La sociología de la cultura y el debate sobre la cultura
vasca". Inguruak 4. zkia: 21-30.
Curriculuma 31
garaitara eta eremutara egokitzeko eta berritzeko gaitasunarekin.
Antxinako euskal kulturaren erreferentziak garrantzi handia dute,
baina euskal kulturak bizirik iraungo badu garai berrietako
baldintzetan jokatzen asmatu beharko du eta jarrera itxien ordez,
"eman eta zabal zazu" aldekoaren jarrera irekiak sustatu. Alde
horretatik Zallo-k10 esaten duena nahiko adierazgarria da:
"Podemos hacer dos cosas. Nos conformamos con la
posición que tenemos. Protegemos nuestros nichos más marginales,
es decir, protegemos la producción de discos marginales para ese
mercado pequeño de jóvenes, o los libros que se puedan editar
aquí, los cien libros que conseguimos se publiquen en euskara. O
hacemos lo contrario. Vamos a aprovechar nuestra diferenciación y
nuestra diversidad para dar un salto adelante. La única manera de
competir en el marco europeo es salir también hacia fuera, y en ese
marco es donde se dará el intercambio entre pueblos, siendo
nosotros cada vez más fuertes desde el punto de vista cultural. Y por
eso, porque tenemos más amenazas que nadie, tenemos que
apostar más frontalmente. La uniformización cultural es evidente: las
mismas películas en todas partes del mundo, las mismas series
televisivas, los mismos spots publicitarios, el mismo mensaje, los
mismos libros. Eso es lo que estamos viviendo a nivel mundial. La
uniformización avanza. Y la diversidad no es una réplica a la
uniformización, es un complemento. Tenemos que tomar muy en
serio el problema de construir una cultura, no solamente con una
identificación nacional de mitos, sino construyendo y produciendo
cultura que sea homologable, comparable, fluible, que haya flujo
entre países".
10 Zallo, R. (1994): "El reto formativo en la Euskadi del siglo XXI: Hacia una
uniformización cultural europea?" En Fundación Sabino Arana: Euskadi en la Unión
Hezkuntzaren Normalkuntza32
Euskal kulturaren beste ezaugarrietako bat aniztasuna da.
Orain arte euskal kulturaz aritu garenean, Euskal Herrian euskal
kulturaren adierazpen bakarra eta uniformea egongo balitz bezala
jokatu dugu. Eta hori ez da horrela. Euskal Herrian, bai euskal
kulturaren ikuspegi tradizionaletik begiratuz, zein gaurko adierazpen
kulturalen ikuspegitik, Euskal Herriko giza talde ezberdinek eguneroko
bizitzak planteaturiko oinarrizko arazoei ematen dizkien
erantzunetan aurki daitekeen ezaugarri komuna, aniztasuna dela
begi-bistakoa da.
Adibidez, inork ez du zalantzan jartzen euskara hizkuntza bat
denik, gaztelania, frantsesa edo ingelesa hizkuntzak diren bezala.
Euskarak, hizkuntzaren egiturari dagokionez, baditu beste
hizkuntzetatik bereizten dituen ezaugarriak, baina honez gainera,
euskararen barruan euskalkiak ditugu. Euskararekin jarraitzen ari den
politika izan daiteke kultur adierazpen beste eredua. Euskararen
kasuan, zailtasun guztiekin, beharrezkoa den batasuna (euskara
batua) eta euskararen baitan dauden ezberdintasunak (euskalkiak)
uztartzen ari gara.
Batasuna eta aniztasuna ondo uztartzen asmatzea, bata
zein bestea, beharrezkoak dira euskal kulturaren planteamendu
egokia egiterakoan. Hala ere, aniztasunarekiko begirunea zainduz
euskal kulturaren ezaugarri komunak zeintzuk diren definitzeko
azterketa sakon bat egiteke dagoen une hauetan,
amankomunean ditugun elementuak definitzeak lehentasuna
dauka. Lehenbailehen hori guk egiten ez badugu, industria kultural
transnazionalek erabat bateratuko gaituzte beren eredu kultural
Europea, Bilbao,
Curriculuma 33
uniformeen arabera, hauei aurre egiteko inolako irtenbiderik
eskaintzen ez dugulako. Ikuspegi hau dela medio, berriro bat gatoz
Zallo-k11 esaten duenarekin:
"Mientras nosotros estamos pensando en Europa como
Comunidad de Pueblos, la manera en que se está construyendo
Europa no es como Comunidad de Pueblos sino como estructura
económica y como estructura política que se impone sin consultar a
los pueblos. No se trata de un intercambio de pueblos. Tampoco se
trata, de hecho, de una Europa igual. Y en ese espacio es donde
tenemos que preguntarnos cuál es el lugar de un pequeño pueblo
que está a los dos lados del Pirineo, y que no ha tenido
oportunidades de construir lo que sí construyeron otros países, que
es un estado-nación que protegía o generaba su identidad cultural.
Nuestro país, que tiene una experiencia, una mitología común, una
historia común, unas raíces comunes y una diferenciación, aún está
en el camino de definir una cultura común y para el presente".
Aniztasunaz ari garenez, euskal kulturaren aniztasunaz hitzegin
dugu, baina Euskal Herrian bada aniztasunaren beste iturburu
garrantzitsu bat. Euskal Herrian bizi garen biztanleok, estatu frantziar
eta espainiarren eta inmigrazio fenomenoaren eraginez, kultur
erreferentzia anitzak ditugu. Gaur egungo eta etorkizuneko euskal
kultura definitzeko orduan, errealitate hori kontuan hartzekoa da.
Euskal kulturari buruz esandakoak curriculumaren harira ekarriz, era
honetan definitzen eta mugatzen dugu ikerketa honen objektu
nagusia den "berezko euskal curriculuma". Berezko euskal
curriculuma, euskal curriculumaren oinarrizko eta jatorrizko osagai
11 Ibidem
Hezkuntzaren Normalkuntza34
gisa ulertzen dugu. Euskal curriculumak era berean, beste osagaiak
ere baditu erreferentziatzat:
Euskal curriculuma, berezko euskal kulturan oinarrituz, bertan
bizi diren biztanleen kulturen eta kultura europarra eta unibertsala
integratzen dituen elementu aukeratuen bilduma da.
Berezko euskal curriculuma, eguneroko bizitzak planteaturiko
oinarrizko arazoei Euskal Herrian eman zaien, ematen zaien eta
etorkizunean eman nahi zaien soluziobideen aukeraz osatzen da.
Berezko euskal kultura eta
curriculuma
Euskal Herrian bizi direnen
beste kulturetan
i i k i l
Kultura eta curriculum
europear eta unibertsala
EUSKAL
CURRICULUMA
Ikasmateriala eta euskal
curriculuma
Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma 37
Bigarren atal honetan, orain arte landutako euskal
curriculumaren gaia ikasmaterialarekin uztartu nahi izan dugu.
Honetarako ezinbestekoa iruditzen zaigu ikasmateralaren
kontzeptua bera definitzea eta duen garrantzia aztertzea. Jarraian,
euskarazko eskola-liburuen barrena egingo dugu ibilbidetxoa.
Ondoren, lehen atalean aurkeztutako berezko euskal curriculumaren
ardatzekin bat datorren edukien sailkapena proposatzen dugu.
Honako hau, euskal hezkuntzaren normaltze bidean. Eraiki beharreko
euskal curriculum diseinuaren ildo nagusitzat erabil daitezkeen
ekarpen gisa jaso ezazue. Nonbaitetik abiatu behar eta hori dela
eta somatu dugu ekaspen hori egin beharrez, bidea urratu ahala
osatu eta zehaztu beharko duguna ikastetxeetan elkarlanean.
Jarraian Hego Euskal Herriko testuliburuen hautaketari buruzko
hainbat datu ekarten ditugu. Azkenik, ikasmaterialak
ebaluatzerakoan erabil daitezkeen irizpideak aipatu eta ondoko
atalean landuko dugun testuliburuen aztereketan erabilitakoak
azalduko ditugu.
Hezkuntzaren Normalkuntza38
Ikasmaterialen definizioa eta garrantzia
Ikasmaterial hitzarekin ezagutzen dugun esparru semantikoa
jasotzeko, kontzeptu ezberdinak erabiltzen dira: baliabide
didaktikoak, irakaskuntzarako baliabideak, hezkuntza-baliabideak,
laguntza didaktikoa, informazio-materiala, ikasliburua, testuliburua,
etab. Ez dago, beraz, hitz bakarra irakaskuntza/ikaskuntza-prozesua
laguntzeko baliabideentzat.
Ikasmaterialen definizioak bi multzotan sailka daitezke:
ikasmaterialen ikuspegi zabala dutenak eta mugatuagoa dutenak.
Lehenengo ikuspegi horretakoak dira honako definizio hauek:
"Cualquier instrumento u objeto que pueda servir como
recurso para que mediante su manipulación, observación o lectura,
se ofrezcan oportunidades de aprender algo, o bien con su uso se
intervenga en el desarrollo de alguna función de la enseñanza"1
"Todos aquellos instrumentos y medios que proveen al
educador de pautas y criterios para la toma de decisiones, tanto en
la planificación como en la intervención directa en el proceso de
enseñanza-aprendizaje y en su evaluación"2
1 Gimeno Sacristan, J. (1991): "Los materiales y la enseñanza". Cuadernos de
Pedagogía, 194, 10. or.
2 Zabala, A. (1990): "Materiales curriculares" Mauri, T. eta beste-n: El curriculum en el
centro educativo. ICE/Horsori, Barcelona, 125. or.
Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma 39
Ikuspegi zabal honen arabera, ikasmaterial kontzeptuaren
barnean sartzen dira Imbernon-ek (1992) egiten duen sailkapeneko
material guztiak:
-Eduki-mota ezberdinak jasotzen dituzten materialak:
testuliburuak, mapak, atlasak, hiztegiak, ikasleen fitxak, hormirudiak,
laborategiko materialak, bloke logikoak, ikasleek sortutako dosierrak,
etab.
-Informazioa osatzeko eta ikertzeko baliagarriak diren
materialak: entziklopediak, liburu monografikoak, akuarioak,
terrarioak, lan-koadernoak, autozuzenketarako fitxak, egunkariak,
literatura-liburuak, etab.
-Jolaserako materialak: jostailu didaktikoak, baloiak, zabuak,
txirristak, etab.
-Ikus-entzunezko eta informatika-materialak: diapositibak,
bideoak, diskoak, kaseteak, euskarri magnetikodun materiala etab.
Ikasmateriala horrela ulertuz, edozer gauza izan daiteke
finean ikastresna, erabilpenaren baitan oso gauza gutxi baitira
ikasteko erabil ezin daitezkeenak. Horregatik, ikasmaterialen ikuspegi
zabala, kontzeptu aldetik interesgarria izan arren, ez da batere
praktikoa horiek ebaluatzeko.
Liburu honetan, ikasmaterialaren ikuspegi hertsia
gureganatzen dugu. Ikasmaterialak, curriculum ofizialak gauzatzeko
eta garatzeko, eskoletan, irakasleen eta ikasleen eskuetan jartzen
diren euskarri ezberdineko materialak edo tresnak dira.
Hezkuntzaren Normalkuntza40
Ikasmaterialak, zentzu honetan, inprimatutako ikasleen testuliburu,
lan-koaderno eta irakasleen gidak, eta beste euskarri batzuetan,
euskarri informatikoan batez ere, curriculum ofiziala gauzatzeko
asmoz plazaratzen diren materialak dira.
Era honetan ulertzen ditugun ikasmaterialak oso erabiliak eta
garrantzi handikoak dira, Apple-ek3 esaten duen legez:
"Testuliburuek garrantzi handia dute, inongo zalantzarik gabe,
berez eta direnak direlako. Beren edukiaren eta formaren bidez,
errealitatearen eraketa partikularrak eta ezagutza posibleen
unibertso zabala hautetsi eta antolatzeko modu partikularrak
gailentzen dituzte. Testuliburuak, egia esan, etorkizunari buruzko
mezuak dira eta etorkizunera zuzenduta daude. Gizarteak bidezko
eta benetako modura onartu eta eraiki nahi duenaren sorkuntzan
eragiten dute. Egiazkotasunaren kanonak zehazten laguntzen dute,
eta, hori egitean, kultura, sinismenak eta moralitatea benetan zer
diren jakiteko erreferentzia puntu nagusi bat sortzen ere laguntzen
dute ezagutza".
3 Apple, M. W. (1993): "El libro de texto y la política cultural". Revista de Educación,
301. liburukia, 112. or.
Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma 41
Euskarazko eskola-liburuen historia laburra
Eskola-liburuen garrantzia ikusi ondoren, eman diezaogun
begiratu bat euskarazko eskola-liburuen historiari, honen bilakaera
ikus ahal izanik, egungo egoera kokatzeko.
Eskolaliburuen historia azaltzeko hiru epe bereizi ditugu:
1.- Euskarazko lehen argitapenetik (XVI. mendea) ikastolen
mugimendu modernoaren sorrera arte (1960).
2.- Ikastolen mugimendu modernoaren sorreratik (1960)
Elebitasunaren Dekretua (1979) eta Eusko Jaurlaritzak hezkuntzako
konpetentziak eskuratu arte (1980).
3.- Elebitasunaren Dekretutik (1979) gaur arte.
1.- Euskarazko lehen argitapenetik (XVI. mendea) ikastolen
mugimendu modernoaren sorrera arte (1960):
Euskarazko lehen argitarapenak, XVI. mendekoak ditugu,
elizgizonek idatziak, gehien jorratzen direnak erlijio gaiak izanik. Haur-
literatura eta eskola-liburuak beranduago hasi ziren argitaratzen eta
hauen ezaugarri nagusia, aurrekoen antzera, urritasuna da. Historian
zehar nahiko berria da euskarazko testuliburuen erabilera, Euskal
Herriko eskoletan ohikoa izanik gaztelera edo frantsesez
argitaratutakoak erabiltzea. Honek, garaian garaiko hezkuntza-
sisteman du erantzuna. Euskarazko testuen argitarapena, XIX.
mendearen amaierako ideologia-aldaketari -abertzaletasunari-
loturik agertzen zaigu. Garai honetan, kristau-ikasbidea eta
gramatika arlokoak dira nagusiki eskolan euskaraz lantzeko
Hezkuntzaren Normalkuntza42
argitaratzen diren liburuak; hauek zirelako 1876ra arte eskoletan
euskaraz onartzen ziren testu bakarrak. 1890etik 1937ra bitartean hasi
ziren argitaratzen ikuspegi abertzalea zuten euskarazko silabario,
irakurketa-liburu, eta geografia edo aritmetikaren irakaskuntzarako
eskola liburuak.
Jarraian, bilakaera hau irudikatzeko asmoz, eskola-liburutzat
har zitezkeenen adibide batzuk aipatuko ditugu.
Irakurtzen ikasteko liburuak:
1875ean G.Z.k Tolosan Iracurtzaren asierac edo lenasteac
Euscalerrico aurrentzat argitaratu zuen, euskarazko irakurketa
lantzeko.
1896an Res. Mª Azkuek AGAKIA euskeraz irakurten ikastekoa
argitaratu zuen, silabarioa hau ere.
1897an Sabino Aranak Umiaren lenengo aizkidia Bizkaiko euzkeraz
irakurtzen ikasteko argitaratu zuen, "bizkaitar batek" izenean
sinatutako silabarioa.
1920an Isaac López de Mendizábalek Umearen laguna, irakurtzen
ikasteko biderik errezena argitaratu zuen eta 1931an, honen
laburpena den Martin Txilibitu. Irakurbide laburra.
1931an, Eusko Ikaskuntzak sustatuta, Txomiñ-Ikasle argitaratu zen,
gipuzkera eta bizkaieraz. Irakurketa lantzen zuen, agertzen
zituen irudietatik abiatuta.
1931an hau ere, B. Estornesek Sabin euskalduna argitaratu zuen
gipuzkeraz, irakurketaren bigarren mailara egokituta. Hauek
Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma 43
guztiak, metodo silabikoak dira, marrazkietatik abiatuta hitzen
ezagutza lantzen zituztelarik.
Beste ikastarloak:
1900. urtean, A.M. Azkuek Bilbon lehen geografia-testuliburua
argitaratu zuen: Erkindea-Geografia, haur txikiei zuzenduta
eta galde-erantzunez osatutako bi zutabetan antolatuta.
1920an, Luis de Elizalderen Lenengo ikasle mallarako Euskal-
Zenbakiztia argitaratu zuen Bizkaiko Foru Aldundiko
Irakaskuntza Sailak.
Aita Zabala-Aranak sorkuntza-lan handia burutu zuen eta
hona hemen bere ekarpenaren erakuslea: 1921ean, Edesti Deuna,
ume ikaslariyentzat; 1922an, Eusko Lutelesti Txikia geografia
irakasteko; Daneurtiztia geometriarako eta Zenbakiztiya,
aritmetikarako; 1929an, Euskerazko zenbakera, Revista Internacional
de Estudios Vascos aldizkarian argitaratuta agertu zena; 1931n
Josutxu, umientzako Otoi-idaztiñua.
Isaac Lopez de Mendizabalen ekarpena (1879-1977) oso
garrantzitsua izan zen: 1907an, Aita Santu Amargarren Pio'ren
dotriña laburra; 1913.ean, Ume koxkorrentzat euzkeraz egindako
zenbakiztiya edo aritmetika; 1920an, Umearen laguna; 1925ean,
hain ezaguna dugun Xabiertxo, erlijioaren eta orduko
euskaltasunaren baloreak biltzen zituena; 1929an, Nekazaritza;
1931n, Martin Txilibitu; 1932an, Seaska-Abestia eta 1933an, Erleak,
beren bizitza eta oiturak.
Hezkuntzaren Normalkuntza44
1932an Pirmin Iturriotzek Lutelestia. Iru malletan argitaratu zuen Eusko
Ikaskuntzaren babespean, irudi, argazki eta mapez hornituta,
gipuzkeraz zein bizkaieraz.
1933an, Daneurtiztia geometria-liburua agertzen da Lopez de
Mendizabalen zerrendategi batean
1935.ean, Gabirel Jauregik Pisia argitaratu zuen, fisikaren
ikaskuntzarako eta 1936an, Kimia, kimikaren oinarrizko
kontzeptuen ikaskuntzarako.
Gerraostean, 1949 urtera arte, erabat debekatuta zegoen euskaraz
edozein liburu argitaratzea. Ordutik aurrera, aldez aurretik
aztertutako haurrentzako liburu batzuk baimentzen zituzten,
baldin eta abertzaletasuna sustatzearen aztarnarik agertzen
ez bazuten.
1952an, Euskaltzaleen Biltzarrak, Battitta eta Mariagno (Haurrak ikhas
eskuararen irakurtzen) argitaratu zuen, Iparraldean, frantziar
eskoletan euskara ikasteko.
1959an, S . Onaindiak, López de Mendizabalen Xabiertxo itzuli zuen
bizkaierara. Laster hasiko ziren garai modernoko ikastolak
eraikitzen eta liburu honen erabilera oraindik ere ezinbestekoa
zen.
Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma 45
2.- Ikastolen garai modernoaren sorreratik (1960) Elebitasunaren
Dekretua (1979) eta Eusko Jaurlaritzak hezkuntzako konpetentziak
eskuratu arte (1980):
1950-60 epealdian aldaketa politiko, sozial eta kultural ugari izango
ziren. Giro horretan, 1960. urte inguruan, ikastolen
mugimenduak indar berria hartu zuen eta gizarteratze,
modernotze, egituratze eta hedatze prozesuan murgildu
zen. Gertaera hura erabakiorra izan zen euskarazko eskola-
liburuen historian, izan ere, ikastolen mugimenduaren
hazkundearekin batera, euskal kultura-industriak, eskola-
liburua barne, eragiteko beharrezkoa zen bezeroa edo masa
kritikoa sortzear baitzegoen.
Urteak ikastola-kopurua ikasle-kopurua
1960
1964-65
1970-71
1975-76
1980-81
3
29
103
160
243
596
11885
33851
65273
* Iturriak: SIADECO (1964-1975). Ikastolen Elkartea (1975-1980).
Ikastolen mugimenduak garai hartan euskarazko esku-
liburuetan zuen eragina ikusteko ondoko koadroa4 argigarria izan
daiteke:
Urteak liburu-kopurua eskola-liburuak eta haur eta
gazte iteratura
1937-65
1965-74
1974-80
408
582
1147
36 (%8,82)
117 (%20.10)
685 (%59,72)
4 Garagorri,X. eta beste: (1983) "Ikastoletako irakaskuntzaren garapena eta
egoera". Jakin. 28.
Hezkuntzaren Normalkuntza46
Epe honetan, euskal liburugintzarako orokorrean eta
eskolaliburuentzako bereziki, ikastolen mugimenduaren
indartzearekin batera, eragin handia izango zuen beste gertaera,
Euskaltzaindiak Arantzazuko Batzarrean (1968) Euskararen
Batasunerako Erabakia hartzea izan zen. Ordutik aurrera,
salbuespenak salbuespen, ikastoletarako liburuen argitalpena
euskara batuaz egiten da
Baldintza horietan, 1969an, ikasmaterialgintzan eragin handia
izan zuten bi erakunde sortzen dira Donostian: Gipuzkoako Ikastolen
Elkartea eta Gordailu Irakasle Elkartea. 1971an, Iparraldean, euskara
irakaskuntzan sustatzeko asmoz, Ikas elkartea sortu zen. 1972an,
Bilbon, irakasle talde baten bultzadaz, gure ustez epealdi honetako
euskarazko testu-liburuaren arrasto nagusia markatu zuen Saioka
taldea sortu zen. 1972an, Donostian, Elhuyar taldea sortu zen, baina
testugintzan sorkuntza lanetan jardun zuen Elhuyar-ko Matematika
taldearen sorrera 1976an izan zen. 1973an, Bilboko Mensajero
argitaletxearen barruan, euskarazko ediziorako Gero argitaletxea
eratu zen. 1975an, Donostian, Gero eta Etor argitaletxeetako
sustraietan oinarrituz, Erein argitaletxea agertu zen. Elkar argitaletxea
1973an sortu zen arren Iparraldean, 1977. urtean Donostian
kokatzerakoan, testu-liburu lanetarako sorrera-urte har genezake.
Ikus daitekenez, epealdi honetan, talde ugari sortu ziren eskola-
liburuen beharrei erantzun asmoz. Talde guztien artean, Gordailu,
Saioka, Mensajero-Gero, Erein, Elhuyar eta Gipuzkoako Ikastolen
Elkartearen lanak aipagarrienak iruditzen zaizkigu.
Gordailu irakasle-elkartea euskal pedagogi mugimendu bat
eratzeko sortu zen eta bi eginkizun nagusien inguruan egituratu zen:
ikastaldiak eta ikas-liburuen argitalpena. Pedagogia eragilea eta
Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma 47
bereziki Freinet-en metodologia oinarri hartu zuten eta irakasleen
prestakuntzari garrantzi handia ematen zioten. 1970tik 1978ra arte,
irakasleak prestatzeko ikastaldiak antolatu zituzten. Eskola-liburuei
dagokionez, eskolaurrerako materialak, hiztegiak, Oinarrizko
Hezkuntza Orokorrerako (OHO) testu-liburuak, baina batez ere
Gordailu pedagogia-mugimenduaren lanik aipagarriena eta eskola-
liburuei buruzko talde honen pentsamoldea ondoen islatzen zuena,
"Ikastola liburutegia" zen. Ikastola liburutegiko lan monografikoak,
irakasleentzat eta ikasleentzat kontsulta-liburu izan ziren, eta lau
sailetan banatzen ziren (Natur Zientziak, Gizarte Zientziak, Geografia
eta Historia). Gordailuren ikuspegitik, programa jakin bati erantzuten
zion eskola-liburua sortzea baino, ikasleek, lan pertsonalizatua egin
ahal izateko, kontsultarako liburutegia, gela bakoitzean osatzea
egokiagoa iruditu zitzaien. Esperientzia interesgarri hau, ekonomia-
arazoak zirela medio, bertan behera geratu zen.
Saioka taldearen planteamendua bestelakoa izan zen.
Hauentzako, ikastolen lehentasuna, material-osagarriak eskuratzea
baino, OHO-rako programazio osoa (6-14 urte) eta jakintza-arlo
guztiak (euskara, gizarte-arloa, natur-arloa, matematika, plastika eta
musika) biltzeko eskola-liburuak sortzea premiazkoagoa zen. Piaget-
en teorietan oinarrituz, haurren adimenaren garapenari eman zioten
lehentasuna eta adimenaren eragile nagusiena ekintza edo
saiakuntza (Saioka = saioak eginez) zelarik, eskola-libruruen eginkizun
nagusia, ekintzarako egoera eta aukera interesgarriak ikasleei
eskaintzea zen. OHOko 1., 2. eta 3. mailako esku-liburuetan (Saioka 1,
2 eta 3), jakintza-arlo guztiak ikasleek egin behar zituzten proiektuen
inguruan globalizatzen ziren. OHOko 4. eta 5. mailetan arloen arteko
integrazioa egiten zen. OHOko 6., 7. eta 8. mailetan, arlo bakoitzak
bere bidea hartzen zuen. Saioka materialak, OHOko 6. maila arte
Hezkuntzaren Normalkuntza48
programazio osoari erantzunez, jakintza-arlo guztiak jaso zituen.
OHOko 7. eta 8. mailak erdi-osatuta geratu ziren. Saioka taldearen
beste eginkizuna irakasleen prestakuntzarako zerbitzu pedagogikoak
eskaintzea izan zen. Epealdi honetako ikasmaterial osotuenak eta
erabilienak Saioka taldeak sortutakoak izan ziren.
Gero-Mensajero argitaletxeak bi esparrutan jardun zuen
bereziki. Batetik, Gizarte-arloan: Geografia (6. eta 7. mailak) eta
Historia (6. eta 7. mailak). Eta bestetik, Euskara-arloan, Euskara (6.
maila), Irakurgaiak (1.A/1.B, 2., 3., 4., 5.. mailak), eta esparru honetan
aipagarriak ziren, eskola-liburuen osagarri gisa plazaratu zituen Kimu
literatura saileko liburuak.
Erein argitaletxearen funtsezko helburuetako bat, ikastola-
munduko beharrei erantzutea zen. Epe honetan, bi esparru landu
zituzten bereziki. Batetik, Gizarte-arloa: Gizartea Gaur (8. maila). Eta
bestetik, Euskara-arloa: Euskara Lantzen 0 (6. maila), Euskara
Lantzen1 (7. maila), Euskara Lantzen 2 (8. maila), eta eskola-liburuen
osagarri moduan, Ipurbeltz komikia eta Lehen Irakurgaiak saila.
Elhuyar Matematika taldeak Gipuzkoako Ikastolen Elkartearen
eskutik plazaratzen ziren Casals argitaletxearen Matematika testu-
liburuak euskaratu zituen eta ondoren talde honek sortu zituen
Matematika 5, 6, 7 eta 8 eskola-liburuak argitaratu zituen
Gipuzkoako Ikastolen Elkartearekin batera.
Ikastolen Elkarteak, ikastola bakoitzak bakarka bere aldetik
ezin konpon zitzakeen arazoak, elkarren laguntzaz konpontzeko sortu
ziren. Arazo horietako bat ikas-materialen urritasuna zen. Ikastolen
Elkarteek, eta bereziki Gipuzkoako Ikastolen Elkarteak, bi eginkizun
Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma 49
nagusi zituen aldi honetan: batetik, zeuden hutsuneak bete eta,
bestetik, euskal eskola-liburuen sektorea antolatu eta eragin.
Hutsuneak bizkor betetzeko ikusi zen erarik azkarrena eta errazena,
erdarazko ikas-materialak euskarara itzultzea zen. Ikastoletako
irakasleen eskariz, Santillana argitaletxeko Gizarte- eta Natur-
arloetakoko testu-liburuak itzuli eta multikopiaz atera zituen. Casals
argitaletxearen Matematika testu-liburuak OHOko 1. mailatik 7.era
eta Anaya-ren Natur Zientziak 6 eta 7 itzuli ziren. Bestetik, Gipuzkoako
Ikastolen Elkarteak eragile modura jokatu zuen. Adibidez, Saioka
taldeak euskaraz sortu eta Iker S.A.-ren eskutik plazaratu ziren
ikasmaterialak, hasieratik finantziatu zituen, eta Iker S.A. desagertu
zenean, material horien eskubideak erosi eta argitaratzen jarraitu
zuen. Elhuyar Matematika taldearekin batera, liburuak argitaratu
zituen. Beste batzuekin (Gero, IL) plazaratu zituzten ikasmaterialen
salmenta ziurtatu zuen talde horien produktuak erosiz eta banatuz.
Edo, esaterako, euskal komikiaren hutsunea betetzeko, Erein
argitaletxeari Ipurbeltz komikia plazaratzeko eskaera egin zion.
Gipuzkoako Ikastolen Elkartea, aldi honetako eskola-liburuaren
ardatza izan zen.
Garai hau, benetan interesgarria izan zen, esku-liburuaren
historiari begira; izan ere, lehen aldia zen, ikasle kopuru handi bati
eta, jakintza-arlo guztiak kontuan hartuz, irakaskuntzako programazio
luzeari erantzuteko beharra baitzegoen. Egoerari erantzuteko, ez
zegoen eskola-libururik eta dena egiteke zegoen. Nola erantzun
behar horiei guztiei? Zein ote zen egoera horretan eskola-liburuak
sortzeko politikarik egokiena? Zein ote zen irakasleen eskaera? Zein
bideragarriena? Emandako erantzunak aztertzen baditugu, hiru
bereiz ditzakegu: 1) Gaztelaniaz zeuden eskola-liburuak itzuli; 2)
Irakaskuntzaren programazio osoari erantzuteko moduko eskola-
Hezkuntzaren Normalkuntza50
liburu berriak euskaraz sortu; 3) Irakasleen eta ikasleen eskuetan
kontsultarako eskola-liburuak sortu lan pertsonalizatua egin zezaten.
Argi dago erantzun bakoitzari, hezkuntzaren ikuspegi jakin bana
zegokiola.
3.- Elebitasunaren Dekretutik gaur arte:
Elebitasunaren Dekretuaren bitartez (1979), lehen aldiz, ofizialki
ateak ireki zitzaizkion euskarari irakaskuntza-sisteman, eta ordutik
aurrera, irakaskuntzan euskaraz jardutea legezkoa bihurtu zen eskola
guztietan. Euskarazko irakaskuntza, beraz, hemendik aurrera, ez zen
ikastoletara mugatuko, administrazioaren eskola publikoetara eta
eskola pribatuetara ere zabal zitekeen.
Euskararen erabilera irakaskuntzan indartzeko hurrengo
urratsa, 1982ko Euskararen Erabilera Arauzkotzeko Legea izan zen
eta, ondorioz, 1982/83 ikasturtean euskara eskoletan sartzeko bidea
diseinatu eta A, B eta D hizkuntza ereduen ezarpenaren bitartez
gauzatu zen. Handik aurrera, B eta D ereduen hazkuntza,
etengabekoa izan da. Horrek eraginda, euskarazko ikas-materialen
eskakizuna eta sortu beharra areagotuz doa.
Gerora, eskola-liburuen sorkuntzan eragina izan zuen beste
aldagaia, curriculumaren aldaketak izan ziren. 1980-81 ikasturtean
Programa Berrituak ezarri ziren. Hauen eragina mugatua izan arren,
OHOko 1. eta 2. Zikloak soilik arautu ziren eta, aurreko 1970.eko
programazio-aldaketak zirela medio, eskolaliburu berriak sortzea
ezinbestekoa gertatu zen. Baina curriculumaren aldaketa sakona
eta zabala (4-18 urte), LOGSE legearen ondorioz (1990) gauzatu da.
Lege honen eraginez gaur egun, eskola-liburu guztiak goitik behera
aldatzen ari dira.
Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma 51
1982. urtetik aurrera, eskola-liburuak argitaratu ahal izateko,
Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailaren onespena beharrezkoa da.
Horretarako, hizkuntzaren zuzentasuna eta edukiak administrazioak
ezarritako Curriculum Dekretura egokitzen diren ala ez egiaztatzea
ezinbestekoa da. Eusko Jaurlaritzaren eskuhartzearen beste bidea,
EIMA programen bidezko diru laguntza da. Programa hau 1982.
urtean abiatu zen euskal ikasmaterialgintzari laguntza eskaintzeko
asmoz: EIMA I, idatzizko ikasmaterialgintza; EIMA II, ikus-entzunezko
ikasmaterialgintza; EIMA III, euskarazko hezkuntzarako softwaregintza.
Faktore guzti horien eraginez, euskaraz irakasteko eskola-
liburuen ekoizpenaren hazkuntza handia izan da azken urteotan.
Ondoko koadoran5, haur eta gazte literatura ataleko liburuak ere
aipatzen ditugu, horiek ere eskola eremuari lotuta baitaude.
Urteak liburu
kopurua
eskola-liburuak
%
haur eta gazte
literatura %
biak batera
%
1981-85
1986-90
1991-94
2052
3496
3518
506
830
1250
24,65
23,74
35,53
439
618
448
21,39
17,67
12,73
945
1448
1698
46,05
41,41
48,26
Datu hauek irakurtzerakoan kontuan hartzekoa da J.M.
Torrealdaik eskola-liburua kontzeptupean, pedagogia, euskararen
irakaskuntza (gramatika) eta hiztegiak, eta goi-mailako eta
unibertsitateko irakaskuntza-liburuak sartzen dituela. Horiek kenduz
gero, unibertsitate aurreko eskola-liburutzat har dezakegun liburuen
estimazioa, agertutako kopuruen %70 ingurukoa izan daiteke. Badira
beste sailetan kokatzen dituen liburuak eta irakaskuntza eremuan
5 Torrealdai, J.M. (1997): Euskal Kultura Gaur liburuko datuetan oinarrituta
Hezkuntzaren Normalkuntza52
aplikazio zuzena izan dezaketenak: adibidez, Jakintza-liburu sailean
kokatzen dituen kontsulta eta erreferentzi liburuak. Argi geratzen da
aurreko epearekin erkatuz, eskola-liburuaren hazkundea eta hauen
presentzia zabala euskal liburugintzan.
Hezkuntzaren Erreforma aurretik, Eskolaurreko eta OHOko
testu-liburuak argitaratzeko egin ziren ahaleginak; oraingoan, batez
ere 1990eko LOGSE legearen hezkuntza-sistemaren aldaketaren
eraginez, Haur Hezkuntzako eta Lehen Hezkuntzako testu-liburuak
argitaratzeaz gain, Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako testu-liburuak
eskaintzeko egin den ahalegina azpimarratzekoa da. Une honetan,
etapa horietarako eskaintzarik badagoela esan daiteke. Ez, ordea,
Batxilergorako, Hezkuntza Zikloetarako eta Unibertsitaterako.
Hezkuntza maila horietan testu-liburuen beharra larria da.
Era berean, aipatzekoa da azken urte hauetan kontsulta- eta
erreferentzia-liburuak argitaratzeko egin den ahalegina, batez ere
entziklopediagintza arloan. Horren lekuko dira Lur, Elhuyar eta
Eusenor-Harluxet fundazioaren lanak.
Azken garaiotako ikas-materialen ezaugarria, formatu berrien
hedapena da. Ohiko ikas-materialekin batera, gero eta ugariagoak
dira ikus-entzunezkoak eta euskarri informatikoetan argitaratutakoak.
Ikasmateriala eta Euskal Curriculuma 53
Berezko euskal curriculumaren edukiak eta
ebaluaziorako adierazleak
Azpiatal honetan, ikasmaterialean agertzen den berezko
euskal curriculuma behatzeko edukiak agerian jarri nahi ditugu.
Lehen esan bezala, berezko euskal curriculumaren ardatzak
aukeratzerakoan, Jose Miguel Barandiaran eta Lawton-en ikuspegi
antropologikoa eta jakintza-arlo edo zientzietan oinarritzen den
ohiko ikuspegi akademikoa uztartzen ditugu. Bestalde, euskal
curriculuma, berezkoa denaz gainera, beste kulturekiko trukaketaren
emaitzaren fruitua dela uste dugu, tradizioan oinarritzen dena eta
era berean aHezkuntzaren normalkuntza