Mikel Zurbano
Munduko ekonomia
Botereak, disparekotasunak eta
egonkortasun-eza kapitalismo globalean
Udako Euskal Unibertsitatea
Bilbo, 1998
© Mikel Zurbano
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-86967-95-3
Lege-gordailua: SS-1464-98
Inprimategia: ANTZA, Lasarte Oria.
Azaleko diseinua: Iñigo Ordozgoiti
Banatzaileak: UEU. Concha Jenerala 25, 4. BILBO telf. 94-4217145
e-mail: bulegoa@ueu.org www.ueu.org
Zabaltzen: Igerabide, 88 DONOSTIA
"gu libreak gara eta zuk erein duzu gure lurrean etorkizuneko
esklabutzaren titulua..."
Diderot (Bougainville-ko bidaiaren gehigarria)
Aurkibidea
AURKEZPENA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1. GAIA. MUNDU-SISTEMAREN ERAKETA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.1. Egungo mundu-sistemaren berezko ezaugarriak . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2. Sistema kapitalista eta bere garapen faseak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.3. Kapitalaren eta ekonomi prozesuaren nazioarteratzea: enpresa
transnazionalak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
a) Ekonomi prozesuaren nazioarteratzea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
b) Atzerriko inbertsio zuzenak eta enpresa transnazionalak. . . . . . 17
1.4. Mundu-sistema bikoitzaren sorkuntza: zentroa/periferia . . . . . . . . 34
1.5. Mundu-sistema kapitalistarekiko deskonexioak . . . . . . . . . . . . . . . 38
2. GAIA. IPARRALDEKO PRODUKZIO-SISTEMAREN KRISIA . . . . . . . 45
2.1. Hedalditik krisialdira: ekonomi bilakaera zifratan . . . . . . . . . . . . . 45
2.2. Garapen-ereduaren egitura-oinarriak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
a) Sare produktiboaren berrikuntza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
b) Eskaria eta banaketaren berrikuntza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
2.3. Egungo krisia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
a) Krisiaren adierazleak eta birdoikuntza produktiboa. . . . . . . . . . 59
b) Egitura krisiaren barnetik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
2.4. Garapen-ereduaren zaharberrikuntzaz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
2.5. Estatuaren eskuharmena ekonomian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
3. GAIA. ZENTROZ KANPOKO EKONOMIAK: HEGOA ETA EKIALDEA 93
3.1. Azpigarapenaren egitura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
3.2. Ekonomia lehen-esportatzailea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
3.3. Hirugarren Munduko industrializazio-prozesuak . . . . . . . . . . . . . . 97
a) Inportazioak ordezkatzeko industrializazio-eredua . . . . . . . . . . 98
b) Oinarri esportatzaileko industrializazioa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
3.4. Ekialdeko ekonomien mundu-sistemarako integrazioa . . . . . . . . . . 107
3.5. Ekonomi ordenu berriaren aldarrikapenetik HMaren zatiketara . . . 111
4. GAIA. NAZIOARTEKO MERKATARITZA-HARREMANAK . . . . . . . . 117
4.1. Nazioarteko merkataritza: bilakaera eta esanahia . . . . . . . . . . . . . . 118
a) Merkataritza-interdependentziaren igoera . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
b) Kanpo-joera desberdinak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
c) Industri merkataritzaren gorakada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
d) Merkataritzaren polarizazioa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
4.2. Munduko merkataritza eta garapena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
4.3. Nazioarteko enpresak munduko merkataritzan . . . . . . . . . . . . . . . . 138
4.4. Libreganbioa eta babesgintza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
4.5. GATTetik Merkataritzaren Mundu-Erakundera. . . . . . . . . . . . . . . . 147
5. GAIA. NAZIOARTEKO MONETA- ETA FINANTZA-SISTEMA. . . . . . 155
5.1. Bretton Woods-eko instituzioak: NMF . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
5.2. Nazioarteko moneta-desengonkortasuna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
5.3. Mundu-Bankua eta garapenerako laguntza ofiziala. . . . . . . . . . . . . 161
5.4. Nazioarteko finantza-merkatuak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
5.5. Hirugarren Munduko kanpo-zorra. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
6. GAIA. EKONOMI INTEGRAZIOA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
6.1. Ekonomi integrazioaren adiera desberdinak . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
6.2. Ekonomi integrazioa Europan: Europako Batasuna . . . . . . . . . . . . 175
6.3. Nazioarteko ekonomi-bloke nagusiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
AMAIERA: EKONOMI GLOBALIZAZIOAZ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191
LABURDURAK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
6 Munduko Ekonomia
Aurkezpena
Munduko ekonomia liburu batean laburbiltzeko ausardia, itsasoko ura botila
batean sartzeko ahaleginaren parekotzat har daiteke. Are gehiago, gertakizunak
egunetik egunera zaharkitzen diren garaian eta ustekabea eta ziurgabetasuna
ekonomia kapitalistaren ezaugarri iraunkor gisa finkatzen diren egunotan, munduko
ekonomiaren argazkirik xumeena egiteak itsasoa botilaratzeak bezain antzua eman
lezake. Haatik, ekonomiaren nazioarteko bilakaera nagusietara hurbiltzeko saioa
beharrezkoa da ekonomian interesa duen ororentzat, hala ekonomi edo gizarte-
-ikasketak hasi berri dituenarentzat nola errealitate ekonomikoaz interesa duen
edonorentzat. Izan ere, eskuartean duzuena Unibertsitateko ekonomi egitarauetan
oinarrizko tresna gisa erabiltzeko pentsatuta dagoen arren, ingurune ekonomiko eta
sozialaz kezka duenari munduko ekonomi giltzarriak ulertzeko lagungarri suerta
dakioke.
Munduko egoera ekonomikoa ezagutzeko oinarrizko urrats honetan,
irakurleak jakin behar du, errealitate ekonomikoa oso konplexua, aldakorra eta,
beraz, ziurgabea izan arren ere, berau ulertzeko funtsezko giltzarriak egon
badaudela. Jakin behar du, halaber, hedabideen eraginez desitxuratutako kontzep-
tuak bere lekuan jartzen eta munduko ekonomiaz dauden mitoak eta topikoak
identifikatu eta uxatzen. Azkenik, ezagupideak erabiltzeko guraria izan behar du,
giza jarduerak ingurunea eraldatzeko duen ahalmena eta munduko ekonomia
bidezkoagoa erdiesteko guztion erantzukizuna ahazteke.
Liburuaren egitaraua sei gaitan banatuta dago. Lehenean ekonomia garaikidea
sistema bakar modura identifikatzen da: mundu-sistema kapitalista. Nahiz XX.
mendearen amaieran prozesu historikoa bizkortu den, sistema bakarra mendeetako
bilakaeraren emaitza historikoa da. Ekonomi sistema kapitalistak ipini ditu sistema
orobateraturako zutarriak. Eta hau ez da kasualitate baten emaitza, kapitalismoaren
berezko joera baten ondorio baizik, hedapenerako joerarena hain zuzen. Aztergai
ditugu munduko ekonomia bakarrerako bidean lehen mailako rola duten enpresa
transnazionalak. Nolanahi ere, mundu-sistema bakarraren egoera baiezteak ez dakar,
halabeharrez, ekonomia globala dela ondorioztatzea, amaierako gaian aztertuko
dugun bezala. Sistema bakarra da, lurralde zein ekonomi sektore guztietara hedatu
eta finkatu den heinean, estatu-sozialismoa eta gisako ekonomi sistemak desager-
taraziz. Baina, munduko ekonomi argazkia ez da homogeneoa: errealitate anitzak
daude eta eskualdearteko ekonomi polarizazioa hazkorra da. Oro har, iparralde edo
mendebalde aberats eta garatua eta hegoalde eta Europako ekialde ez-garatua dira
Aurkezpena 7
oraindik munduko ekonomi bakarraren errealitate kontrajarriak. Hori dela-eta,
aparteko azterketak egiten dira bakoitzarentzat. Bigarren gaian iparreko ekono-
mietako krisi estrukturala ulertzeko ahalegina egin da. Horretarako II. Mundu-
-Gerraren ostean ekonomi hedapen iraunkorra ekarri zuen garapen-eredu fordista
analizatu da bere atal desberdinetan. 1970eko hamarkadan jazo zen egiturazko
krisia fordismoaren agorpenarekin bat etorri zen eta, beraz, ez zen garapen-ereduz
kanpoko faktoreekin lehertu. Krisiaren kontestuan eredu berri baterako ekimenak
eta elementu behinenak zeintzuk diren eta beren aurrerabideaz ere erreparatuko
dugu. Zentroz kanpoko ekonomiak analizatu dira hurrengo gaian. Bertan aztertzen
dira hirugarren munduko azpigarapenaren sorkuntza eta prozesua, batetik, eta,
bestetik, azpigarapenaren egitura eta ondorioak. Hirugarren Mundua bere oinarriz-
ko ezaugarrietan ezagutuko dugu, baina bere heterogeneitatea ahazteke: ekonomi
mota nagusiak bereiztu eta industrializazio-eredu garrantzitsuenak ikasiko dira.
Kapitalismorako trantsiziobidean dauden batez ere Europako ekialdeko
ekonomiak pairatzen ari diren eraldakuntza behinenen aipua ere egin da bertan.
Laugarren eta bosgarren gaietan bi ekonomi eremu hartu dira aztergai:
nazioarteko merkataritza eta nazioarteko moneta- eta finantza-sistema, hurrenez
hurren. Bietan dauden nazioarteratzeko joerak zertan diren analizatu da, azterketa
garaian (azken bizpahiru hamarkada) ekonomi doktrina neoliberalen goititzeak
izandako eragina kontuan hartuta. Bestalde, eremu bakoitzean egondako
erakundetze-prozesuak aztertu dira: merkataritzan GATT hitzarmenetik MMEra
emandako urratsa eta moneta- eta finantza-arloetan Bretton Woods-eko akordioa
eta bere gainbehera. Seigarren gaian ekonomi integrazioa jorratu da. Munduan
abian diren ekonomi eremuen eraikuntzaz hausnartzeko beta ematen du atal honek.
Batez ere, aurreratuen aurkitzen den prozesuari arreta berezia eskaintzen zaio, hots,
Europako Batasuneko Ekonomi eta Moneta-Batasunari, baina beste integrazio-
-eremuetako dinamika batzuk ere gogoan izanik (Iparramerikako NAFTA, batik
bat). Amaitzeko, hausnarketa egin da ekonomi globalizazioaz. Egungo munduko
ekonomiaren errealitatea kokatzeko erabilgarria izango zaigu orotariko kontzeptu
mediatiko hau. Beronek liburuaren hausnarketaren zentzua eta arrasto nagusia
eskaintzen ahalbidetuko digu, azken burutapen gisa.
Honek guztiak ez du nazioarteko ekonomiaren eszenatokia osabetetzen. Gai-
-zerrenda eta azterguneak agortezinak dira arlo honetan. Honez gain, eduki batzuk
laburregiak edota soilak suerta litezke: oinarrizko testuak gaiaren konplexutasunari
emandako erantzun modura hartu behar dira. Finean, munduko ekonomiaren egon-
kortasun-ezaren, polarizaziorako joeren eta hierarkien azpitik dagoen errealitatea
ezagutzeko interesa piztea edo areagotzea da testu honen asmo xumea.
Bilbo. 1998ko azaroaren 3an
8 Munduko Ekonomia
1. GAIA
Mundu-sistemaren eraketa
XX. mendean zehar kapitalismoaren bilakaeraren ikuspegi historikoa eta
sistemikoa eskaintzea da gai honen xedea, Kapitalismoa mundu-sistema osatzera
nola heldu den aiseago uler dadin. Horretarako mundu-sistemaz ulertzen duguna
azalduko da lehenik, mundu-sistemaren ezaugarri behinenak azpimarratuz.
Arestian aipatu helbururako urrats gisa, kapitalismoaren aldikatzeari ekingo
diogu; honela, egitarauan zehar aztertuko diren eduki desberdinetarako
erreferentzia historiko iraunkorra finkatu nahi da eta baita kapitalismoaren
dinamika ziklikoaren ulermen zorrotzagoa erraztu ere.
Kapitalismoaren ibilbidean bikoiztasun eta polarizaziorako joera ugari ezagutu
bada ere, ekonomi dinamikaren ikuspegitik garapena/azpigarapena bikotea da
nabarmenetarikoa. Gai honen beste interesgune bat, bada, azpigarapenaren sorrera
eta arazo orokorraren eragina dinamika kapitalistaren barne-ogikan nola txertatzen
den analizatzea da.
1.1. Egungo mundu-sistemaren berezko ezaugarriak
Mundu-sistema aipatzean bi alor biltzen dituen kontzeptuari buruz ari gara,
erlazio edo harremanen alor anitzaz, batetik, eta instituzio-sare konplexuaz,
bestetik. Mundu-sistemaren lehen osagaia, beraz, zentzu zabalean hartutako egitura-
-loturadun erlazioak dira. Eremu desberdinetan ematen diren gizataldearteko nahiz
herrialdearteko harremanak dira hauek, hala nola merkataritza-erlazioak, kapital-
-fluxuak edo joan-etorriak, teknologi transferentziak edo elkartrukeak, elkartruke
zientifiko-kulturalak, lankidetza edo kooperazioa, etab..
Mundu-sistemaren kontzeptua, beraz, nazioartekotasunaren esparruan kokatzen
da. Areago, esparru honetan bideratzen den eraikuntza instituzionala ere hartzen du
bere baitan. Izaera instituzional horrez hornitzean, mundu-sistemaren kontzeptuak
botere-harremanen arloa ere hartzen du bere gain.
Alta, mundu-sistemaz ari garenean ez dugu kontuan hartzen soilik sistema
horretan jazotzen diren ekonomi harremanak, baizik eta beste motatako erlazioak
ere, nahiz politikoak, sozialak edo ekologikoak izan. Harreman-mota guztiak
lotuta doaz eta elkarrekiko eragin zuzenak ondorioztatzen du erlazioen azken
emaitza. Hots, ez dago soilik ekonomikoa den erlaziorik, bestelako eragileek ere
ezinbestean eragiten baitute haietan.
Nolanahi ere, erlazio-multzo hauek ez dira berriak kapitalismoaren historian;
egungo berritasuna elementu hauetan datza: erlazioen trinkotasunean, eremu
desberdinetarako bere hedapenean eta bere amaigabeko orokortzean. Gaur egun,
gero eta ekonomi jarduera gutxiago geratzen da elkartruke-sare honetatik at, hots,
mundu-sistemaren errealitatea geografi gune eta jarduera gehienetara heltzen da.
Bestalde, mundu-sistema ez da neutrala, kapitalismoaren bilakaeraren une
honetako egokiera zehatza izanik, egungoa mundu-sistema kapitalista dugu, hain
juxtu. Izendapen gehigarri honek egungo mundu-sistemaren berezko ezaugarrien
arrastoak aurkitzen laguntzen du. Egungo mundu-sistemaren berezko ekonomi
ezaugarriak honako hauek dira:
i.) Hazkuntza mugagabearen ustea. Uste honen aplikazioa ekonomiaren
orientabidean taxutzen da. Honen bidez, Naturaren indar materialen gaineko
kontrola eta gidaritza areagotu behar dira, gizakiaren zerbitzuan ipintzeko. Aipatu
ustea, ekonomi dinamika kapitalistak bultzatzen dituen hiru fenomeno hauetan
islatzen da: natur ingurunearen kontrola, teknologi konkista eta mugagabeko
aurrerabide materialaren ideia. Hiruak, lehen iraultza industrialak eta Ilustrazioak
erditutako ikuspegiaren oinordeko zuzenak baino ez dira, eta aurrerabide edo
aurrerabide sozialaren ideia eta xedeari lotzen zaizkio bete-betean.
ii.) Produktibismoa. Produktuaren hazkuntza mugagabearen menpeko
aurrerabide tekniko mugagabea da produktibismoa. Aurrekoari guztiz lotuta
egonik produktibismoaren ondorioz gero eta baliabide gehiago bideratzen da
produkzioaren hazkuntzara, gero eta kontsumitzaile-multzo handiagoak gehiago
kontsumi dezan.
iii.) Hedagarritasuna. Aurreko bi ezaugarrien ondorio zuzena da eta honako
esangura du: mundu-sistemak gero eta baliabide gehiago eskatzen ditu, produkzio-
-faktore gehigarriak behar ditu, gero eta zabalagoak dira mundu-sistemaren adarrak
ukitzen dituen geografi eremuak eta jarduera-esparruak, eta halaberean eragile edo
agente potentzialen multzo handiagoa erakartzea lortzen du. Beraz, mundu-
-sistema kapitalistaren egoera ezin da inondik ere estatikoa dela esan; aitzitik,
etengabeko bilakabide dinamikoa ezagutzen du. Ezaugarri hau gogobetetzeko
kapitalismoaren historian zehar erabilitako tresnak mota desberdinetakoak dira.
Kolonialismo garaian hedapen kapitalista merkataritza-harremanekin eta konkista
militarrekin gauzatzen zen bitartean, denboraren poderioz industri boterearen
garapenaren ondorioz emandako hedapena edota, esaterako, egungo finantza-
-sareek bideratutako hedapena indartsuagoak dira.
iv.) Merkantilismoa. Ezaugarri hau mundu-sistemaren bi arauetan taxutzen da:
produkzio-bitartekoen jabego pribatua eta eskari ahaltsua, bata, eta eskaintza
errentagarria eta lehiakorra, bestea. Arau kapitalista hauek baztertze-mekanismoak
dira, lehiakideen arteko konkurrentzia baitakarte. Aurreko hiru ezaugarriak Eki
Europako herrialdeetan izandako sozialismo errealaren sistemarentzat baliagarriak
badira ere, izaera merkantilista soilik kapitalismopeko ekonomiei datxekie.
10 Munduko Ekonomia
1.2. Sistema kapitalista eta bere garapen- faseak
Egungo mundu-sistema osatu arte, kapitalismoaren ibilbide historikoan berari
lotutako joera eta dinamika ugari garatu dira. Hauen arteko asko unean unekoak
izan dira, koiuntura jakin baten itzalpean ernetuak eta denboraren poderioz ahitu
direnak. Beste batzuk, ordea, egitura-joerak dira, hots, kapitalismoak ezagutu
dituen aldi desberdinetan sistematikoki eta oinarrizko aldaketarik gabe mantendu
eta oraindik egun, trinkotasun handiagoz, bere horretan dirautenak.
Kapitalismoaren joera estruktural nagusiak ondokoak dira: kapitalaren
kontzentrazio- eta zentralizazio-prozesua, ekonomi hazkuntza disparekoa eta pola-
rizatua, mugimendu ziklikoa eta kapital eta ekonomi prozesuaren nazioarteratzea.
Bereizketa eginez, azken hau hurrengo atalean aztertuko dugu, aparteko dinamika
baten erakuslea baita. Atal honetan lehen hiru dinamika estrukturalen miaketari
ekingo diogu, beraz.
Kapitalaren kontzentrazio eta zentralizaziorako-joera oso indartsua da eta
merkatuen monopolizazioa eta oligopolizazioa ditu ondoriotzat. Nahiz elkarrekin
ematen diren, ez dira dinamika bakar baten erakuslehioa. Kapitalen kontzentrazio-
rako joeraren eraginpean, kapitala gero eta gehiago metatzen da. Kapitalaren
metaketa gehikorrerako ezinbesteko baldintza, lehia da. Era berean, lehia kapita-
listarako ohiko bideak produktibitatearen igoerak eta eskala ekonomien hedapenak
dira, besteak beste.
Kapitalaren zentralizaziorako joeraren ondorioz, berriz, kapitalaren jabeen
kopurua murriztuz doa. Hots, kapital-metaketa gehikorra izan arren, gero eta buru
gutxiagoren artean banatzen da berau. Kapital jabeen zenbatekoa gutxitzeko joera
hau bi dinamika nagusien ondorio da: kapitalaren kontzentrazioa eta enpresen
bategiteak eta elkar-irensketak.
Bi joera hauek lotuta eta indarrez jardun dute merkatuen oligopolizazio- eta
monopolizazio-maila sakonak burutuz. Egun, ondasun eta zerbitzu gehienen
nazioarteko merkatuek oligopolizazio-prozesua ezagutzen dute neurri handiagoan
edo apalagoan, konkurrentzia perfektuko merkatua testuliburuetako erreferentzia
soila izateraino.
Kontzentrazio- eta zentralizazio-prozesuen emaitza gisa, bizkortu egin da
enpresen dimentsioaren handiagotzea. Hein berean, enpresen dimentsio hazkorrari
finantzazio-ahalmenaren arazoa lotu zaio. Finantza-behar gero eta zabalagoei
erantzunez, ohiko industri kapitala estu itsatsi zitzaien finantza-jarduerei, Sozietate
Anonimoaren irudi juridikoa sortu ondoren enpresetako kapitalaren jabegoa
produkzioaren zuzendaritza errealetik aldendu ondoren, batik bat. Balioen
merkatuetan salerosten hasi ziren enpresetako jabetza-tituluak, hastapenean
nagusiki industri jabetzari lotutako eskuhartzeak zirenak finantza-jarduera bihurtuz.
Horrela, industri eremuko kapitalak eta banka-kapitalak batu eta nahastu egin ziren
eta, honekin bat, finantza-kapitala sortu zen ingurune zeharo monopolizatuan.
Mundu-sistemaren eraketa 11
Honi guztiari finantza-kapital honen alde Estatuak mendebaldean izandako
eskuhartze iraunkorra gehitu behar zaio. Finean, finantza-kapitala eta Estatuaren
arteko lotura honetatik itxuratu da XX. mendeko ekonomi eragilerik behinena:
kapital monopolista. Nahiz kapital monopolistak jatorriz izaera "nazionala" duen,
bere izaera eraldatu duen enpresen transnazionalizazio-prozesuaren eragilea
kapital monopolista bera izan da. Baina, oraingoz puntu honi hausnarketa batekin
emango diogu amaiera. Gogoan izan behar dugu kapital monopolistaren garapen
eta hedapen orokorrak merkatuen konkurrentzia librea zalantzan ipintzen duela eta,
ikuspegi teoriko batetik, baita bere egungo bideragarritasuna ere.
Jo dezagun orain aipatutako bigarren egitura-joeraren azterketara. Kapitalis-
moaren hazkuntzak disparekotasun sakonak eta polarizazioa dakartzala aurreratu
dugu hemen. Joera honen erakusle bat, hegoaren eta iparraren arteko garapen
disparekoa da, eta baita garatutako herrialde kapitalisten arteko hierarkia-aldaketa
ere. Garaian garaiko hierarkia-aldaketa hau, bere produkzio-indarrak eta teknologia
iparraldeko beste herrialdeak baino azkarrago garatzea lortzen duenaren alde
suertatzen da. Dinamika honen ulermen hoberako, Lanaren Nazioarteko Zatiketa
(LNZ) delako konzeptuaz baliatuko gara. Lanaren Nazioarteko Zatiketak
ekonomi eskualde desberdinei leku bat izendatzen die hierarkia produktiboan,
eskualde bakoitzaren espezializazio produktiboaren ezaugarrien eta nazioarteko
merkatuan duen sarbidearen arabera. Kapitalismoaren historian zehar eta gaur
egun ere, LNZn Iparraldeak eta Hegoaldeak duten kokalekua disparekoa da.
Aipatutako hierarkia produktiboan Iparraldea Hegoaldeari gailendu zaio, azken ho-
nen dinamika produktiboa lehengoaren menpekoa izanik, unean uneko itxuraketak
desberdinak izan direla ahanzteke. Edonola ere, badago ohiko LNZren eskema
Iparra/Hegoa bikoteari dagokionean. LNZ klasikoa honela laburbil daiteke:
Hegoaldeko herrialdeek Iparraldekoei oinarrizko ondasunak (lehengaiak, abere-
eta nekazaritza-ondasunak) esportatzen dizkiete eta, ostera, Iparraldekoek gehienbat
Hegoko lehengaiak erabiliz Hegoaldekoei manufaktura-ondasunak esportatzen
dizkiete. Urte askotan egondako eta oraindik gaur egun Hirugarren Munduko
herrialde gehienetan indarrean dagoen merkataritza-harremanen eskema honek
produkzio-egitura desberdinduak eraiki eta garatu ditu eremu bakoitzean. Hauxe
da, hain zuzen, ezaguna den garapena/azpigarapena dialektikaren iturburu nagusia,
zeinetaz 1.4. atalean eta 3. gaian sakonduko dugun.
Nolanahi ere, LNZk produkzio-sarearen desberdintasunak birproduzitzen ditu
hala Iparraldeko herrialdeen artean nola Hegoaldekoen artean. Izan ere, ekonomi
garapenaren nolakoari eta zenbatekoari behatuz, ezin da esan garapen-maila
homogeneoa denik eremu bakoitzaren baitan.
Azkenik, LNZ ere herrialde bakoitzaren barnean ere dago indarrean eta estatu
eta nazio desberdinetan barne-disparekotasunak ahalbidetzen ditu. Herrialdeen
barne-egituraketa aztertuz, ekonomi eskualdeen arteko disparekotasunak, ekonomi
jardueren artekoak, industri adarren arteko desberdintasunak eta giza talde eta
klaseen arteko polarizazioak aurki ditzakegu zailtasunik gabe.
12 Munduko Ekonomia
Atal honekin bukatzeko, kapitalismoaren mugimendu ziklikoaren dinamika
estrukturala aztertuko dugu. Kapitalismoaren behaketa diakronikoa eginez, argi
dago, bertan hedaldiak nahiz atzeraldiak kateatzen direna. Baina, krisialdien nahiz
susperraldien zioa kapitalismoaren barne-logikan aurkitzen da; kapitalismoaren
baitakoa den joera hau sistematikoki eta era iraunkorrean gauzatzen da, alegia.
Horregatik, kapitalismoaren ibilbide historikoaren une oro aldi hedakor ala atzera-
korrean kokatu behar da.
Aldien gorabeherei jarraituz, honako sekuentzia sistemikoa jazo ohi da
kapitalismoaren dinamika diakronikoan: kapital-metaketa (hedaldia), krisialdia,
kapital-metaketa (hedaldia). Denboraren ildoa honela laburbil daiteke kapi-
talismoan. Beraz, garai hedakorra ahalbideratzen duen kapital-metaketa dago
hastapenean. Hedaldi honetan garapen-eredu propioa eraiki eta finkatzen da,
horretarako beharrezkoak diren mekanismo zehatzak garatuz. Garai hedakor
honetan, adierazle desberdinetan neurturiko ekonomi emaitza bitxiak (hazkuntza
bizkorra, enplegu-maila garaia,...) lortzen dira. Hala ere, ereduaren zutabe diren
elementu desberdinen arteko koherentzia pitzatzen hasi eta berauen apurketa gerta-
tzeraino dirau ozta-ozta hedapenaren egonkortasunak. Hedaldiaren amaiera eta
krisialdiaren hasiera dator epe honen buruan. Krisiak apurtu egiten du hazkuntza-
-eredu zaharkitua eta ekonomi atzeraldia ekartzen. Hau erakusle desberdinetan
islatzen da, ekonomi hazkuntzaren geldialdian, inbertsioaren murriztapenean eta
enpresen eraispenean, desenpleguaren igoeran, inflazioaren piztean (egungo kri-
sialdian soilik), eta abarretan. Krisialdia trantsizio-garaia da1. Krisialdian aurreko
hazkuntza-ereduko mekanismoen ahitzea eta susperraldi berri baterako habeen
berrosaketa nahasturik jazotzen dira. Azken hau gailentzen zaionean, garapen-eredu
berri bat ernatuko da. Honekin krisialdia atzean utzi eta hedaldia nagusituko da
ostera ere. Hedaldi berrian, hastapenekoan bezala, ekonomi egonkortasunaren
iraupenerako bermea den garapen-eredu koherente bat taxutzen da. Baina hedaldi
berriko hazkuntza-ereduak ez du zerikusirik aurreko hedaldiko ereduarekin; guztiz
bestelakoak dira eta oinarri desberdinak dituzte.
Finean, era soilean azaldutako sekuentzia hau «Kondratieff uhin» gisa ezagunak
diren kapitalismoaren uhin luzeez dago osatuta. Uhin luze hauek 60-100en bat
urtez diraute indarrean eta hedaldi/atzeraldiaren epe osotu baten isla dira. Bestalde,
uhin luzeen testuinguruan epe laburreko uhinak aurki daitezke. Urte bakan
batzuetako uhin laburrak Kondratieff uhinen egitura-joeraren baitan lerratzen dira
eta berau tinkotu bi uhinen norabideak berdinak badira edo kontrajarriak
badira ahultzen dute. Ildo honetan uhin laburrak ekonomi koiuntura adierazten du
eta ez da nahastu behar luzerako egitura-norabidearekin. Esaterako, egungo
krisialdia Kondratieff gisako uhin luze baten beherantzako joera iraunkorrari
dagokio eta 1986-1990 epealdiko mendebaldeko ekonomi hazkuntzak ez zuen
egitura-joera murrizkorra estaltzea lortu, uhin laburreko goranzko egoera koiuntural
soila zelako, ondorengo urteetako joera atzerakorrak frogatu duen bezala.
Mundu-sistemaren eraketa 13
1. Autore batzuk kapitalismoaren trantsizioaldiak hedapen-garaiak direla diote, beronen berezko
egoera hedapena baino gehiago krisia dela ziurtatuz.
Jarraian kapitalismoaren historian jazotako uhin luzeek mugatzen dituzten fase
desberdinen xedapena egingo da. Fase hauek garapen-epe desberdinekin daude
lotuta eta garapen-ereduen erakuntza- eta apurketa-prozesu kateatuak itxuratzen
dituzte. Kronologikoki honela agertzen zaizkigu kapitalismoaren faseak:
1. fasea, XVIII. mendearen azkenalditik XIX. mendearen erdialdera arte;
2. fasea, XIX. mendearen erdialdetik bukaera arte;
3. fasea, XIX. mende amaieratik II. Mundu-Gerra bitartean eta
4. fasea, gerraostean hasi eta egungo krisira arte.
Fase hauetako bereizgarriak azpimarratuko ditugu ondoren. Fase bakoitza
garapen- eta hazkuntza-eredu zehatz baten eraikuntza eta apurketarekin bat
datorrela egiaztatzeko aipatuko ditugu bereizgarri horiek.
Lehendabiziko fasea, lehen industri iraultzaren eta britainiar hegemoniaren
aroa da. Ezaguna den legez, ekonomi uhinak Inglaterran izan zuen jatorria eta
kontinentera hedatu zen. Industri dinamikaren puntako adarrak ehungintza eta
metalurgia izan ziren. Ikatza bihurtu zen energiaren oinarria, lurrin makinaren era-
bilpenari lotuta, honela urarekiko dependentzia alboratuz. Nazioarteko merkatari-
tzari dagokionean, itsasoz gaindiko merkataritza koloniala ezarri zen, zeinak
Lanaren Nazioarteko Zatiketa klasikoaren araberako Iparraren eta Hegoaren arteko
ohiko hartuemana taxutu zuen (Zentroa-Periferia).
Bigarren fasea bigarren industri iraultzaren eta, zehazki, lokomotoraren garaia
izan zen. Geopolitikoki, britainiar hegemoniak indarrean jarraitu zuen. Uhinaren
jatorria, orduan ere, Ingalaterra izan zen, berrikuntzak bizkor hedatu zirelarik.
Ehungintzak eta metalurgiak puntako adarrak izaten jarraitu zuten, baina kimika,
elikadura eta makinen eraikuntzarekin batera. Energi oinarria ikatza eta
elektrizitatea izan ziren eta merkataritza-arloan Zentroa-Periferia eskema zabaldu
egin zen. Fase honetan industrialdutako herrialde berriak sortzen hasi ziren.
Hauetatik bikainenak Estatu Batuak eta Alemania baziren ere, beste batzuk ere
industrigintzaren bidea jorratzen hasi ziren hala nola, Italia, Suedia, Suitza,
Belgika eta Frantzia.
Hirugarren fasea inperialismoaren aitzineratze garaia izan zen, berau Estatu
Batuen, Alemaniaren eta Britaina Handiaren arteko lehian islatu zelarik. Garai
honetan berrikuntzaren jatorriak Estatu Batuak eta Alemania izan ziren, teknologi
hedapenerako zailtasunak eman zirelarik. Puntako adarrak autogintza eta
eraikuntza metalikoak izan ziren, eta energiaren arloan elektrizitatea zabaltzen eta
petrolioa erabiltzen hasi zen. Aro honetan, bestalde, kapitalismo hedakorra zein
trinkoa nagusitu ziren; hots, geografi eremu eta jarduera berrietara hedatzearekin
bat, lanaren antolaketa-sistemen eta merkatuen hobekuntzak bultzatu ziren.
Laugarren fasea Estatu Batuen hegemoniaren garaia da. Berrikuntzen jatorri
behinena Estatu Batuak dira, Alemaniak ere rol oso garrantzitsua badu ere.
Tekonologi hedapenaren bidea Enpresa Transnazionalen kontrolpean eman da.
14 Munduko Ekonomia
Aipatzekoa da garai honetan Japoniak teknologi alorrean jorratutako berezko
bidea. Autogintzak puntako adarra izaten jarraitzen badu ere, petrokimika,
mikroelektronika, etab.., bezalako adarrak gailendu dira. Iturri energetikoen artean
nuklearraren garapen berantiarra eta murriztua eman bada ere, petrolioaren aroa
izan da hau, zalantzarik gabe. Azkenik, kapitalismo trinkoa finkatu da, lanaren eta
merkatuen antolaketa zientifikoari esker.
1.3. Kapitalaren eta ekonomi prozesuaren nazioarteratzea: enpresa
transnazionalak
Jakina denez, Ekonomiaren nazioarteratzea edo internazionalizazioa aspaldiko
joera da. Ez zen kapitalismoarekin sortu, izan ere feudalismoan edo antzinako
aroan baziren jada naziozgaindiko ondasunen, finantzen edota langileen fluxuak
edo joan-etorriak. Hala ere, kapitalismoarekin nazioarteko eszenatokia gero eta
funtsezkoago bihurtuko da, ekonomi bilakabidearen giltzarria izateraino. Gaurko
mundu-sistemaren sorrera estuki lotzen zaio prozesu metakor honi, bere emaitza
zuzena izanik.
Jakina da, kapitalismoaren hastapenarekin Estatu-Nazioa itxuratu zela ekonomi
erregulaketarako eremu eta merkatu-gune nagusi gisa. Alabaina, kapitalismoaren
sorreratik ekonomi jarduera jakin batzuk eremu hori gainditzen hasiak ziren,
merkataritza-harremanak izanik batik bat nazioz haratago hedatzen zirenak. Beraz,
garapen sozioekonomikoak bi arlotan egin du aurrera nazio-estatuaren arloan, hots
herrialdearen baitan, eta mundu-mailan. Kapitalismoaren sorkuntza-garaitik,
gaindiezina suertatu den bi arlo hauen arteko kontraesan dialektikoa agertu zen. Bi
arloak kontuan hartu behar dira garapen-prozesuak ulertzeko. Nazio-ekonomien
eta sozietateen egitatea eta garrantzia ez da oraindik ahitu, eta estatuaren eta bere
instituzioen gainegitura politikoaren izaera nazionalak bere horretan dirauen bitar-
tean, ezin izango da mespretxatu. Nolanahi ere, nazioarteratzea indartuagotzen ari
da eta garapen-prozesuaren eduki orokorra gero eta tinkoago hezurmamitzen du.
Kapitalak eraikitako ekonomi sistemak nazioartera emandako lehen urratsak
salkarien (ondasunen) merkataritzaren arlokoak izan ziren. Nazioarteko merka-
taritza edo ondasunen elkartrukea areagotu egin zen metropoli eta kolonien arteko
erlazioen testuinguruan, honekin batera nazioarteko merkatuak eraiki eta hedatu
zirelarik. Denborak aurrera egin ahala salkarien zirkulazioaz gain kapitalen
zirkulazioa ere hedatu zen nazioartera (XIX. mendean) eta beranduago produkzio-
-prozesua bera (XX. mendean).
Produkzio-prozesua nazioarteko logikaz kutsatzearen zioa, ekonomi sisteman
suertatutako eraldaketak dira, hala nola produkzio eskalen hedakuntza, teknologi
eraldaketak, lanaren antolaketa, etab. Orobat, ekonomi nazioarteratzeaz
hausnartzerakoan, aspektu desberdinak dira ildo horretatik jorra daitezkeenak.
Besteak beste, ekonomi prozesu orokorraren (produkzio, elkartruke, kontsumo eta
kapitalaren) nazioarteratzea; agente edota enpresa transnazionalen jokabidea eta
hegemonia politikoari lotutako nazioarteko ekonomi ordena. Gai honetan lehen
Mundu-sistemaren eraketa 15
biak aztertuko ditugu; honela, azkenaren aparteko azterketa alboratzen da hemen,
baina bere eraginaren nolakoa ahanzteke.
a) Ekonomi prozesuaren nazioarteratzea
Lehenik, ekonomi prozesu orokorraren nazioarteratzearen bidetik urrats
gehigarriak emango dira. Dinamika horren bilakabide historikoa aipatua izan da
arestian. Aipatutako urrats berri bakoitza hurrengoari gaineratzen zaio ekonomi
prozesu osoaren egungo internazionalizazioa taxutu arte. Horietako lehena
salkarien zirkulazioaren nazioarteratzea dugu. Bostgarren kapituluan nazioarteko
merkataritzaren etengabeko hazkundea aztertzeko parada izango dugu. Dena den,
denbora pasatu ahala ondasun eta zerbitzuen esportazio eta inportazioak gero eta
gehiago hazten direla aurreratu behar da; gainera hazkunde gorakor hau herrialde
guztietan eman arren herrialdearteko gehikuntza-tasen disparekotasuna nabarmena
da2. Areago, nazioarteko merkataritzaren gehikuntza produktuaren gehikuntza
zehatzago esanda, industri produktuaren gehikuntza baino trinkoagoa da aspal-
dion. Honela, bada, munduko ondasun eta zerbitzuetatik gero eta zati handiagoa
nazioarteko merkatuetan salerosten da; hots, ohiko merkatu nazionalen esparrua
itxuragabetzen ari da ondasun eta zerbitzu nazionalentzat.
Produktuaren nazioarteratzearen dinamika hau estu lotzen zaie azkenaldiko
ekonomi eraldaketei, batez ere, produkzio-ehunaren aldaketari eta kontsumo-
-moduarenari. Lehen eraldaketarekin, batik bat, masa-produkzioa finkatuz gero eta
errentagarritasun-arrazoiengatik, erakunde eta elkarte produktiboek nazioarte-
-mailarako urratsa eman zuten. Nazio-merkatuen muga fisikoak eta sektore
batzuetako baldintza finantzarioak eta teknologikoak gainditzeko aukera errazten
zuen elkarte edo enpresaren nazioarteratzeak. Bestalde, masa-kontsumoaren
orokortzearekin batera, estandarizatu egin zen kontsumo-mota eta lehia kapita-
listaren eremuan nazioarteko banaketa enpresa- eta merkataritza-sare handien
hedapena ahalbidetu da.
Baina nazioarteratzeak beste esparru batzuk ere bereganatu ditu salkarien
zirkulazioaz haratago. Kapitalaren zirkulazioaren internazionalizazioa azpimarratu
behar da, batetik. Kapitalen mugimenduek gero eta dimentsio internazionalagoa
dute, merkataritza-eta produkzio-beharrek eta helburu espekulatzaileek bultzaturik.
Hau guztia ahalbidetzen eta errazten duena, seigarren kapituluan aztertuko dugun
nazioarteko finantza merkatuen garapen bizkorra dago. Bestetik, kapital produkti-
boaren internazionalizazioak ekonomi prozesu orokorraren katea osatzen du
aurreko biekin elkarturik. Esan bezala, urrats hau da hiruetariko berriena eta eragile
bat da prozesu honen protagonista: enpresa edo elkarte transnazionala (ETN),
enpresa multinazional gisa ere izendatu ohi dena. Enpresa batek arrazoi ugari ditu
bere produkzio-prozesua, edo honen zati bat, jatorrizko herrialdetik kanpo koka-
tzeko: merkatu berrietarako sarbidea, kostuen hobariak (laneskuarena, lehengaiena,
16 Munduko Ekonomia
2. Adibide gisa Japoniaren, Boliviaren eta Moçambiqueren arteko konparaketa egitea iradokitzen
dugu.
garraioarena,...), teknologia probetxamendua, hobari instituzionalak, etab... Arrazoi
hauetan sakondu aurretik, produkziogintzaren internazionalizazioaren ondorio
batzuk gainbegiratuko ditugu.
Hasteko, produkzioa nazioarteko logikaz taxutzeak beronen lurralde-banaketa-
ren hierarkizazioaren eremura garamatza, Lanaren Nazioarteko Zatiketarenera
alegia. Gainera, eta honekin loturik, produkzioa nazioarteratuagatik ez dago tekno-
logi, finantza edota merkatuen ahalmen berdinik herrialde guztien artean. Beraz,
internazionalizazio-prozesuen hierarkiarekin egiten dugu topo hemen ere. Alabaina,
nolabaiteko nazioarteratzea ematen da, esaterako, lanaren antolaketaren arloan
ezinbestekoa da nazioartean gutxieneko homogeneotasun bat eta arlo teknolo-
gikoan; azken honetan, nazioaren muga estuak nola edo hala gainditu egiten dira
neurri batean ekipo-ondasun edo makineriaren lekutzearekin, patente eta lizentzien
deserriratzearekin, laguntza teknikoarekin, etab.
Laburbilduz, ekonomi prozesuaren nazioarteratzeak interdependentzia eta
produkzio-sarearen orokortzea dakar, baina inola ere ez herrialde eta eskualdearte-
ko produkzio-ehun diferenteen parekatzea. Prozesu horren erantzule nagusia den
agentearen aparteko azterketari ekingo diogu ondoren.
b) Atzerriko Inbertsio Zuzenak eta Enpresa Transnazionalak
Nazioarteratzea prozesu gisa ulertu behar da, amaierarik gabeko dinamikatzat,
alegia. Gaur egun, nazioarteratze-prozesua inoizko mailarik gorenean dago eta
beronek lortutako hedapen eta sakontasunaren nolakoa eta zenbatekoa ikusirik,
ekonomiaren munduratzeaz eta globalizazioaz mintzo gara3. Prozesu hau bere oso-
tasunean ulertzeko, ezinbestekoa zaigu nazioarteko dimentsioa eta jarduera duten
enpresen jokabidea azaltzea. Enpresa hauek Enpresa edo Elkarte Transnazionalak
(ETN) edo Multinazionalak (EMN) izenpean ezagutzen ditugu, eta nazioarteratze/
/munduratze eraikuntza-prozesuaren bizkarrezurrak dira. Ostera ere, enpresa
transnazionalen nagusitze hau kapitalaren eta produkzioaren nazioarteratze-
-mugimendu gehikorrak enpresa mailan duen espresio zehatza da. Beraz, enpresa
transnazionalen hedapena eta indartuagotzea eta kapitalaren zein produkzioaren
nazioarteratzearen dinamika hazkorra elkarrekiko lotura dialektikoan ematen dira.
Elkarte transnazionalen azterketa hau egiteko, produkzio-arloan kokatuko gara
gehienbat; produkzio-, teknologia- eta ezagupide-egituren garrantzia azpimarratuz,
eta enpresa hauen inbertsio eta kolaborazio teknikoen erabakiek merkataritza- eta
finantza-fluxuen bolumena eta norabidea baldintzatzen dutela ahanzteke. Honela,
ETNek merkataritza- eta finantza-harremanetan dituzten eraginak xehetuak izango
dira dagozkien gaietan.
Enpresa transnazionalak lehengaiak ustiatzen dituzten konpainietatik hasi eta
nola edariak zein puntako teknologia bezalako ondasunak edo aseguruak edo
finantza-zerbitzuak ekoizten dituztenetaraino mailakatzen dira (azken hauen
Mundu-sistemaren eraketa 17
3. Ikus 6. gaian munduratzearen errealitateaz egiten den hausnarketa.
azterketa gerorako uzten da). Enpresa transnazionalen arteko diferentziak ez dira
soilik produktuaren araberakoak; aitzitik, produkzio-erak, teknologi-mailak,
antolakuntza-egiturak eta beren produktuen merkatu-egiturak ere bereizten dituzte
nazioz gaindiko enpresa hauek. Dena den, badituzte elkarren artean elementu
parekagarriak ere.
Oro har, Enpresa transnazionalak produkzio- eta erakundetze-mailan kapital
eta produkzioaren nazioarteratze-mugimenduaren helmuga dira.
Enpresa transnazionala zer den finkatzeko, iturri desberdinetatik edan liteke.
Bere soiltasun eta zabaltasunagatik, Nazio Batuen Erakundeak (NBE) eginiko
definizioa hartuko dugu aintzakotzat, finean ETNa berez duena baino gehiagoko
eraginagatik aztertzen baitugu. NBEari jarraituz, ETNa hauxe da: "bere ezarpenak
(lantegiak, meategiak, salmenta-bulegoak, etab.) bi herrialde edo gehiagotan egiten
dituen enpresa edo elkartea". Definizio honi ondokoa erants dakioke, egungo
errealitateari zuhurrago egokitzeko:
+ ETNetako kapitalaren jatorri nazional batekiko menpekotasuna gero eta
ahulagoa da.
+ ETNetako produktuen helburua nazioarteko merkatua da, gero eta gehiago.
+ ETNen organigrama hierarkikoa da, bertan zuzendaritza etxe nagusian edo
matrizean zentralizatzen da, eta ohikoa da horren gunea sorkuntza-jatorriko
herrialdean egotea. Beste muturrean, etxe nagusiaren kontrolpean aurkitzen
diren enpresa filialak daude.
Ikusmira historikotik, kapitalismoa hedatu aurretik baziren jada nazioz gain
nolabait ziharduten merkataritza-konpainiak. Enpresa aitzindari hauek nazio artera
tinko hedatu baziren ere, kapitalismoaren garapena suertatu arte nazioz gaindiko
enpresek ez zuten egitura-aldaketarik ezagutu. Aldaketa honen atzean estrategia
berri bat zegoen: herrialde bateko kapitala duen enpresa bat beste herrialde batean
ezartzea, bertan produzitzeko. Honela, bada, atzerriko inbertsioa gauzatzen hasi
zen herrialde desberdinetan jarduera diferenteak lekutuz, beti ere etekinak
areagotzeko.
Baina denborak aurrera egin ahala transnazionalek dagitena ez da soilik beren
produktuak atzerrian saldu edo ekoiztea: beste herrialde batzuetan produzitu ahal
izateko, kapitala, teknologia, kudeaketa-erak, eta merkataritza-trebakuntza ere
kanporatzen dituzte atzerrira. Areago, inbertsio- eta formazio-egitasmoen bidez
enpresa hauek faktoreen horniketaren nazioarteko banaketa aldatzeko ahalmena
dute (bereziki kapitalarena, lan kualifikatuarena eta ezagupenena).
Estrategia integral hau II. Mundu Gerraren ostean hasi zen hedatzen. Garaian,
Estatu Batuetako ekonomi fenomeno gisa identifikatua izan zen, bertako elkarte
handi batzuk (Ford, ITT, National Cash Register eta Goodyear) Erresuma Batuan
eta Europako Mendebaldean lekutzen hasi baitziren. Baina, 1960ko hamarkadatik
aitzina, Europa zein Japoniako enpresen atzerriko hedapena Estatu Batuetako bere
18 Munduko Ekonomia
lehiakideak baino arinago egin da eta 80ko eta 90eko hamarkadetan gero eta
gehiago sartzen ari dira Estatu Batuetan.
Enpresa Transnazionalak, egun, lantegi eta produktu aniztunak dira; horregatik,
honako hobari hauek dituzte, besteak beste:
. Merkatu desberdinetan sartzeko ahalbidea.
. Lanindarraren eraginkortasuna handitzea.
. Garraio-kostuak minimotzea.
. Beren teknologiaren maila gorena eskuratzea.
. Finantza-baliabideen aprobetxamendu hobea.
. Produkzio-kostuak gutxitzea.
. Lan-antolakuntzarako teknikak homogeneizatu eta hobetzea: pertsonalaren kon-
trola, izakinen kudeaketa, publizitatea, etab., kokaera bakoitzaren ingurune
zehatzari ongi egokituak beti ere.
. Ikerketa eta Garapenerako inbertsio sendoak, beren teknologia hedakuntza-
-prozesuaren oinarri bihurtuz.
. Finantza-baliabide likidoak eskuratzeko edo ipintzeko sarbide eta baldintza
hobeak.
. Beren jardueren kokagunean dagoen testuinguru politikoaren ezagutza sakona.
Definizioak definizio, ETNari buruz jakitekoa dena, bere organigramaren
oinarria da. Erakunde gisa Enpresa transnazionala lantegi desberdinez osatzen da
eta hauen artean gunea Etxe Nagusia eta lantegi arruntak filialak bereizten
dira. Etxe Nagusia ETNaren jatorrizko herrialdean kokatu ohi da eta Enpresaren
zuzendaritza eta kudeaketa zentralizatuaren arduragunea da. Filialak atzerrian
kokatzen dira, batik bat, eta Etxe Nagusiaren zuzendaritzapean daude kasuak
kasu, dezentralizazioak eskumen batzuk luza diezazkioke, honela Enpresa
transnazionalaren estrategia osotara kontsideratuz urratzen du bere ibilbidea. Hots,
enpresa filialek ez dute aparteko ahalmenik beren enpresa-egitasmo propioa
garatzeko; aitzitik, beren enpresa-helburuak ETNaren estrategia edo egitasmoaren
logika orobateratuari atxekitzen zaizkio.
ETNen estrategian garrantzia duena ez da enpresa partaide bakoitzaren
irabazia, talde guztiaren etekin orokorra baizik. Gerta liteke, ETNa osatzen duen
produkzio-unitateren batetan behin behineko galerak edo galera iraunkorrak izatea
eta taldearen irabazpidearen estrategia orokorrarekin bat etortzea.
ETNen eragiketa-bidea, beraz, mundu-mailako kontrol eta estrategian datza.
ETNa osatzen duten enpresa filialen autonomi mailaz haratago, bere jardueraren
lerro nagusiak etxe nagusiko erdigune elkartutik erabaki eta zuzentzen dira. Erdi-
guneak erabakitzen du inbertsio berriei buruz, hornidura merkatuak eta salmenta
merkatuak erdiguneak aukeratzen ditu, ikerketa eta garapen egitarauak erdiguneak
zehazten ditu eta enpresa filialen elkartrukeak burutzeko prezioak erdiguneak
ezartzen ditu.
Mundu-sistemaren eraketa 19
Antolakuntza aldetiko beste ezaugarri bat, produkzioa eta merkataritza
nazioarteko mailan integratzea da. Ekoizpenaren segmentu desberdinak herrialde
diferentetan lekutu ahal dira eta azken produktua edo produktu finala beste
herrialde batzuetan merkaturatua izan. Autogintzako enpresa anitzen jarduerak
arras ongi islatzen du egoera hau.
Antolakuntza-egitura integratuak eta zentralizatuak transnazionalek enpresa
beraren eta nazioarteko ingurunearen araberako erabakiak hartzeko joera indartzen
du, lekutuak dauden herrialdeen beharrak eta interesak alboratuz. Bere tamainua,
antolakuntza zentralizatua eta produkzio zein merkataritza integratua baliabide
indartsuak dira enpresarentzat, eta honek nazioarteko bere helburuak eta estrategiak
asebetetzeko erabili ohi ditu.
Enpresa transnazionalen izaera boteretsu hau estatuekin liskarrak sortu ohi
ditu, eta hauen erregulaketa eta araugintzaren gainetik igarotzeko ahalmen nahikoa
dute lehenek. Izan ere, transnazionalaren helburuak edo jarduerak onuragarriak
izan daitezke enpresaren ikuspegi internazionaletik, baina helburu eta jarduera hori
kaltegarria izan daitezke kokagunea den nazio-interesentzat. Gainera, enpresa
transnazionala legalki nazio-identitate anitzekoa da eta, horregatik, jurisdikzio
desberdinen pean dago. Ezelako erakunde edo herri enpresaren jurisdikzio osoaren
erantzule ez denez, eta jurisdikzioa maiz iluna denez, estatuek zailtasunak dituzte
konpainia transnazionalen gaineko kontrola ezartzeko. Areago, gaur egun nazio eta
estatu gehienak elkarrekiko lehia bizian daude enpresa transnazionalen inbertsioak
eskuratzeko; honela, sarritan, atzerriko inbertsioaren etorrerak beronen gaineko
kontrol orori uko egitea ekartzen du. Beraz, gaur egun enpresa transnazionalak
eskuak libre ditu mundu osoan bere estrategia garatu eta zuzentzeko, edozein
Estaturen traba edo oztopo juridikorik gabe.
Enpresa transnazionalen kokapenerako irizpideak eta helburuak
Herrialde batean diharduen enpresa batek arrazoi ugari ditu herrialdeko barne-
-mugak gainditu eta beste herrialde batean edo batzuetan kokatzeko. Enpresaren
ezaugarriak nolakoak, arrazoiak halakoak izan ohi dira; beraz, faktoreen esparrua
zabala da. Gainera, krisia eta nazioarteko lehia gehikorrak direla medio, ugaritu
egin dira birkokapenerako faktoreak.
Alabaina, transnazionalizaziorako estrategia desberdinak aztertuz gero
kasuistika murriztuz, nazioz gaindiko kokapenerako hiru faktore behinenak
honako hauek direla ondoriozta dezakegu:
i) Produktu bera produzitzeko eginiko ezarrera. Honela jokatuz enpresak bi
xede izan ditzake: helmuga den herrialdeko merkatuan sarbidea ziurtatzea, lehena,
eta laneskua eta garraioa bezalako produkzio-kostuak merketzea, bigarrena. Horiek
dira enpresak atzerrian egindako lehen ezarreren zio nagusiak.
ii) Helburu den herrialdeko kapitalak eskuratzeko egindako ezarrera. Jatorriko
kapitalen erakarbideak desberdinak dira. Orobat, jadanik indarrean dagoen enpresa
20 Munduko Ekonomia
baten jabegoan partehartzen du enpresa transnazionalak, gehienetan jabego-
-kapitalaren erdia baino gehiago eskuratuz eta honela partehartutako enpresaren
kontrola bereganatuz. Beste batzuetan, ostera, zorroko inbertsioa gauzatuz
eskuhartzen du helburu den enpresan, eta honelakoetan enpresaren gaineko
kontrola kapital nazionalaren esku geratzen da.
Ezarrera-mota hau Sozietate Anonimoaren irudiaren garapenarekin batera hasi
zen azaltzen XX. mendearen hasieran. Beronen ezaugarri behinena hauxe da,
alegia, atzerriko kapitalaren eta helburuko nazioaren kapitalaren arteko interesak
bat datozela lekuko enpresaren jabegoaren arloan.
Bestalde, ezarrera honetan, produzitutakoaren helmuga lekuko merkatua izan
ohi da.
iii) Produkzio-jarduera baten nazioarteko integrazioa lortzeko ezarrera.
Hauxe da hiruetatik berriena eta bi ezarbide-mota jarraitzen ditu.
Lehenak produkzio-prozesu osoaren nazioarteratzea du xedetzat. Horretarako,
produkzio-prozesua zatitu egiten da eta herrialde desberdinetan kokatzen da zati
bakoitza, bertako hobari konparatiboak aprobetxatuz. Adibide gisa honako hau
eredugarritzat har genezake: autogintzako adarrean Estatu Batuetako konpainia
batek autoen osagaien ekoizpena Malasian kokatzen du bertako laneskuaren kostu
apala dela medio, baina autoen muntaketa-prozesua, aldiz, Estatu Batuetan
mantentzen du.
Bigarren bidea, produkzio-ilara oso baten nazioarteko kontrola da. Produkzio-
-ilara lehengaietatik produktu finaleraino bitarteko baliabideak barne doan lerro
produktiboa da. Hau azaltzeko adibide ezaguna, petrolioaren ilara da. Urteetan,
Estatu Batuetako eta Europako enpresa erraldoiek petrolioaren ilara osoaren kon-
trola izan dute, segida guztia osatuz: petrolio-putzuen hustiaketa, birfinketa,
garraioa, banaketa eta azken salmenta.
Hiru ezarrera hauek indarrean diraute eta batzuetan elkarrekin ematen dira
egungo kokapenak gauzatzerakoan. Dena den, hirugarren ezarrera kapital
produktiboaren eta ekonomia produktiboaren nazioarteratze-prozesuaren gorengo
ikurra da.
Azpimarratu behar da, Enpresa transnazional gehienek nazio-jatorri argia era-
kutsi eta jatorri horrekiko egitura-lotura sendoa mantentzen jarraitzen dutela, nahiz
lurraldearteko esparruaren logika gero eta orokorragoa eta munduratuagoa den.
Enpresa transnazionalak barne-antolakuntzarako era desberdinak ditu. Anto-
lakuntza-esparrua hiru eratara mugatu ahal da eta hauetako bakoitzak nolabaiteko
lotura du arestian deskribatutako ezarrera-irizpideekin. Laburbilduz, hiru
antolakuntza-mota bereiz daitezke enpresa transnazionalen organigraman:
Mundu-sistemaren eraketa 21
i) Bertikalki integratutako enpresak. Honela antolatzen dira, produkzio-
-prozesua zatitu eta produkzio-zati hauen ezarrera lurraldeka bereizten dituzten
enpresa transnazionalak. Antolakuntza bertikalean, beraz, lanaren nazioarteko
zatiketa enpresaren baitan errepikatzen da hein batean, hots, erakundearen barneko
lantegi eta ezarpenak modu desberdinean kokatzen dira enpresaren baitako
hierarkia produktiboan. Bertikaltasuna jarduera produktiboa nazioartean integra-
tzeko aipaturiko irizpidearen testuinguruan gauzatzen da, batez ere. Adibide
moduan Taiwanen ezarritako japoniar elkarte elektronikoak daude. Hauetan piezen
ekoizpena Taiwanen egiten da eta muntaketa Japoniako lantegietan.
ii) Horizontalki integratutako enpresak. Bide hau hautatzen duten enpresa
transnazionalek lantegi eta produkziogintza berdinak ezartzen dituzte helburu diren
herrialde guztietan.
iii) Konglomeratuan integratutako enpresa transnazionalak. Integrazio honetan,
enpresak jarduera produktibo edota banaketa-jarduera ugariak herrialde
desberdinetan kokatuak izaten ditu eta jarduera hauek ez dute produkzio-lerro edo
ilara osatzen; enpresak dibertsifikatua du bere jarduera, alegia.
Azkenaldion ugaltzen ari den formula, enpresen arteko lankidetza-hitzarmen
desberdinak dira. Batez ere, "joint-ventures" deiturapean Japonian eta Estatu
Batuetan gero eta ugariagoak diren helburu zehatz bat burutzeko enpresen artean
egindako itunak dira ezagunenak. Aliantza estrategikoak ere sarritan ematen ari
dira. Hauen bidez, herrialde desberdinetako konpainia bereziak batzuetan
lehiakideakdirenak kolaboratu egiten dute hainbat arlotan. Aliantza
estrategikoetan enpresek elkarrekin dihardute batak bestearen teknologia, trebezia
edo erraztasun osagarriak behar dituelako; dena den, harremanaren helburua estuki
definituta dago, konpainiak erlazio-esparru honetatik kanpo lehiatzeko aukera libre
utziz. Aliantzaren xedea ikerketa eta garapenetik (I+G) hasi eta bai industri
diseinura bai banaketa elkarturaino edo merkatu-sareetaraino doa, beti ere
enpresen etekinak gehituz eta arriskuak gutxituz. Teknologi eraldakuntzen
bizkortasuna da era honetako hitzarmenen zio nagusia.
Beraz, enpresen arteko lankidetza, azpikontratazioak, kolaborazioak eta gisa
horretako erlazio malguak "sareko enpresa" delakoaren sorkuntza iragartzen ari
dira egun.
ETNen egungo errealitatea: AIZaren fluxuak
ETNen egungo dimentsioa neurtzeko beren fakturazioa, lanindarraren kopurua
edo balio erantsia gisako adierazleak har daitezke kontuan besteak beste.
Hauetariko edozein aldagairen arabera ETN askoren dimentsioak erraldoitzat jo
ditzakegu.
Enpresa transnazionalen dimentsioaren agerpide da 1.1. taulak eskaintzen duen
informazioa. Bertan, salmenten araberako 50 ETN handienak BPG handienak
dituzten herrialdeekin konparatzen dira. Fakturazio-bolumena eta BPGa konpara-
22 Munduko Ekonomia
Mundu-sistemaren eraketa 23
1.1. TAULA. 30 enpresa handienen salmenta-bolumena eta herrialde
desberdinetako BPGa. Mila miloi $. 1995.
BPG/salmentak jarduera
1. Estatu Batuak 6.952,0
2. Japonia 5.108,50
3. Alemania 2.415,70
4. Frantzia 1.536,10
5. 10 enpresa handienak batera 1.416,60
6. Erresuma Batua 1.105,80
7. Italia 1.086,90
8. 5 enpresa handienak batera 811,2
9. Txina 697,6
10. Brasil 688,1
11. Kanada 568,9
12. Espainia 558,6
13. Hego Korea 455,4
14. Holanda 359,9
15. Australia 348,8
16. Errusia 344,7
17. India 324,1
18. Suitza 300,5
19. Argentina 281,0
20. Belgika 269,1
21. Mexiko 250,0
22. Austria 233,4
23. Suedia 228,6
24. Indonesia 198,1
25. ITOCHU (Japonia) 186,6 Merkataritza
26. Danimarka 172,2
27. Tailandia 167,0
28. Turkia 164,7
29. GENERAL MOTORS (EEBB) 163,9 Autogintza
30. MITSUI (Japonia) 163,3 Dibertsifikatua
31. SUMITOMO (Japonia) 152,5 Merkataritza
32. Norvegia 145,9
33. MARUBENI (Japonia) 144,9 Merkataritza
34. Hong Kong 143,6
35. FORD (EEBB) 137,1 Autogintza
36. Hegoafrika 136,0
37. Saudi Arabia 125,5
38. MITSUBISHI (Japonia) 124,9 Dibertsifikatua
39. EXXON (EEBB) 121,8 Petroliogintza
40. Polonia 117,6
41. TOYOTA (Japonia) 111,7 Autogintza
42. SHELL (E.Batua/Holanda) 109,9 Petroliogintza
43. Portugal 102,3
24 Munduko Ekonomia
1.1. TAULA. Jarraipena
BPG/salmentak jarduera
44. HITACHI (Japonia) 94,7 Elektronika
45. Israel 91,9
46. Grezia 90,5
47. NISSO IWAI (Japonia) 89,1 Merkataritza
48. Malasia 85,3
49. Singapur 83,6
50. Ukrania 80,1
51. Kolonbia 76,1
52. Venezuela 75
53. MOBIL (EEBB) 73,4 Petroliogintza
54. DAIMLER-BENZ (Alemania) 72,1 Autogintza
55. IBM (EEBB) 71,9 Ordenadoreak
56. GENERAL ELECTRIC (EEBB) 70 Elektronika
57. Txile 67,3
58. PHILIP MORRIS (EEBB) 66,1 Elikadura
59. MATSUSHITA ELECTRIC (Japonia) 64,1 Elektronika
60. SIEMENS (Alemania) 62 Elektronika
61. VOLKSWAGEN (Alemania) 61,5 Autogintza
62. Filipinak 74,1
63. Irlanda 60,7
64. Pakistan 60,6
65. Peru 57,4
66. Zelanda Berria 57,1
67. BRITISH PETROLEUM (E.B.) 57 Petroliogintza
68. NISSAN (Japonia) 56,3 Autogintza
69. CHRYSLER (EEBB) 53,2 Autogintza
70. AT&T (EEBB) 51,4 Telekomunikazioak
71. UNILEVER (E.Batua/Holanda) 49,7 Elikadura
72. NESTLE (Suitza) 48,7 Elikadura
73. TOSHIBA (Japonia) 47,7 Elektronika
74. Egipto 47,3
75. Txekiar Errepublika 44,7
76. Hungaria 43,7
77. SONY (Japonia) 43,3 Elektronika
78. ELF AQUITAINE (Frantzia) 42,5 Petroliogintza
79. Argelia 42,3
80. DU PONT (EEBB) 42,2 Kimika
Iturria: UNCTAD, World Investment Report (1997) eta
World Development Report, Munduko Bankua (1997)
tzean hartu behar den kontu guztiarekin ere4, argigarria da oso, enpresa batzuek
herrialde ertainen produkzio-maila baino negozio-bolumen handiagoa izatea. Ta-
mainu horrek enpresa horien erabaki- eta kontrol-ahalmenaz ere zerbait adierazten
du, sarritan estatuaren eskuharmen-boterearen gainetik jarduteko ahalmena iza-
teraino iristen baita enpresa transnazionala. Enpresen dimentsio erraldoia kapitalak
nazioartean kontzentrazio eta zentralizaziorako duten dinamiken adierazpen
zuzena da eta, esan gabe doa, dinamika horretan berebizikoa da banka handiaren
eta finantza-kapitalen funtzioa. Areago, kontzentrazio-prozesu hau trinkotu egiten
da ekonomi adar batzuetan, hala nola elektronika-sektorean, petroliogintzan,
autogintzan, telekomunikabideetan, etab., hedaldian edo gaur egun puntako sekto-
reak direnetan hain zuzen ere. Honela, transnazionalek joera oligopolistiko garbia
erakusten dute: batzuk merkatua kontrolatzen dute bere tamainua dela eta, beste
batzuk, ttikiagoak izanda ere, finantza-iturrietara duten sarbide erraztasunagatik,
edota duten teknologi kontrola zein produktuan diferentziatzeko ahalmena bide
dela.
Dimentsioaren handitasunak ondorio zuzenak eragiten ditu ETNa kokatzen den
lurraldeetan eta nazioartean:
+ Inbertsio, teknologia eta produkzioaren kokapenari buruzko ETNaren erabakia,
lehenik, herrialde horren eta besteen ongizate-maila baldintzatzen ari da, (ekono-
mi hazkuntzan berebiziko eragina baitu), eta bigarrenik, herrialdeen arteko eta
gizataldeen arteko botere-banaketa.
+ Nazioarteko merkataritzaren bolumen eta norabidean eta baita bere soberakinen
banaketan ere berealdiko eragina du. Kontuan hartu, merkataritza horren erdia
ETNek bideratzen dutela.
+ Produkzio-faktoreen (kapitala, lan kualifikatua eta ezagupideak,...) horniduraren
nazioarteko banaketa aldatzeko ahalmena dute ETNek; honela, hobari
konparatiboak lortzeko, ezinbesteko iturri bihurtu da ETNa.
+ Enpresa transnazionalen kokapena erakartzeko estatuek egindako merkataritza-,
sektore- eta ekonomi-politikak baldintzatu eta berrorientatzen dituzte ETNek
(inbertsioetarako diru-laguntzak, azpiegitura-gastuak, zergen ezabapena,...).
Bestalde, 1.2. taulak 90eko hamarkadako ETNen kopurua (etxe nagusia eta
filiala bereiztuz) eta beren jatorriak erakusten ditu. UNCTADeko datu hauen
arabera, berrogeita lau mila etxe nagusik berrehun eta hirurogeita hamabost bat
mila filial kontrolatzen dituzte. Esanguratsua da egiaztatzea, etxe nagusi hauen
%80 baino gehiagok garatutako herrialdeak dituztela iturburu. Filialen kopuruen
datuek erakusten dutenez, Hirugarren Munduan kokatutakoak filial guztien erdira
ere ez dira ailegatzen.
Mundu-sistemaren eraketa 25
4. BPGak herrialde bateko balio erantsi osoa adierazten duen bitartean, enpresen fakturazio-
-bolumenean ez da bakarrik kontuan hartzen enpresak bere produkziogintzan erantsitako balioa,
baizik eta baita bitarteko inputen kostuak eta produkzio-faktoreei eginiko ordainketak ere.
26 Munduko Ekonomia
1.2. TAULA. ETNen kopurua herrialdeka (1990eko azken datuak)
Herrialdea etxe nagusien kopurua enpresa filialen kopurua
Herrialde garatuak 36380 93628
Europako mendebala 26161 61902
Europako Batasuna 22111 54862
Alemania 7292 11581
Austria 877 2205
Belgika 152 2000
Danimarka 800 1289
Erresuma Batua 1467 3894
Espainia 236 6232
Finlandia 1200 1200
Frantzia 2126 8682
Grezia 798
Irlanda 80 1050
Italia 966 1630
Holanda 1608 2259
Portugal 1657 6671
Suedia 3650 5371
Islandia 50 40
Norvegia 1000
Suitza 3000 4000
Japonia 3967 3405
Estatu Batuak 3470 18608
Australia 875 2961
Kanada 1691 4583
Zelanda Berria 216 2169
Garabidean dauden Herrialdeak 7932 129771
Latinoamerika 1099 24267
Bolivia 257
Brasil 797 9698
El Salvador 225
Guatemala 287
Kolonbia 302 2220
Mexiko 8420
Paraguay 109
Peru 922
Txile 2028
Uruguay 101
Asiako Hegoa, Ekia eta Hegoekia 6242 99522
Hong Kong 500 4604
Txina 379 45000
Filipinak 14802
India 187 926
Indonesia 313 3472
Lantegi kopuruez gain, bada enpresa transnazionalen presentziaren zenbatekoa
neurtzeko bestelako adierazlerik. Erabiliena, enpresa hauek eginiko inbertsioa da,
atzerriko inbertsio deiturapean ezagutzen duguna, hain zuen. ETNen atzerriko
inbertsioa zuzena (lantegi baten eraikuntza berria edo bertako lantegia erabat
erosiz) edo zorroko inbertsioa izan daiteke (atzerriko lantegi baten partaidetasunak
erosiz eginikoa). Inbertsio zuzena da gaur egun enpresa transnazionalen nondik-
norakoa eta zenbatekoa neurtzeko formularik nagusiena eta hedatuena.
Atzerriko Inbertsio Zuzena (AIZ) enpresa berrirako inbertsioa edo lantegia-
ren kontrola ahalbidetzen duena fluxuetan, urteko joan-etorrietan, edota stockean,
ordura arte metatutako inbertsio kapitalean, neur daiteke. Honela, ba, UNCTADen
azken datuen arabera, Hegoko herrialdeetako aipaturiko enpresa filialen
proportzioa herrialde hauek mundu-mailan duten atzerriko inbertsio zuzenen stock
eta fluxuen partaidetza baino handiagoa da. Hots, enpresa filial bakoitzeko AIZ
stockaren batezbestekoa urriagoa da Hegoaldean (4.300 milioi dolar) Iparraldean
(17.300 miloi dolar) baino. Honek esan nahi du, Iparraldean lekutzen diren enpresa
transnazionalen lantegiak kapitalizatuago daudela; lau bider kapital-eduki garaiagoa
dute, alegia.
Oro har, AIZaren fluxuen gorakadarako joera apartekoa izan da 1970eko
hamarkadaren erdialdetik aurrera, ordutik hona urteko batezbesteko hazkuntza-tasa
%13koa izan baita. Mundu-ekonomiaren globalizazioaren erakusle behinena
modura hartu izan den dinamika honek bi une erabakior izan ditu, 1978tik 1981era
Mundu-sistemaren eraketa 27
1.2. TAULA. Jarraipena
Herrialdea etxe nagusiak enpresa filialen kopurua
Hego Korea 4806 3878
Pakistan 57 758
Singapur 19160
Sri Lanka 139
Taiwan 5733
Tailandia 1050
Europako Ekia 196 53260
Bielorrusia 393
Bulgaria 26 918
Errusia 7793
Estonia 1856
Hungaria 66 15205
Polonia 58 4126
Txekia 26 20337
Ukrania 2514
MUNDUA 44508 276659
Iturria: UNCTAD, World Investment Report, 1997
bata (urteko batezbesteko %15eko igoera) eta 1986-1996 urtealdia bestea (1.1.
irudia). Azkenaldi honetako hazkuntza bizkorrak azalpena behar du. 1980ko
hamarkadako bigarren erdialdea hazkuntza ekonomiko bizkorreko garaia izan zen
eta enpresak xurgatu eta elkartu egin ziren ohi baino ugariago. 1.4. irudiari
erreparatuz, sasoi honetan AIZaren fluxuen %40-%70 nazioarteko enpresen arteko
elkarketa eta xurgapenen dinamikari zor zaio. Nolanahi ere, epe luzeko egiturazko
faktore batzuk izan ziren erabakiorrak, hala nola petrolioaren prezio-igoeren
ondorengo AIZaren stock-metaketa, nazioarteko produkzioaren integrazioaren
gorakada, eta ingurune ideologikoaren errotiko aldaketak ekarritako monetarismoa
eta ekonomi liberalismoaren hedakuntza unibertsala, zeinak merkataritza-liberali-
zazioa, truke-tasaren erreforma eta pribatizazioa hedatu zituen (batez ere,
Europako Mendebaldean, Ipar zein Latinoamerikan eta Europako Ekialdean).
Enpresen transnazionalizazio-prozesua munduan zehar indarrez hedatu den
arren, errealitatea hagitz desberdina da enpresatik enpresara. Esaterako, kapitalen
kontzentraziorako egitura-joera errepikatu egiten da transnazionalizazio-fenomeno
honen baitan. Adierazgarria da, esaterako, ehun enpresa transnazional handienek
(arlo produktibokoak) beren jatorriko herrialdeetako AIZ guztiaren herena kontro-
latzea. Esanguratsua da, halaber, ehun enpresa erraldoi hauen guztien jatorri nazio-
nala Iparraldean kokatzen dela 37 Europako Batasunean, 33 EEBBetan, 16
Jaoonian... eta ETN hauen kapitalizaziorik esanguratsuena, batez ere EEBBetan
eta Japonian baina baita Europan ere, jatorrizko herrialdean bertan ematen dela
egiaztatzea (1.3. taula). Aipatzekoa da, baita ere, Belgika, Holanda, Suitza... beza-
lako herrialde txikigoetako ETNek handienetakoek baino aktiboen zati handiagoa
kanpoan dutela jakitea. Adibidez, Solvay enpresak bere aktiboen eta enplegatuen
%90 kanpoan ditu. Herrialde garatu txiki horiek kanpoko merkatuetara jotzeko
beharraren erakusgarria litzateke hori. Merkataritzan ere joera berbera erakusten
dute, esportazioek bertan duten inportantzia erlatiboa ikusita (ikus 4. gaia).
28 Munduko Ekonomia
1.1. IRUDIA. AIZaren barne- eta kanpo-fluxuak
0
50
100
150
200
250
300
350
400
1970
1972
1974
1976
1978
1980
1982
1984
1986
1988
1990
1992
1994
1996
Iturria: UNCTAD (1997)
Barne-fluxuak
Kanpo-fluxuak
AIZaren hazkuntza bizkorra eta bere osaketa sektorialaren aldaketak elkarturik
eman dira. 1950eko urteetan atzerriko inbertsioa lehengai eta baliabideetan
oinarritutako manufakturetan kontzentratu zen gehien bat. 1990eko hamarkadan
zerbitzuek (finantza-zerbitzuak barne) AIZ guztiaren erdia-edo biltzen dute
(1970ekoen hasieran, laurdena) eta urteko AIZaren fluxuen bi herenak kontzen-
tratzen dituzte. Zerbitzuetako AIZaren bultzada, batetik, finantza-zerbitzuen
hedapenari, eta, bestetik, ordura arte arrazoi tekniko edo legalak medio
herrialdera murrizten zirenen zabalkuntzari esker suertatu da (telekomunikazio-
-sareak, informatika-zerbitzuak, aire garraioak, publizitatea, etab.). Hurrengo
kapituluan aztertuko den egiturazko aldaketa eta tertziarizazio-prozesuaren
nazioarteko erakuslea dugu AIZaren zerbitzu-eduki gorakorraren uhin berri hau.
Dena den, finantza-jarduerak alboratuz eta soilik ETN produktiboak kontuan
hartzen baditugu, eskuharmen transnazional handiko adarrak 1.4. taulan agertzen
direnak dira: kimika eta botika, elektronika, petrolioa, automozioa, merkataritza,
metalgintza eta elikadura.
Mundu-sistemaren eraketa 29
1.3. TAULA. 100 ETN handien kontzentrazioa herrialdeen arabera
(indize desberdinen %)
Atzerriko Atzerriko
lantegiak salmentak Enplegua Etxe Nagusiak
Europako Batasuna 37 38 46 39
Alemania 9 8 9 11
Erresuma Batua 12 11 12 9
Frantzia 8 8 10 3
Holanda 12 12 15 11
Japonia 16 26 10 18
Estatu Batuak 33 27 30 30
Iturria. UNCTAD, World Investment Report, 1997
1.4. TAULA. 100 ETN handien banaketa sektoriala
herrialdeen arabera (%), 1995
Industri adarra Enpresa filialen Atzerriko Atzerriko
kopurua salmentak salmentak
Petrolioa eta meategiak 18 20 6
Elikadura eta edariak 8 9 16
Eraikuntza 2 1 2
Metalak 2 1 1
Kimika eta farmakogintza 13 10 14
Autogintza 21 17 17
Elektronika 16 15 24
Iturria. UNCTAD, World Investment Report, 1997
Etxe nagusien jatorri mendebaldarra eta kontzentraziorako joera nabarmen
nagusitzen dela aurreratu dugu jadanik 1.2. taula behatzean. AIZaren datuek hauxe
gaineratzen dute, dena EEBBetako kanpo-inbertsioak gainbehera erlatiboa ezagutu
duela: 1973an Estatu Batuek munduko AIZaren stockaren erdia baino gehiago
ordezkatzen zuten; 1980an portzentaia %40ra jaitsia zen eta 1990ean %24ra5.
Ostera, iturri berari jarraituz, Japoniak bultzada bikaina ezagutu du bere
AIZaren stockaren partaidetzan, beronek %4,5etik %12,4rako urratsa egin baitu
urtealdi berean. AIZaren iturburua mendebaldeko herrialde gutxitan kontzentratzen
da; zehazki, AIZaren fluxuen hirutik bik Estatu Batuetan, Japonian, Alemanian,
Erresuma Batuan edo Frantzian dute jatorria.
AIZaren norakoa aztertzean, 1.2. irudiak argi erakusten digu munduko AIZaren
stockean Hegoko herrialdeen zatiaren beherakada erregularra azken hamarkada
hauetan, azken urteotan susperraldia eman bada ere. Honela, bada, atzerriko
inbertsio zuzenak Iparrean birzentratzeko joera du aspaldion. Iparraldeko eremu
nagusiei erreparatuz, Estatu Batuak atzerriko inbertsioaren harrera-polo bihurtu
dira, 1990ko urteetan AIZaren harrerak irteerak adinakoak izateraino. Europatiko
AIZak Europarako bidea hartzen du gero eta gehiago, eta Europaren inguruko hala-
ko birzentraketa gisakoa ematen ari dela dirudi, ekonomi integrazioaren kontestuan.
Hirugarren Mundua, aldiz, bazterketa-prozesu batean murgilduta aurkitzen da
kanpo-inbertsiori dagokionean ere (Hirugarren Munduko alboraketa hau areagotu
egiten da, zeren merkataritzaren dinamikak ere AIZarentzat aipatutakoa errepika-
tzen baitu). Alabaina, 1990eko hamarkadan nolabaiteko hazkuntza ematen da
Hegoalderako AIZaren stockean zein fluxuetan (1.2. irudia). Horren atzean IparMunduko ekonomia: Botereak, disparekotasunak eta egonkortasun-eza kapitalismo globalean