Militarismoa eta
antimilitarismoa.
Iragana, oraina, erronkak
UDAKO EUSKAL UNIBERTSITATEA
BILBO, 1997
Aurkibidea __________________________________________________________________ 3
© Alizia Barriocanal, Iban Zaldua
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-86967-81-3
Lege-gordailua: BI-1160-97
Inprimategia: RGM Servicio de Impresión. Larramendi 4. BILBO
Azaleko diseinua: Iñigo Ordozgoiti
Banatzaileak: UEU. General Concha 25, 4. BILBO telf. 4217145
Zabaltzen: Igerabide, 88 DONOSTIA
4 ____________________________________________________________________________
AURKIBIDEA
SARRERA
Alizia Barriocanal eta Iban Zaldua ............................................................... 7
IRAGANA
ESTATU MODERNOAREN ARMADA
Joseba Zuazo, EHUko irakaslea .................................................................... 15
ARMADA NAZIONALA ESTATU LIBERALAREN
GARAIAN (XIX-XX. mendeak) ..................................................................... 31
Javier Ugarte, EHUko irakaslea
DERRIGORREZKO SOLDADUZKAREN EZARPENAREN
LEHEN URRATSAK GIPUZKOAKO ZENBAIT
UDALERRITAN XIX. MENDEKO AZKEN LAURDENEAN ........................... 49
Gorka Alijostes, Historialaria
ANTIMILITARISMOA ETA BAKEZALETASUNA EUROPAKO
HISTORIAN (1815-1918) ................................................................................ 73
Ludger Mees, EHUko irakaslea
ORAINA
MILITARISMOA, GAUR EGUNGO GIZARTEA ETA ARMADA ................... 89
Gotzon Hermosilla, Soziologoa
SOLDADUZKA, AZTERKETA ANTROPOLOGIKO BAT .............................. 97
Kepa Fernandez de Larrinoa, EHUko irakaslea
GASTU MILITARRAK: ESTATU-ARRAZOIA ................................................ 111
Luzio Tabar, "Gerrarik Ez" taldeko partaidea
INSUMISIOAREN ERAGINA EUSKAL GIZARTEAN .................................. 119
Rafael Ajangiz, EHUko irakaslea
Aurkibidea __________________________________________________________________ 5
ANTIMILITARISMOAREN ETA NAZIONALISMOAREN
KONTZERTUAK ............................................................................................. 133
Iñaki Barcena, EHUko irakaslea
ERRONKAK
DESOBEDIENTZIA ZIBIL EZEZAGUNA: ZERGA-ERAGOZPENA ............ 147
Kerman Ibarra, irakaslea
ANTIMILITARISMOAREN ETORKIZUNAZ .................................................. 159
Iban Zaldua, Gasteizko KEM
MUGIMENDU ANTIMILITARISTA ................................................................ 167
Angel Calvo, Zigor Murgoitio eta Eugenio Riaño, Elorrioko Kakitzat
6 ____________________________________________________________________________
SARRERA
1995eko UEUko XXIII. Ikastaroetan Historia eta Soziologia sailek (eta baita,
egun batez, Zuzenbidekoak ere) "Militarismoa eta Antimilitarismoa" deituriko
kurtso bat eskaini zuten. Ikastaro horrek eta liburu honek helburu berdina dute:
aipatu kontzeptu horietan sakontzea, disziplinarteko ikuspuntu batetik. Izan ere
bertan soziologoek, historialariek eta antropologoek parte hartu zuten, nagusiki.
Gai hauen inguruko gure interesa egun euskal gizarteak dituen eztabaidagairik
garrantzitsuenetakoaren gaurkotasunean datza, dudarik gabe. Izan ere,
antimilitarismoa "modan" dago Euskal Herrian. Ala beronekin hain lotuta dagoen
in(t)sumisioaz1 ordezkatu beharko genuke antimilitarismo hitz luze xamarra?
Euren burua antimilitaristatzat jotzen dutenek ez lukete hau erraz ametituko, baina
benetan arrakasta izan duena insumisioa izan da, eta ez dago hain argi zein
puntutaraino mezu antimilitarista erradikala, hots, hasieratik insumisioa bultzatu
duten Kontzientzi Eragozpen Mugimenduak (KEM) eta Kakitzatek, sakon sartu
den ala ez gure gizartean. Beste era batean esanda, gizartea argi eta garbi
soldaduzkaren aurkakoa bezala azaltzen bada ere, ez da hain ziurra ea, bide
horretatik, antimilitarista bihurtu den. Baina argi dago antimilitarismoak gora egin
duela gure artean.
Aurrera jarraitu aurretik, zehaztapen bat egin beharrean gaude. Liburu honen
argitaratzaileek, artikulugile gehienek bezalaxe hala uste dugu behintzat,
definizio honen barnean ikuspegi asko sartzen badira ere, gure burua
antimilitaristatzat jotzen dugu, modu batean edo bestean, eta bilduma hau batipat
antimilitaristentzako edo antimilitarismora gerturatu nahi dutenentzako material-
multzo bat izatea nahiko genuke. Hau esanda, argi utzi behar dugu ez dela ez gaiari
buruzko saiakera oso eta trinkoa, ezta panfleto luze xamarra: ikastaro bezala,
helburu zientifiko eta dibulgatzaileekin aurrera eramandako unibertsitate-mailako
lana burutu nahi izan dugu lortu dugun ala ez, beste kontu bat da. Baina egileon
abiapuntua argi uztea legezkoa iruditu zaigu: euskal gizartearen gorabeherek eta,
euren artean, intsumisioaren arrakastak ukitutako soziologo eta historialari
birena, hain zuzen ere.
Intsumisioa soldaduzkaren aurkako talde antimilitaristek (hasiera batean
batipat KEM-MOC-ek), 1989tik aurrera bultzatutako desobedientzia zibileko
estrategia bat da soldaduzka eta ordezko gizarte-zerbitzuari (OGZ) uko egitean
Sarrera _____________________________________________________________________ 7
1. Egia esan, bai "insumisioa" bai "intsumisioa" hitzak bereizi gabe erabili ohi dira kaleko hizkuntzan, nahiz
eta bakoitzaren hautaketaren inguruko interpretazioa nahiko esoterikoak egon badauden, Udako XXIII. Ikasta-
roetan saio osagarri bezala egin zen "Antimilitarismoa eta bakezaletasuna" mahainguruan sortu zen eztabaidan
ikusi ahal izan gehuen bezala. Argitaratzaileok sarrera honetan Euskaltzaindiak emandako "gomendioak"
jarraituko baditugu ere, artikulu egile bakoitzari askatasun osoa eman diogu gustokoagoa duena erabiltzeko.
datza, helburu argi bat duelarik: soldaduzkarekin bukatzea gizartean mezu
antimilitarista bat zabaltzen den heinean. Aipatu taldeak lehenago sortu baziren ere
(MOC 1979an eta Mili KK-Kakitzat 1984an, NATOri buruzko erreferenduma
euren ibilbidearen mugarri inportanteenetakoa izan zelarik), intsumisioaren
estrategia ez zen gauzatzen hasi 1987-88 urte arte, kanpainiaren lehenengo urtea
berez 1989 izan zelarik2. Mugimendua Espainian planteiatu bazen ere, zifra
guztiek salatzen dutenez, Hego Euskal Herrian izan du arrakastarik handiena,
Bartzelona, Madril eta Zaragoza bezalako guneak nahiko atzetik darraizkiolarik.
Hortaz (hau da nabarmendu behar dugun lehengo aspektua), Hego Euskal Herrian
ondo erroturiko estrategia dugu intsumisioa; indar honen lekuko da Iparraldean ere
ezarri izana, Frantzian intsumisio mugimendurik ez badago ere3. Honek arrakasta
horren sustraien hausnarketara garamatza. Argi dago soldaduzkak (oro har)
Espainian zuen "prentsa txarrak" (istripuak, isekak, denbora-galtze sentsazioa,
suizidioak...), gerra zibilak eta frankismoak heredentzia bezala utzitako espainiar
ejerzitoaren ikuspegi ezkor eta antidemokratikoak, 1960ko hamarkadatik zabaldu
ziren gerraren aurkako mugimenduen oihartzunek, etab. zerikusia izan dutela
intsumisioaren garapenean. Ezin dugu ahaztu faktore desberdintzaile nabarmen
bat: nazionalismoak (eta batez ere ezkerreko nazionalismoak) Euskal Herrian eta
batez ere Hego Euskal Herrian duen garrantzia, estatuaren deszentralizazioak
aukera politikorik aproposena eskeini duelarik4. Intsumisioak, hortaz, sei urte bete
ditu eta bitartean gauza asko gertatu da: gartzeleratze selektiboak, zigorren
gogorketa (gartzelako urtebetetik bi urte, lau hilabete eta egun famatua, eta
1995ean onartutako Zigor Kode berriak ezartzen dituen ezgaikuntza zehapenetara),
agintariek eragindako bereizketei aurre egiteko plantoa, herri eta auzoetako
taldeen agerpena eta biderkaketa, intsumisioaren aldeko gizarte-koltxoiaren
sendotzea (insumisoen senideen eta adixkideen elkarteak, erakundeen aldeko
aldarrikapenak, udalen "intsumisioa"...), ekintzen ugalpena, Euskal Nazio-
Askatasunerako Mugimenduak (ENAM) eragozpenari buruz izan duen jarrera-
aldaketa eta Malatxa taldearen sorrera5, eta abar luzea. PPren gobernu berriak
planteiatu duen soldaduzkaren eta, hortaz, OGZren desagerpenak, mugimendu
antimilitaristaren itxaropenak asetzen ez baditu ere eta, ordea, erronka berriak
mahairatzen baditu ere, erakusten digu mugimendua, hein batetan behintzat,
arrakastatsua suertatu dela; azken finean, urte hauetan ekimena beti intsumisioaren
aldekoek izan dute, panoraman emandako aldaketa gehienak espainiar gobernuak
8 ____________________________________________________________________________
2. Espainiako Parlamentuak Kontzientzi Eragozpenaren legea 1984-aren abenduan onartu zuen, baina legea
indarrean jartzeko araudia ez zen 1987 arte onartu, eta OGZa ez zen martxan jarri 1988 arte.
3. 1991etik Patxa eta gero Maia taldeek lortu dituzten mobilizazio mailak, halere, orain arte Hego Euskal
Herrikoak eta Espainiako hainbat eskualdeetakoak baino baxuagoak gertatu dira.
4. Ikus J. Casquete (1995), The socio-political context of mobiization; the case of the anti-military movement in
the Basque Country, MA Thesis, New School for Social Research (kopia ziklostilatua).
5. Egia esan, ez dago oraindik oso argi zein puntutaraino kontsidera daitezkeen antimilitaristak ENAMen (eta,
beraz, ETAren) gaurregungo estrategiari hain loturik agertzen zaizkigun jarrera eta talde berri hauek. Aipatzekoa da
intsumisioak Malatxaren ihardueran duen bigarren mailako garrantzia eta gizarte-kontrolaren gaiaren gainean egin
dituen ekarpen aberasgarriak, batez ere segurtasun indarren rolari dagokionez. Eztabaida irekia dago eta, edozein
kasutan, interes handiarekin jarraitu beharko dugu bilakaera hau. Liburu honek, tamalez, ezin du gai honi buruzko
pista gehiegirik eman: beste talde antimilitaristei bezala partehartzeko gonbitea luzatu bagenion ere, Malatxak,
azken momentuan hots, 1996ko udazkenean, testurik ez bidaltzea erabaki zuen.
erantzun edo erreakzio gisa hartutako erabakien ondorio baino ez direlarik. 1997an
bertan hasi den "Kuarteletan Insumisioa" kanpainia beste urrats bat izango
litzateke bide honetan. Norainoko arrakasta eta eragina izango duen iragartzea
zaila bada ere, arazoa berriro ere militarren munduan kokatzea du helburu nagusi,
gehiegi "judizializatu" den "ohiko" intsumisioak indarra galdu duelakoan-edo.
Intsumiso berri hauek ere uko egiten diote ejerzitoari, baina kuarteletan egun
batzuk igaro ondoren lehenengo formulazioan ez bezala. Soldaduzkaren
desagerpena bizkortuko badu ere, azken orduko taktika honek ez ditu
profesionalizazioak eta bake-ekintzetarako gure armada berrien imajin landuak
antimilitarismoari planteiatzen dizkioten arazo berriak konponduko.
Borroka hau guztia kontestualizatu beharrean gaude, ordea. Alde batetik, ez
delako ezerezatik sortzen eta, bestetik, mugimendu berri honek memoria bat behar
duelako, apala bada ere. Eta hemen, esan bezala, bai soziologiaren bai
antropologiaren bai historiaren lana ere behar-beharrezkoak ditugu.
Historiak "bainu antimilitarista" honen behar handiago duela uste dugu, asko-
tan (gehienetan, esango genuke) Kondaira gizakien arteko borroka eta guden
zerrenda soilaren zikinkeriaz jantzi baitute. Honek ez du adierazi nahi, jakina,
errealitate militar eta beliko hori ezkutatu behar dela uste dugunik; bai, ordea,
aspektu horri eman zaion lehentasuna, batipat historia nazionaletan, zalantzan jarri
behar dugula, inposatu edo nagusitu den militarismoari azaldu zaizkion trabak edota
alternatibak azalaraziz eta analizatuz; antzeko zerbait da, esate baterako, azken urte
hauetan ekonomi lerro ortodoxoei historikoki egin zaizkien kritiketaz baliatuz
ekologia edo, hobeto esanda, ekonomia ekologikoa garatzen saiatu dena, nahikoa
emaitza onez gure ustez6. Pozgarria da benetan intsumisioaren arrakastaren ingu-
ruan dudarik gabe arlo honetan Euskal Herrian sortzen ari diren lan eta ikerketa
lerro berriak, Jose Mari Esparzaren liburu ezagunak adierazten digun bezala7.
Soziologian, botere harremanen analisiak teoria ezberdin askoren sorrera eta
garapena ekarri du, arlo eta modu askotan agertzen delako. Antimilitarismoan
inplikaturiko aktore eta erakunde ezberdinen azterketa rolen zehaztapena, giza-
talde ezberdinen ekintzak eta antolakuntza haien artean herri mugimenduena eta
gizarte-sareak, besteak beste aztergai dira; eta hau guztia inkesta soiletara
murriztu gabe desafio handia da gaurko soziologoentzat.
Antropologian errito eta errepresentazio sozialen analisia, zientzia honen
parte txikia dena, oso argigarria suertatu zaigu armadaren diskurtsoaren analisian;
hor dugu, gugandik nahikoa gertu, Joseba Zulaikaren lan ezaguna8.
Sarrera _____________________________________________________________________ 9
6. Ikus J. Martínez Alier eta K. Schlüpmann, La ecología y la economía, Mexiko 1991; Euskal Herrian antzeko
bide batetik egindako lana Roberto Bermejorena litzateke, Manual para una economía ecológica, Bilbo-Madril
1993.
7. ¡Abajo las quintas! La oposición de Navarra al ejército español, Tafalla 1994.
8. Chivos y soldados. La mili como ritual de iniciación, Donostia 1989. Gure bildumako Kepa Fernandez de
Larrinoaren artikulua estuki erlazionatua dago lan honekin.
Liburuaren egitura ikastaroaren gogoan zegoen berbera da eta hitzaldiak hiru
bloketan sailkatu ditugu:
Iragana non estatu modernoaren sorreratik mende honetara Estatua eta
Armada erakundeen bilakaera eta garaiko `antimilitarista' edota `bakezale' izan
diren ekintzen eta pentsamoldeen adierazpena aurki daitekeen.
Oraina non egungo gizakiek armadaren analisi eta praktika ezberdinen
ondorioz nagusi diren balore militarren eta antimilitarren hedapena eta
erakundetzea nabarmentzen diren.
Erronkak non oraingo mugimendu antimilitaristen joerak eta praktikak zer
nolako etorkizuna dakarten antzematen saiatzen den.
Autoreen ekarpen nagusiak azpimarratuko genituzke.
Lehenengo atalean iragana Joseba Zuazok Estatu Modernoak berekiko
dakarren armadaren sorrera eta bilakaera erakusten digu, hain beharrezkoak ziren
soldadu bilketen aurkako jarrerak bazirela argi utzirik.
Javier Ugartek, azken bi mende hauetako historiatik abiatuz, Estatu
Nazioaren krisia iragartzen du eta berarekin hain loturik dagoen armada bi estatu
nagusiren adibidea hartuz aldatze bidean dagoela azaltzen digu, mende honetako
iritzi publikoa politika gerraren bidez jarraitzearen kontra egotearren.
Gorka Alijostesek Gipuzkoako zenbait herriren adibide oso dokumentatuak
eskeintzen dizkigu eta joan zen mendearen azkenengo laurdenean ere gazteek
soldaduzkatik ihesari ematea kasu gogorki arrunta zela ikus daiteke.
Ludger Meesen idazlana bakezaletasunaren aintzinako iturburuekin hasten
da, mende honen hasieran bi kontzeptuen bereizketara heltzeko, Antimilitarismoa
eta Bakezaletasuna. Garaiko Europan gerrari buruzko bi ideia diferente
komunitatean gerra eraso soila dela alde batetik eta gerra gizartearen korrupzio
gisa, bestetik izanik, garaiko kultura politikoan lehenengoa nagusitu zen eta
antimilitarista erradikalak aberriaren etsaiak kontsideratu ziren. Hala eta guztiz
haien ondare garrantzitsuak kultura politikoan dirau, besteak beste Europa
batuaren konfliktoetan bitartekaritzaren ideia, hain zuzen ere.
Bigarren atalean oraina Gotzon Hermosillak Antimilitarismoa ideologia
orokor eta iraultzaile gisa aurkezten digu hutsune teorikoak izan arren, ekinbide
teorikoz eta praktikoz osaturiko ideologia, gizarte eredu alternatiboa bilatzen
duena, eredu horren diseinua egiteke bada ere.
10 ____________________________________________________________________________
8. Chivos y soldados. la mili como ritual de iniciación. Donostia 1989. Gure bildumako Kepa Fernandez de
Larrinoaren artikulua estuki erlazionatua dago lan honekin.
Kepa Fernandez de Larrinoak Armadak duen `etsaia'ren gaineko diskurtsoa
aztertuz, kontzeptuen azterketarako eredu zorrotza eta oso landua erabiliz, benetan
etsaia zein den argitzen digu.
Luzio Tabarek Gastu militarraren nondik norakoa datuz ondo horniturik
erakusten digu, Estatu arrazoia agerian jarriz.
Rafael Ajangizek Mugimendu Antimilitaristaren eragina egungo gizartean
nabarmena dela baieztatzen du; helburu ez instrumentala baizik eta adierazkorra
izanik gizarte aldaketa du helburu gizartea aberastu egin du: aktore politiko
guztietan, diskurtsoetan, politika formalean, demokrazia partehartzailean eta
Mugimendu Antimilitarista beraren esistentzian isladatzen delarik.
Iñaki Barcenak, bestalde, Antimilitarismoa eta Nazionalismoa sinbiosi
alternazionista batean aurkezten digu Estonia, Eslobenia eta Euskadiren kasuak
aztertuz; nazio desmilitarizatuaren dilema eta nolakotasuna kasu hurbilean
planteatu nahi du.
Hirugarren atalean erronkak oraingo eta bertako mugimendu
antimilitaristaren edo antimilitaristen ekinbideak zer nolako etorkizuna dakarren
antzematen da. Mugimendu gehiagoren iritzirik jasotzen saiatu arren Iparraldeko
mugimendu antimilitaristena eta Malatxarena, batez ere, ez dugu lortu.
Kerman Ibarrak fisko eragozpena zertan datzan azaltzen digu hala nola
proiektu alternatibo honen hedapen ezaren eta ahuleziaren arrazoiak.
Iban Zaldua (KEM) mugimenduaren urratsak gogoratuz hasten da,
soldadutzaren desagerpenak zer ekar dezakeen ez da hainbeste gazte hurbilduko
aztertuz jarraitzen du eta garai berriei aurre nola egin zehaztuz bukatzen da.
Angel Calvo, Zigor Murgoitio eta Eugenio Riañok (Kakitzat) borroka
antimilitaristaren gailurraldia 1980 NATO eta bidean ezagututako amuak LOC,
3. gradua etabar gogoratzen dituzte balantze positiboa eginez eta armarik onena
zein den argi utziz: mezu antimilitarista sendotzea eta indarrak batzea.
Argi dago gai asko ukitu gabe uzten ditugula: gure helburua ez zen
militarismoaren eta antimilitarismoaren unibertso historikoaren azterketa agortzea,
material batzuk lotzea eta euskal publikoari aurkeztea baizik. Militarismoaren eta
antimilitarismoaren inguruan esan, idatzi eta eztabaidatzen den gehiena, tamalez,
erdaraz egiten da, baita gure artean ere. Alde honetatik, liburu honek badu helburu
nagusi bat: euskaldungoari gai hauen inguruko eztabaidarako parada ematearena.
Sarrera _____________________________________________________________________ 11
Edozein kasutan, eskerrak ematen bukatu nahiko genuke jadanik gehiegi
luzatzen ari den sarrera hau. Lehenik eta behin, gure 1995eko ikastarora hurbildu
egin zen ikasle eta entzule mordoari, zeinaren galdera eta partehartzeak bereziki
aberasgarriak izan baitziren. Bestetik, ikastaroan parte hartu baina, dena
delakoagatik, artikulu bihurtu ezin izan ez duen Rafael Sainz de Rozas-i bere
"Objekzioa eta intsumisioa Hego Euskal Herrian" dinamikarekin kurtsoaren
mementurik gorenetako bat eskaini baitzigun. Eta, azkenik, zuri, irakurle
urrikalkor horri, eskerrak baino barkamena eskatu nahiko genizuke: liburua
1996an argitaratzekoa bazen ere, ezin izan dugu lehenago plazaratu, ditxosozko
betiko diru-arazoak etab. direla medio. Tamalez, atzerakuntza nabarmena da
zenbait artikuluk eskaintzen dituzten "azken orduko" datuei dagokienez (L. Tabar,
K. Ibarra eta talde antimilitaristen azkenengo bi idatzietan, esate baterako). Hala
ere, eta noiz idatzi ziren kontutan hartuta ere, hartu genituen bezala uztea erabaki
dugu. Liburu honetan bildutako lanak eztabaida eta hausnarketak aberasteko eta
horrela antimilitarismoaren ekinbideak argi eta zihurrago izateko baliogarri izango
direlakoan....
Alizia Barriocanal eta Iban Zaldua
Gasteizen, 1997ko apirilak 28an
12 ____________________________________________________________________________
IRAGANA
ESTATU MODERNOAREN ARMADA
Joseba Zuazo
EHUko irakaslea
Artikulu honetan Estatu modernoaren ezaugarriak aztertzen ditugu (erromatar
zuzenbidea, burokrazia, zerga berriak, merkantilismoa, diplomazia, muga
naturalen berreskurapena, armada iraunkorra,...). Eta beraien artean bereziki
armada modernoaren deskribapena absolutismo garaian, hala nola beraren kontra
sortzen ziren erresistentziak.
ESTATU MODERNOAREN EZAUGARRIAK
Ertaroko erresumen desegituraketaren ondoren eta XV. mendearen bukaeran
nobleteria menperatu ahal izateko prozesuari hasiera eman zioten erregeek. Ohiko
hierarkietan eta kristautasunean oinarritutako batasuna bertan behera geratu zen.
Erresuma berri hauen arazo nagusiak bi ziren:
a) lurralde batasunaren beharra, banaturik zeuden lurraldeak bildu behar
zituzten;
b) politika erdiratzailea finkatzea, funtzio ezberdinak bereganatzea eta
administrazio moderno eta korapilatsuagoa eraikitzea.
Bi prozesu hauek lurralde batasuna eta politika erdiratzailea gero eta
bateratuago eman ziren. Frantziako erresuman Luis XI. erregearekin, Ingalaterrako
erresuman Tudor leinuarekin, Gaztela-Aragoi erresumetan Errege Katolikoekin
koroaren agintea nagusitu zen nobleteriaren gainean. Erresumak gero eta
handiagoak izateko joera nabaritzen zen. Frantziako erresumaren kasuan, XVI.
mendeko hasieran koroaren agintepean lehen independienteak ziren Borgoina eta
Bretainia dukerriak geratu ziren, 1493 eta 1532 urteetan hurrenez hurren. Gaztela-
Aragoi erresumetan Errege Katolikoen ezkontzaren bitartez bere pertsonengan
eman zen agintearen batasuna, lurralde bakoitzak bere pertsonalitatea gorde zuen
arren, eta Nafarroa hala nola Granadako erresumetan konkista zela medio.
Britaniar Irletan Galeseko printzerria Ingalaterrako koroaren administraziopean
1536tik zegoen.
Estatu modernoaren armada ____________________________________________________ 15
Beste eredu politikoak zeuden: hiri-errepublikak eta hiri-jaurerriak, printzerri
laikoak eta eleizakoak Alemaniako eta Italiako lurraldeetan; Errusiako eta
Poloniako lurraldeetan erregetza erdiarotiarra ostera.
Lurralde batasunarekin loturik eta erret agintearen areagotzearekin batera
erregetza absolutuaren teoria gauzatu zen. Mugarik eta kontrolik gabeko
erregetzaren subiranotasuna zen, eta menekoei obeditzeko beharra soilik onartzen
zitzaien. Haatik, teoria hau bere osotasunean gauzatu ezina zen, inongo erregetzak
aginte absolutua ez baitzuen izan bere menekoen gainean, bai zuzenbide naturala,
bai jainkozko zuzenbidea, bai zuzenbide forala beste subiranotasun ezberdinen
iturriak zirelarik.
Bodinoren subiranotasunaren teoriak Europako pentsakera politikoan eragina
izan zuen, baina baita ere arestian aipaturiko kontraesan horien ispilua zen.
Bodinok botere politikoaren ideia modernoa burutu zuen; hain zuzen, lege berriak
sorrerazi ahal izateko eta bere erantzukizunik gabeko nagusitasuna ezarri ahal
izateko ahalmen osoa bultzatzen zuen: «Maiestate subirano eta botere absolutuaren
ikurra menekoei legeak ezarri ahal izateko eskubidea da, gehienetan bere baietzik
gabe».
Erregetza eta despotismoa parekatu ohi dira, baina Montesquieuk ondo
bereizten zuen bata eta bestea: «Erregetzan pertsona batek agintzen du ezarritako
eta finkatutako legeen arabera; eta despotismoan pertsona batek agintzen du
legerik eta araurik gabe».
Garai hartan ere printzearen agintea absolututzat hartzen zuten egileak ziren
James Morice (1593) eta Loyseau (1609); baina baita aginte hori legez mugaturik
zegoela ere pentsatzen zuten. Ronald Mousnier-entzat, eta Frantziako erresumari
dagokionean, erregetza absolutuan jainkozko eta naturazko legeek mugak jartzen
zituzten; baina erret agintea mugatua bazen ere, ez zegoen batere arauturik.
Erresuma modernoaren ezaugarrien artean ondoko hauek bereiz ditzakegu:
1. ERROMATAR ZUZENBIDEAREN BERRESKURAPENA ETA PRINTZE
IRUDIAREN NAGUSITASUNA
Erregetzen kutsu erdiratzailearen garapenarekin erromatar zuzenbidea bat
zetorren. Lurralde batasunaren eta administrazio erdiratzailearen ideiak erromatar
zuzenbidean kokagune ezin hobea zeukaten. Mendebaldeko erregetzen oinarrian
legegizonez osaturiko administrazioa zegoen: Gaztelako erresuman letratuak,
Alemaniako printzerrietan doktoreak, Frantziako erresuman "maître de requetes"
delakoak. Burokrata-legegizon hauek erresuma absolutuaren defendatzailerik
sutsuenak izan ziren, erromatar zuzenbideak printzeari ematen zion
legegintzarako ahalmenaz eta erromatar zuzenbidezko lege bateratuen ideiaz
baliatu ziren. Berpizkunde garaian mendebaldeko Europan suertatu zen sistema
16 ____________________________________________________________________________
juridikoen akulturzioa, erromatar zuzenbidearen erara hain zuzen ere, legegizon
hauen ardura izan zen.
2. BUROKRAZIA ETA GORTEZKO NOBLEZIA
Agintaritza sendoa eta erdiratzailearekin batera erresumako eskualde guztiak
kontrolatu eta lege bateratuak ezarriko zituen sistema burokratikoa garatu zen.
Erresuma absoluta kontserbakorra zen heinean, ohiko pribilegioak mantendu
zituen eta koroaren kontra zeuden pribilegioak edo ohiko legeak bakarrik
ezabatzen zituen. Erresuma modernoan gizarte pribilegiodunak iraungo du; baina
burokrazia profesionaldu zen, bereziki erregearen inguruan zeuden instituzioetako
partaideak. Erresuma modernoaren instituzioak toki guztietan antzekoak izan ziren
(Erret Kontseilaritzak, Kantzelaritzak, Estatuko Idazkaritzak, Zuzentza Gorteak,
ogasunerako erakundeak, ...).
Frantziako erresuman Parlements izeneko gorte subiranoak zeuden (Paris,
Toulouse, Grenoble, Bourdeaux, Dijon, Aix, Ruan). Zeregin judizialak zituzten,
eta Pariseko Parlamentua apelazio gortea zen, baita erresumako oinarrizko legeen
zaintzailea ere. Ertain maileko agintarien artean bailioak eta seneskalak zeuden,
funtzio judizialak, administratiboak eta militarrak betetzen zituztelarik.
Frantziako erresuman estamentuak ordezkaten zituzten bi motatako asan-
bladak zeuden. Estatu Nagusiak eta Estatu Partikularrak bereizten ziren. Estatu
Nagusiak Normandia, Bretainia, Borgoña, Delfinerria, Langedoc, e.a. lurralde
handiei zegozkien; ostera, Estatu Partikularrak Velay, Charolais, e.a. lurralde
txikiagoei zegozkien. Orokorrean erregearen agintea nagusitzen zen heinean askoz
gutxiago deituak izango ziren; eta alderantziz, erret indarraren ahuleziak deiaren
maiztasuna erakartzen zuen. Azken batean asanblada hauek koroaren diru
beharraren arabera biltzen ziren. Gaztelako erresuman sarri biltzen ziren Gorteak
Karlos V. eta Felipe II.aren erregealdietan; hain zuzen ere Komuneroen Iraultzaren
ondorioz erregearen esanetara men egiten zutelako. Aragoiko erresuman Gorteen
subiranotasun maila askoz sakonagoa zelako, ez zuten hain errez diru laguntzarik
onartzen eta ez ziren hain sarri biltzen.
Burokraziako karguak salgai zeuden, heredagarriak eta jabego pribatu
bilakatu ziren. Denbora joan ahala, burokrazia honen iruzurrak eta eraginkortasun
ezak estatuko egoeran eragin ezkorra sorrerazi zuten. Gaztelako kasuan, udal
mailan, kolonietan eta erresuman kargu publikoen salmenta barra-barra hedatu
zen, bereziki Felipe II.aren erregealditik aurrera. Gaztelako burokrazia honek ez
zuen inolako jarrera politiko iraultzailerik izan XVII. mendean.
Frantziako erresuman burokraziarik sendoena eman zen eta XVII. mendeko
hasieran 40.000 lanbide publiko zegoen. Honek nobleziaren barne bereizketa
(noblezia ezpataduna eta noblezia togaduna) sorrerazi zuen. Burokrata hauek
zeukaten antolakuntza sistemak (gorporazioak) jarrera politiko independienteak
Estatu modernoaren armada ____________________________________________________ 17
izan ditzaten aukera ematen zuen. Frantziako erresuman parlements delakoetako
epaileek, eta konkretuki Parisekoek 1648an, Fronda izeneko matxinadari hasiera
eman zioten.
3. ZERGA BERRIAK
Estatu berriko beharrizanei erantzuteko ohiko diru iturriak eskasak ziren eta
bai pertsonengan bai merkatal elkartrukaketan zerga bereziak ezartzen saiatu ziren.
Horrekin loturik beste jarrerak aurkituko ditugu: zerga berezi horiek behin
betikoak eta ugariak izan zitezen; eta baita ere, zerga berriak eskatzeko Estatu
Orokorretan edo antzeko instituziotan lortu behar zen menekoen onespena baztertu
nahi zuten.
Gaztela eta Frantziako erresumetan erregeek instituzio horien menekotasuna
lortu zutenez, diru iturri berrientzako pribilegiodunen asanbladaren onespena ez
zitzaien hain beharrezkoa izaten. Erresuma guztietan zergak eta tasak ezartzeko
eskubidea bereganatu nahi zuten erregeek, bereziki denbora luze eta konkretuetan
zehar; adibidez, erregealdiak irauten zuen bitartean, Ingalaterrako Tudor leinuko
garaian.
Zerga berriak ugariagoak eta maizago biltzen zirenak txiroek ordaintzen
zituzten, Frantziako erresuman "taille" eta "gabelle" izenekoak, Gaztelako zerbi-
tzuak,.... Gaztela erresumako kasuan nobleziak eta apaizgoak ez zuen zergarik edo
petxarik ordaintzen. Erret zergarik garrantzitsuenak ziren: Zerbitzuak eta Zerbitzu
bereziak (atzerriko politikaren beharrei aurre egiteko bigarren zerbitzu hauek onar-
tu zituztelarik); Milioien zerbitzuak garia, ardoa, olioa eta elikagai arrunten
gainean ezartzen ziren zergak ziren; Alkabalak salerosketen gaineko zergak ziren.
Frantziako erresuman, zerga zuzenen artean "taille" delakoak erret sarreren bi
herenak betetzen zituen. Armadarako dirua zen eta nekazariek ordaintzen zuten.
Zeharkako zergen artean "aides" eta "gabelles" delakoak zeuden. Lehenengoa
salgaien gainean ezartzen zen eta azkenean ardoaren gainean. Bigarrena gatzaren
gaineko tasa zen.
Ingalaterrako erresuman diru sarrerak eta gastuak orekatuak izan zitezen
ahaleginak egiten zituzten. Arrazoia Parlamentuaren paper garrantzitsuenean
zetzan, bertan zerga berriekiko legeak onartu behar zituztelarik.
4. PENTSAKERA EKONOMIKOA: MERKANTILISMOA
Merkantilismoa ekonomian nagusitu zen ideia multzoa zen. Erresuma
barneko mugen desagerpena eskatzen zuen, produktuen ekoizpenerako barne
merkatu bateratua helburua zuelarik. Erregetzaren agintea areagotzeko helburua
18 ____________________________________________________________________________
izanik, ondasunen kanporaketak bultzatuz; eta ostera, metale preziatu eta txanpon
kanporaketen debekatuz; hala nola armez kanpoko merkatuen kontrola bermatu
nahi zuten. Garai hartan munduko aberastasuna eta ondasunak mugatuak zirela
pentsatzen zuten eta ondorioz barneko produkziorako merkatuak bilatu behar
zituzten (Amerika, Afrika, Asia eta Europako beste erresumak). Hortik letorke
gerla iraunkorraren egoera. Baita ere Erret Lantegiak sorreraziko zituzten Frantzia
eta Gaztelako erresumetan, edo Merkataritza Elkarte Pribilejiatuak Ingalaterrako
erresuman. Euskal Herrian Orbaizetako Armagintzarako Lantegia edo Caracaseko
Merkataritza Elkarte Gipuzkoarra, esate baterako.
Merkantilismoaren arabera, estatuaren partehartzea ekonomian bultzatzen
zuten. Erresuma sendotzea eta ekonomiaren kontrola elkar loturik agertzen ziren.
Merkantilismoa gerlazalea zen oso (Montchrétien, Jean Bodino), gerla iharduera
ekonomiko errentagarria eta ezinbestekoa jotzen baitzuten.
5. DIPLOMAZIAREN AGERPENA
Erresuma modernoaren tresna berria zen. Italiako lurraldeetan XV. mendean
asmatua, XVI. mendean Europa osoan zehar zabaldu zen. Europako erresumen
arteko harreman sistema zen; gehiago zeukan espioitzaz (erresumako arlo ahulenak
edo atzerriko arriskuak aurrikustea) diplomaziaz baino. Lehendabiziko erregetza
erdiratzaileekin batera atzerriko erresumetan enbaxada iraunkorrak ezarri zituzten.
6. ARMADA IRAUNKORRA ETA ETENGABEKO GERLAK
Estatu absolutuaren ezartzearekin batera XVI-XVII. mendeetan garatu ziren
profesional-armadaren oinarriak. Felipe II.aren armadak 60.000 soldadu zuen
bitartean, ehun urte geroago, Luis XIV.aren armada 300.000 soldaduz osaturik
zegoen. Oraindik ez zuten inolako zerikusirik estatu garaikide eta burgesaren
armadarekin (ikus, honetarako, Jabier Ugarteren artikulua, liburu honetan bertan).
Une hartan ez zegoen armada nazionalik, ezta ere egin beharreko zerbitzu milita-
rrik, eta soldadu nahasmena ohikoa zen, non atzerriko mertzenarioek armadaren
ardatza osatzen baitzuten. Mertzenari hauek erregetza erdiratzaile berri hauetako
lurraldeetatik kanpo biltzen ziren, eskualde menditsuetako miseriak kanporatzen
zuen biztanlegoak partaide hauek eskeintzen zituelarik. Frantzia, Holanda,
Gaztela, Austria eta Ingalaterrako armadetan suabiarrak, albaniarrak, suitzarrak,
irlandatarrak, galestarrak, turkiarrak, hungariarrak, italiarrak eta euskaldunak
biltzen ziren.
Mertzenarioen erabilera eta nobleziaren mesfidantza bere menekoekiko
(nekazariak, ertaineko klaseak) loturik agertzen ziren. Jean Bodin-entzat,
errepublika batean meneko guztiak armez janztea eta meneko hauek legeekin edo
Estatu modernoaren armada ____________________________________________________ 19
nagusiekin bat egitea ezinezkoa zen. Beraz, matxinadari zitzaion beldurraren
ondorioa zen armada mertzenaria. Artean, XVIII. mendeko bukaeran edozein
armadatako bi herenak mertzenariak ziren, nahiz eta ezinbesteko zerbitzu militarra
ezarrita egon.
Estatu modernoa edo absolutista gerlarako makina besterik ez zen. Adibidez,
estatu frantsesean bildu ziren lehendabizikoetarako zergak, "taille royale"
delakoek helburu militarra zeukaten, "Compagnies d'ordennance" ordaindu ahal
izateko. Edo XVI. mendeko estatu espainolean errenten %80a gastu militarrari
zegokion. Frantziako Iraultza aurreko garaian erresumako "diru aurrekontuetan"
gastu militarrak dirusarrerak baino gehiago ziren.
Absolutismo garaian nazioarteko gerla egoera iraunkorra zen. Bakealdia
hogeita bost urteetakoa bazen XVI. mendean, zazpi urteetara mugatu zen hurrengo
mendean.
Mendebaldeko Europan erresumako indar militarra eta aberastasuna
(ekoizpenerako gaitasuna nola diru sarrerak) elkar loturik agertzen ziren. Erresuma
hauen artean inork nagusitasun absolutua lortu ez zuenez, gerlek helburu militarra
zuen ikerkuntza bultzatu zuten (Kennedy, 1994). Teknologiak eta merkatal
aurrerakuntzak ere norgehiagoka horretan parte hartzen zuten eta hazkuntzarako
oztoporik ez zegoen bitartean, garapen ekonomikoa eta eraginkortasun militarra
batera eta espiralean gauzatzen ziren. Adibidez, Habsburgotarren Leinuak (1500-
1650) eta beraiek osaturiko erlijio aliantzak iharduera militarretan gehiago gastatu
zuten bere oinarri ekonomikoak eskaintzen zuena baino. Geroago XVIII. mendean,
armada erregularraren kostua hain haundia izanik, banka eta diru mailegu sistema
garatu zituzten erresumek (Ingalaterra kasu) beste erresumen artean abantaila
izugarria lortu zuten. Hala ere bilakaera ekonomikoa eta garaipen militarra ez
datoz bat denboran zehar eta ezin dugu esan determinismo ekonomikoa zegoenik.
Kokapen geografikoa, antolaketa militarra, aliantza sistemak, e.a. eraginkorrak
ziren.
Aro Berriaren hasieran Europako egoera politikoaren nahasmena nagusi zen:
erresuma eta printzerri txikiak, jaurerriak, hiri estatuak bakoitza bere aldetik eta
inolako gidaritza politiko erlijiosorik ez. Gainera hurrengo mendeetan izango ziren
mundu potentzietan, Gaztela, Aragoi, Frantzia eta Ingalaterrako erresumetan,
barne tentsio ugari zegoen. Eta mundu mailan zibilizazio gune garrantzitsuenak
antzeko egoeran zeuden (Europa, Turkiar enperadoregoa, Ming Leinuko Txina,
Mogolen garaiko India, Moskobiako dukerria). Bata bestearen atzean gailurrera
heldu ziren eta ondorengo porrota jaso ere. Txinan XV. mendean burokraziaren
jarrera atzera-koi eta kontserbakorraren ondorioz gainbehera suertatu zen. Erresuma
musulmanek XVI. mendean nagusitasuna lortu zuten, baina Turkiar
enperadoregoak bilakaera ekonomikoa sorrerazi ezin zuenez, berriztapenen
kontrako jarrera kontserbakorrak azaldu ziren. Indiako enperadorego mogolean
20 ____________________________________________________________________________
gerlen gastuak porrota erakarri zuen. Japonian Tokugawa Leinuak XVII. mendean
autobazterketa bultzatu zuen. Moskobiako Dukerriak mendebalderuntz hedapen
geografikoa mugaturik zeukalako eta teknologikoki eta ekonomikoki atzeratutik
zegoenez, osagai militarra soilik eskuratu zuten, bolboraren teknologia hain zuzen.
Europako mendebaldean aurrerakuntza ekonomikoak eta teknologiaren
dinamikak, egitura sozialak, geografiak eta zatiketa politikoak, deszentralizazioa
eragin zuten. Baina erresumen arteko elkar harremanak merkatal ekonomiaren
bitartez gauzatu eta merkataritzaren etekinetatik zergak jasotzen zituzten. Europan
botere militarraren kontzentrazioa eman zen eta erresuma edo errepublika abera-
tsek armada indartsuak zituzten. Eta artileriaren monopolioa Gaztela, Frantzia eta
Ingalaterrako erresumetan eman zen. Baina gune ekonomiko eta militarren aniz-
tasunean zetzan zentralizaziorako oztoporik nagusiena eta armagintza lasterketa
eman zen gune politiko guztien artean. Armada diruz ordaintzen zenez bere
eraginkortasuna bermatu nahi zuten, diru iturri iraunkorrak (zergak) sorrerazi eta
ziurtatu nahi zituztelarik.
Europan eman zen aniztasun politikoaren ondorioz, ez zegoen beste
erresumen gainean boteregune indartsurik; nagusitasuna lortu nahi zuen erregetzak
teknika militarra hobetu eta garatu behar zuen. Beraz lurralde ezberdinak
menperatu ahal izateko artileriaren garapena eman zen (mugikorra eta kalibre
handikoa) eta baita ere honi aurre egiteko murraila eta gotorlekuen handitasuna
bultzatu zuten, honi zegokion diru kostuarekin batera. Itsas enperadoregoaren
nagusitasuna lortu ahal izateko ere bolboraren erabilera indartu zen eta honekin
batera itsasuntzigintzaren garapena. Europako itsasuntzi astunek (karabela,
galeoiak) aukera gehiago ematen zuten kalibre handiko kainoiak jarri ahal izateko.
Honek ere diru inbertsiorako joera sorrerazi zuen, aurrera eraman nahi zituzten
egitasmoak (bidaia geografikoak, datu geografikoen bilketa sistematikoa, faktorien
ezarpena,..) gauzatu zitezen.
Itsas arkitekturan aldaketak eman ziren luzaera handiko eta su potentzia
gehiago zuten kainoiak ezarri ahal izateko, eta honek ere itsas komunikazioa ziur-
tatzeko tresna baliagarria suertatu zen. Itsas gerlan taktikak ere aldatu zituzten.
Lehen abordaiaz erasotzen bazuten, geroago artileriaz itsasuntziak txikitzen hasi
ziren.
Modernitatea ere gerlara heldu zen eta gizarte mailan zenbait erresumatan eta
alorretan eman ziren aurrerakuntzak (entrepresaren ideia, arriskuaren ideia,
lehiaren ideia,..) iharduera militarretan ere ezarri zituzten.
Estatu modernoaren armada ____________________________________________________ 21
NAZIOARTEKO GERLA LEGEEN AGERPENA
Aintzinako zibilizazioetan ere gerlarekiko mugak ezartzen zituzten. Hain
zuzen, legerik gabeko gerlen ondorioak alde bientzako are kaltegarriagoak izango
zirela, ur pozoinketa eta baso erreketa debekatzeko saioak egin zituzten. Adibidez,
Egipton K.a.1400 urtean gerla presoekiko tratuak arautu ahal izateko, Indian K.a.
500 urtean Manu legedian pozoinketak eta legezkoak ez ziren armak debekatu ahal
izateko, edo Islamiarrek K.o. 600 urtean Koran liburuan oinarritutako lehenengo
nazioarteko legedia osatu zuten, non suzko armak, ur pozoinketak eta baso
erreketak debekatzen baitzituzten. Bere helburua gerletan gizaldeko neurriak
ezartzea zen. Eleiza katolikoan ere Agustin (354-430) eta Tomas de Aquino (1225-
1274) bidezko gerlaren aldeko jarrera azaldu zuten. Letran-go Kontzilioan (1139)
arma jaurtikitzailak gaitzestu zituzten ere. Ingalaterran XIV. mendeko bukaeran
gerla presoekiko eta zibilekiko arauak legeztatu zituzten. Baina neurri utopiko
hauek bertan behera gelditu ziren.
Aro Berriaren hasieran, Hugo Grocio-k (De Jure belli ac pacis, 1625)
nazioarteko legediaren hastapenak finkatu zituen. Honek, legedi naturalaren
eraginpean eta Hogei eta Hamar Urteetako Gerlaren ondorioz, gerla preso, gerla
zakura, zigor kolektibo eta beharrezko ez ziren kalteekiko zalantzak azaleratu
zituen.
Geroago XVII. eta XVIII. mendeetan Ilustrazioaren eraginpean gerlaren
aurkako jarrera etikoak eta arrazionalistak burutu zituzten. Bai Jean-Jacques
Rousseau eta Enciclopèdie-ren jarraitzaileak estatu frantsesean, bai Bentham
Britaniar irletan eta bai Kant ideia bakezalen alde agertu ziren. Ideia hauek askoz
gehiago hedatu ziren Estatu Batuetan eta Britainia Handian, bereziki egoera
geografikoagatik eta bertan zeuden armada profesionalak disziplinatu ahal izateko.
Bestalde, Napoleon-en armada herrikoiaren eta Von Clausewitz-en gerla osoaren
ideiak (Gerrari buruz, 1845) ere azaldu ziren.
ESTATU FRANTSESEKO ARMADA XVIII. MENDEAN
Ahalik eta gutxien militarizaturik zeuden erresumen artean Espainiako eta
Frantziako erresumak zeuden; biztanlegoaren hazkuntzak ez zekarren armada
erregularraren hazkuntza (Frantziako erresuman soldadu bat/145 biztanle artean,
1789an) eta Erresumako kredituen %20a baino gutxiago jasotzen zuen lur
armadak. Bestaldetik, Ilustrazioaren eraginez militarrek eta jauntxoek ez dute
hierarkia sozialen gailur osoa beteko, eta hauen ordez jakitunek eta ekoizleek ere
gorengo maila horretan lekua aurkitu zuten. Ondasun ekonomikoen ekoizpenak,
aberastasunak eta ekonomiak nagusitasuna izango zuten armadaren aurrean.
Armada erregularretik at, mertzenarioak zeuden eta baita ere miliziak ditugu.
Burgeseriaren miliziak armadaren laguntzaileak ziren, eta hirietan polizia lana eta
22 ____________________________________________________________________________
lurraldeko defentsaz arduratzen ziren. Itsasaldeko miliziek kostaldean etsaien
lurrartzeak kontrolatu behar zituzten. Erret miliziak, probintziako tropak edo
erregimenduak gaizki ikusita zeuden eta armadarako erreserba ziren. Kolonietako
miliziak Kanadan kokatzen ziren, 16 eta 60 urte arteko gizonezkoz osaturik
zeuden. Miliza hauen nagusiak jauntxoak eta burgesak ziren, ez zuten disziplina
militarrik onartzen eta gerla irregularrerako egokienak ziren.
Soldaduen altxadetan kontutan hartzen zituzten baldintzak ziren garaiera
(1,50 metrotakoa), 18 urte baino gehiagoko ezkongabekoak izatea, zozketaz auke-
ratzen zituztelarik 6 urteetarako. Seme bakarrak, apaizen eta jauntxoen zerbitzariak
eta baita dirutza ordaintzen zutenak ere (20-60 libera) soldadutzatik libre geratzen
ziren. Milizia hauetako nagusiak eskualdeko jauntxoak ziren eta urtean zehar
zenbait egunetan biltzen ziren prestakuntza militar eskasa jaso ahal izateko.
Armada erregularra bolondresez osaturik zegoen, baina hauek alperrak, talde
sozial baztertuak, lapurrak, protestanteak, diru zorretan zeudenak, umezurtzak, e.a.
ziren. Sorterriari zegokionean 2/3 nekazaritza-guneetakoak ziren, eta hauek
zalditerian parte hartzen zuten; ostera hiritarrek alfabetizatuak zeudenez
azpiofizialen zereginak eskuratzen zituzten.
Atzerriko tropek armada erregularraren %25a betetzen zuten. Garaiko usteen
arabera, mertzenarien erabilerak ez zuen nekazaritza edo artesaugintzan eragiten,
etsaientzat balizko soldadu bat gutxiago zegoen eta erresumak beste soldadu
berria irabazten zuen. Suitzarrak, alemaniarrak, irlandarrak eta italiarrak ziren
nagusiki.
Infanteria XVIII. mendean armadaren zati garrantzitsuena zen. Batailoiak
ziren oinarrizko talde taktikoak. Fusilariak su-potentzia altua zeukaten, adibidez
Prusiako Federiko II. erregealdian 5 tiro minutuko su-potentzia zeukaten.
Granaderoak elitezko soldaduak ziren. Bakarka borrokatzen zuten kolumnen
hasieran. Ofizial txiroentzat bultzapenerako baliabidea zen. Baina XVIII. mendean
granadak artileriaren eta injeniarien eskuetan geratu zirenez infanterian barneratu
zituzten. Ehiztariek ere bakarka borrokatzen zuten eta tiratzaile moduan aritzen ziren.
Zalditeriaren kopuruari zegokionean infanteriaren laurdena zen. Eskuadroiak
ziren oinarrizko talde taktikoak. Sablez, pistolaz, lantzaz eta korazaz horniturik
zeuden. Zalditeriaren barne zeuden beste multzoak: dragoiak zaldizko infanteria
ziren eta zaldizko ehiztariek zalditeria azkarra osatzen zuten.
Artileria alorrean mende honetan kalibreen estandarizazioa eman zen.
Taktikoki su-potentzia altuena toki zehatzetan lortu nahi zuten murrailak
desegiteko helburuarekin eta metrailazko bonbak ere erabiltzen zituzten. Artilerian
izango duen erabileraren arabera espezializazioa eman zen eta ondorioz artileria
mugikorragoa eta tiro egiteko maiztasun oso altua lortu zuten.
Estatu modernoaren armada ____________________________________________________ 23
Injenieritzak itsasportuko eraikuntzaz eta defentsaz ardura zeukan, geroago
gotorleku eraikuntzaz ere. Ikastetxe edo eskola berezietan ("Ecole de Ponts et
Chaussées") goi mailako prestakuntza matematikoa jasotzen zuten ingeniariek.
Zientzi Akademiako kideek injeniarigaien maila zientifikoa aztertzen zuten.
Formakuntzari zegokionean, ikastetxe pribatuetan edo nobleziaren mintegietan
aurreikasketak burutzen zituzten.
Hasieran itsasarmadan ez zegoen inolako bereizketarik merkataritzarako eta
gerlarako itsasuntzien artean. Portuz portu arrantzale eta marinelen zerrendak
zeuden, eta horietatik gerlako itsasarmadarako marinelak aukeratzen zituzten. Eta
itsasuntzietan marinelen eskasia nabaritzen zen. Ondorioz marinelak aldez aurretik
nekazariak edo hirietako artesauak izandakoak ziren. Denboraz gero eta su-
potentzia gehiago zeukatenez itsasuntzien tonelaia askoz astunagoa zen.
Itsasarmadako ofizialek XVIII. mendean elite zientifikoa osatzen zuten, beraz
ez zeukaten prestakuntza militarra soilik. Ilustrazioaren ideiez jantzirik zeuden eta
goiko nobleteria liberalaren taldean kokatu ditzakegu. "Guardiamarina" izatea,
nobleteria frogak eta matematikako ezagutza sakona ezinbesteko baldintzak ziren
ofizialgaientzat. Denboraz ofizialen kopurua hasiz zenean, nobleteriaren eskaera
bigundu zen. Ofizialen prestakuntza teorikoa ona bazen, praktika alorrean
Ingalaterrako ofizialak baino txarragoak ziren.
ESTATU ESPAINOLEKO ARMADA XVIII. MENDEAN
Gaztelako erresuman Borbondarren Leinuak XVIII. mendean armadan eta
itsas armadan eraldaketa handienak erakarri zituen. Felipe V.ak armadako eredu
frantziarra ezarri zuen eta bere ondorengo guztiek horren jarraitzaileak izan ziren.
Karlos III.aren erregealdian instituzio pedagogiko berriak, eskola militarrak eta
akademiak finkatu ziren. Hego Euskal Herrian, Bergarako Mintegiko ikasketak
aprobetxatuz, akademia militarreko ikasketekin parekatzeko egitasmoa proposatu
zuten.
Erret armadaren osagaiak infanteria, zalditeria, artileria eta injeniariak ziren.
Azken multzo bi hauek Ilustrazioaren ondorioz eraldaketa garrantzitsuenak jaso
zituzten. Ikasketa zientifikoak (fisika, kimika, matematika, astronomia) orduz
geroztik ikastetxe berezi horietan irakatsiko zituzten eta armada barnean jakiturian
oinarritutako hierarkizazio sozial berria ere heleraziko da.
Infanteria Habsburgotarren Leinuaren garaian atzerritarrez osaturik bazegoen,
XVIII. mendean atzerritarren garrantzia gutxitu zen eta infanteria zaharra edo
erresumako soldaduz osaturikoa garrantzitsuagoa bilakatu zen. Atzerritar hauek
waloniarrak, suitzarrak, italiarrak eta irlandarrak ziren, askotan beste armadetako
iheskariak. Mende honen bukaeran bataloi azkarrak eta oso mugikorrak antolatu
24 ____________________________________________________________________________
zituzten. Lineazko erregimentuetan soldadu profesionalak ziren, fusilariz eta
granaderoz osaturik zeuden. Probintzietako erregimentuak Gaztelako erresuman
soilik ematen ziren. Partaideak bolondresak ziren, baita ehiztariz eta granaderoz
osaturik zeuden. Nagusi hautakorrak zituzten. Probintzietako miliziak, bere izenak
adierazten duenez, bilduak izan ziren tokiko edo lurraldeko defentsaz soilik
arduratzen ziren. Partaideak zozketaz aukeratuak izaten ziren. Erret Etxeko
zalditeria eta infanteria armadako erreserbak ziren. Zalditeria aristokraziaren
semeez osaturik zegoen.
Artileriari zegokionean, XVIII. mendean zehar espezializazio prozesuari
hasieran eman zioten. Partaideak indartsuak izateaz aparte, gutxienezko hezike-
taren jabe izan behar ziren. Injeniariak artileriatik bereiztu ziren eta bere zereginen
artean helburu militarrak zituen geografiaren erabilera zegoen (kartografia hala
nola eraikuntza militarrak burutzen zituztelarik).
Erret Armadaren gain eta lurralde foraletan milizia foralak zeuden. Araba,
Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroko lurraldeetan erret armadarako deitua izateko
salbuespena zegoen eta Diputazio Foralek bere defentsarako gudatalde propioak
antolatzeko eskubidea zeukaten, soldaduak bildu, hezi, armaz jantzi eta elikatu
besteak beste. Baina milizia hauek ezin zuten bere lurraldeko muga zeharkatu eta
lurralde barruan soilik borrokatu zezaketen. Mugatik kanpo bolondresak soilik
joan zitezkeen eta erregeak ordaindutako soldataren kontura.
Soldaduen biltzea Batzar Nagusi edo Diputazio aurrean erregearen
eskaerarekin hazten zen, geroago lurralde eta herri mailako konpainiak osatzen
zituzten, hurrenez hurren soldadu bolondresez, ezkongabeez eta ezkonduez.
Adinari zegokionean 18 eta 60 urte bitartean zuten eta zenbait kasutan salbuespe-
nak ematen ziren: alargunen semeen artean bat bakarrik zozketatzen zuten, ezkon-
duak, familiaren euskarri ekonomikoa ziren semeak, elbarrituak, enplegu
publikodunak, armagintza lantegietako langileak, apaizak, famili buruak.
Euskal Foruak ematen zituzten eskubideak zirela eta, milizia foral hauen
buruak (koronelak eta erregeordeak) ez zeuden erret armadako zuzendaritzapean;
ondorioz bion arteko tirabirak eta salaketak areagotu ziren. Bestaldetik soldaduen
prestakuntza militar eskasa zenez hilkortasuna eta desertzioak ugaltzen ziren
borrokan sartzen ziren unean. Desertzioak sarritan herrietako biztanlegoaren eta
agintarien laguntzaz ematen ziren.
Itsasarmadan antzeko egoera aurkituko dugu. XVIII. mendean zehar berrizta-
pen materialak egin zituzten, baina marinelen prestakuntza eskasa eta baliabide
ekonomiko eza ziren nagusi. Azkenean aurreiritzi ideologikoen eraginez, Ilustra-
zioarekin loturik berriztapenen ideiak goiko klaseen artean soilik zabaldu nahi
zituzten eta beheko klaseen artean heziketa berriztatuen apurrak jasotzen zituzten.
Estatu modernoaren armada ____________________________________________________ 25
Itsasarmadako ofizialen gorpua zen ardatz nagusia. Guardiamarinen Eskolan
(Kadiz) ikasketak burutu behar zituzten; hasieran nobleziako semeak ziren, baina
ofizialen beharra areagotu zenean sarrera askoz libreagoa bihurtu zen. Ikasketa
maila zientifikoa aurreratua zen oso, baina prestakuntza praktikoak ez zuen halako
mailarik. Orokorrean marinel gutxi zegoen ala merkataritza ihardueretan parte
hartzen zuten.
Aro Berrian soldadu altxada edo biltze sistemari zegokionean, zenbait adibi-
de hurbil eman dezakegu. Bizkaiko kasuan eta XVIII. mendean marinelen altxa-
darako hiri, itsasportu eta inguruko elizaurretako fielek eta alkateek Bizkaiko
Idazkaritzara marinelen zerrenda bidali behar zuten, marinel bakoitzaren lanbide
eta hutsunen xehetasunez. Baita itsasuntzietarako zurginak eta itsasarotzenak ere.
Zenbait kasutan marinelak itsasontziak El Ferrolera porturatzeko soilik beharrez-
koak ziren; beste kasutan itsasontzien zerbitzurako marinelak behar ziren. Honen
trukez soldata berezia jasotzen zuten. Hala ere Gaztelako armada eta Foru
instituzioen artean istilu ugari sortu zen. Marinelak biltzeko sistema zenbait
kasutan Euskal Foruen aurka zihoala eta Foruhauste hauen ondorioz aipamenak
aurkitzen ditugu; legeek betetzearen beharra behin baino gehiagotan aldarrikatzen
zutenez lege horiek gutxitan betetzen zirela pentsa dezakegu. "Real Ordenanza de
Marina" delakoa kolokan jartzen zen, hortaz. Aldez aurretik Ordenantza horien
bost artikulu soilik bete ahal izateko eskaerak egin zituzten Bizkaian. Zenbait herri
agertu ziren nahaspilatua arazo honetan, hain zuzen Ajangiz, Sondika, Erandio eta
Baratzaldea. Soldaduen bilketak osatu ahal izateko espetxe-zigorrak edo erbeste-
ratzeak maiz erabiltzen ziren, Donostiako murrailak konpontzerakoan kasu.
Orokorrean gizarte tradizionalean krisiaren zioak aztertzerakoan gastu mili-
tarraren eragina guztiz azpimarragarria da. 1789ko Iraultza baino lehen Frantzia
erresumako finantzetan ematen zen desorekaren arrazoia gastu militarrei aurre
egiteko hartu zuten diru maileguen interes ordaindu ezinak zeuden. Beraz, egoera
ekonomikoa larriagotzen zenean, maiz armadako soldadu bilketaren aurkako
jarrerak azaltzen ziren.
BIBLIOGRAFIA
Agirreazkuenaga, J. (1993), Gerra eta bakea Euskal Herrian. Politikagintza lege
zaharraren krisialdian, Gaiak, Donostia.
Alcoberro, Agusti (1987), "Entre segadors i vigatans: l'ocupacio francesa de 1694-
1698", L'Avenc, (109).
Alvarez-Caperochipi, José A. (1986), Reforma protestante y Estado moderno,
Madril.
Andujar Castillo, Francisco (1979), "Aproximación al origen social de los mili-
tares en el siglo XVIII", Chronica Nova, Instituto de Estudios Almerienses.
26 ____________________________________________________________________________
, (1990), "Militares e Ilustración. El pensamiento militar de Manuel
Aguirre", Chronica Nova, Instituto de Estudios Almerienses.
Arnaiz Hidalgo, Alejo (1990), "Del ejército de la Ilustración al ejercito nacional",
Revista de Historia Militar.
Barrenechea, J. M. (1984), Valentín de Foronda, Arabako Foru Aldundia, Gasteiz.
Berenger, Jean; Meyer, Jean (1993), La France dans le monde au XVIIIe. siècle,
Paris.
Borreguero Beltrán, Cristina (1989), "Administración y reclutamiento militar en el
ejercito borbónico del siglo XVIII", Cuadernos de Investigación Histórica,
Seminario Cisneros.
Calvo Poyato, José (1980), "La reforma militar de Felipe V", Historia 16.
, (1983), "Medio siglo de levas, reclutas y movilizaciones en el reino
de Cordoba (1657-1712)", Axerkia.
Castillo Coloma, Tx. (1986), "Konbentzioko gerla Nafarroan (1793-1795).
Gipuzkoa nazionalismorantz zihoan bitartean", in Principe de Viana, I
Congreso de Historia de Navarra de los siglos XVIII, XIX y XX, Gobierno de
Navarra, Iruñea, 197-240 orr.
Centre National de la Recherche Scientifique (arg.) (1987), Génesis medieval del
estado moderno, Castilla y Navarra, (1270-1370), Valladolid.
Cepeda Gómez, J. (1990), El ejercito español en la política española (1787-1843).
Conspiraciones y pronunciamientos en los comienzos de la España liberal,
Fundación Universitaria Española, Madril.
Colloque Internationale d'Histoire Militaire (1991), L'influence de la Révolution
française sur les armées en France, en Europe, et dans le monde,Vincennes.
Contreras Gay, José (1981), "Aportación al estudio de los sistemas de
reclutamiento militar en la España moderna", Anuario de Historia
contemporánea.
Corona Marzol, Carmen (1986), "Valencia y las milicias provinciales borbónicas.
Intentos de introducción y oposición institucional en el siglo XVIII", Millars.
Geografia e Historia.
Cortés Cortés, Fernando (1982), "Guerra en Extremadura: 1640-1688. Ejército,
financiación y consecuencias", Revista de Estudios Extremeños.
Crossman, R. H. S. (1981), Biografía del estado moderno, Mexiko.
De La Torre, J. (1986), "Miseria en la Montaña Navarra: secuelas de la Guerra
contra la Convención y años de malas cosechas (1793-1807)", in Principe de
Viana, I Congreso de Historia de Navarra de los siglos XVIII, XIX y XX,
Gobierno de Navarra, Iruña, 197-240 orr.
Díaz, Furio (1994), Europa: de la Ilustración a la Revolución, Madril.
Esparza Zabalegui, José María (1995), Abajo las quintas, Tafalla.
Fernández Durán, R. (1995), "Geronimo de Ustariz y la estrategia militar en el
siglo XVII", in Gerónimo de Ustariz Historia Institutuaren Aldizkaria,
Geronimo de Ustariz Historia Institutua, 9-10 aleak, Iruñea.
Ferrán Toledano González, Lluis (1990), "Aux armes Citoyens! Reflexiones sobre
l'organitzacio de l'exercit de la Revolució francesa", Manuscrits. Revista
d'Historia Moderna.
Estatu modernoaren armada ____________________________________________________ 27
Floristán Imízcoz, J. M. (1993), "Conflictos fronterizos, espionaje y vascuence a
finales del siglo XVI: 20 documentos inéditos", Fontes Linguae Vasconum,
Año XXV, nº 63, Mayo-Agosto.
Fontana, Josep (1987), "El alimento del estado. Política y hacienda en el
Despotismo Ilustrado", Hacienda Pública Española.
Gil Muñoz, Margarita (1989), "Un estudio sobre mentalidades en el ejército del
siglo XVIII (La actitud ante la muerte a través de los testamentos de los
oficiales en el reinado de Carlos III)", Cuadernos de Historia Moderna.
Gómez Ruiz, M. (1989), El ejercito de los Borbones, I eta II, Madril.
Goyheneche, J. (1985), For et coutumes de Basse-Navarre, Baiona.
Gramsci, Antonio (1972), Notas sobre Maquiavelo, sobre política y sobre el
Estado moderno, Buenos Aires.
Grozio, Hugo, De Jure belli ac Pacis, 1625.
Gurruchaga, I. (1933), "La matxinada del año 1766 en Azpeitia. Sus causas y
desarrollo", Yakintza, 5, 373-392 orr.
Harris, M. (1980), Guerras, vacas, cerdos y brujas, Alianza, Madril.
, (1987), Introducción a la Antropología Cultural, Alianza, Madril.
Herrero-Brasas, Juan M. (1991), "Informe crítico sobre el servicio militar", Claves
de razón práctica.
Jaume, Lucien (1990), El jacobinismo y el estado moderno, Madril.
Juliá, Santos (1990), "La guerra en la formación de los estados europeos", Claves
de Razón práctica.
Kennedy, Paul Michel (1989), Naissance et déclin des grandes puissances:
transformations économiques et conflits militaires entre 1500 et 2000, Paris.
Maraval, José Antonio (1986), Estado moderno y mentalidad social, Madril.
Marchena Fernández, Juan (1979), "La financiación militar en Indias: Introducción
a su estudio", Anuario de Estudios Americanos.
, (1990-92), "Reformas borbónicas y poder popular en la América de
las Luces. El temor al pueblo en armas a fines del período colonial", Anales
de Historia Contemporanea, Universidad de Sevilla
Martínez Ruiz, E. (1977) "Una aportación fundamental al ejercito español bajo los
Austrias", Anuario de Historia contemporanea, (4).
Miller, John (1987), "Cromwell y la restauración", Historia 16.
Morales Moya, Antonio (1988), "Milicia y nobleza en el siglo XVIII", Cuadernos
de Historia Moderna.
Orpustan, J.B. (1991), 1789 et les basques, PUB, Bordele.
Parker, G. (1976), El ejercito de Flandes y el camino español, 1567-1659. La
logística de la victoria y derrota de España en las guerras de los países
Bajos, Revista de Occidente, Madril.
Pereiro Barbero, María P. (1985), "Absolutismo, ejército y privilegios sociales",
Estudios de Arte, Geografía e Historia.
Pérez Marcos, Regina María (1991), El poder en Castilla al comienzo del estado
moderno, Universidad Complutense, Madril (Tesia).
Poulantzas, Nicos (1985), Hegemonía y dominación en el estado moderno,
Mexiko.
28 ____________________________________________________________________________
Quatrefages R. (1977), "A la naissance de l'armée moderne", Melanges de la casa
de Velazquez, (13).
, (1978), "Colloque du 12 mai 1977: Les militaires et le pouvoir dans le
monde iberique. Introduction historique", Melanges de la casa de Velazquez,
(14).
, (1980),"La elaboración de una nueva tradición militar en la España
del siglo XVI", Cuadernos de Investigación Histórica, Seminario Cisneros.
, (1981), "Etat et armée en Espagne au debut des temps modernes",
Melanges de la casa de Velazquez, (17).
Ramos Martínez, J. (1986), "Especial situación sanitaria creada en Pamplona a
consecuencia de la Guerra contra la Convención", in Principe de Viana, I
Congreso de Historia de Navarra de los siglos XVIII, XIX y XX, Gobierno
de Navarra, Iruña, 331.-344. orr.
Ribot García, Luis Antonio (1983), "El ejercito de los Austrias. Aportaciones
recientes y nuevas perspectivas", Pedralbes. Revista d'Historia Moderna.
Roy, Ian (1987), "La revolución inglesa. La derrota de la monarquía (1642-1649)",
Historia 16.
Sales, Nuria (1986), "Servei militar i societat: La desigualtat anfront del servei
obligatori, segles XVII-XX", L'Avenç (98).
Servicio Histórico Militar/Gárate Córdoba, J.M. (1985), Historia del ejército
español, Servicio Histórico Militar, Madril.
Simposio Internacional Organización del Estado Moderno en Italia y España
(1992), El estado moderno en Italia y España, Bartzelona.
Strayer, Joseph R. (1986), Sobre los orígenes medievales del Estado moderno,
Bartzelona.
Tenenti, Alberto (1985), La formación del mundo moderno, Bartzelona.
Thomson, I.A.A., Guerra y decadencia, Crítica, Bartzelona.
Vicente Alguero, Felipe J. de (1988), "El ejercito en Cataluña durante el reinado
de Carlos III", Pedralbes. Revista d'Historia Moderna.
Vidal Plá, Jordi (1988), "La comunitat vilatana davant l'exercit al segle XVIII:
Villafranca i el Penedes", L'Avenç, (115).
ZZ.II. (1994), Los ejércitos, Fundación Sancho el Sabio, Gasteiz.
Estatu modernoaren armada ____________________________________________________ 29
ARMADA NAZIONALA ESTATU
LIBERALAREN GARAIAN (XIX-XX. MENDEAK)1
Javier Ugarte
EHUko Irakaslea
LABURPENA
Gaur egun munduan zehar ikus ditzakegun armaden oinarriak Estatu
liberalaren eraikuntzaren inguruan sortuak dira. Transformazio historiko-politiko
orokor baten giroan eman ziren beraz (hiritar, nazio, e.a. kontzeptuen giroan).
Hala ere, gerrak berak sortu zituen beharrek ere izan zuten eragina armadek kinka
haretan hartutako egituran (helburu pragmatikoak dogmatikoen gainetik azkenean;
zentzu honetan, Napoleonen Frantziari propio lotua dago armada modernoa). XIX.
eta XX. mendeetan zehar osatzen eta nolabait aldatzen joan zen jatorrizko
egitura hura (Estatu nazionala aldatzen joan zen era berean). Iraultzak sortutako
armadari Ilustrazio garaitik zetorren erregimentu sistema erantsiz (hobeto
moldatzen baitzen Estatu liberal heldura), Clausewitzen teoria militarra (gerra
politikaren luzapen bezala) eta von Moltkeren proposamen teknikoak medio izan
zirelarik, konskripzio izaera finkatu zen armada eredu unibertsal gisara, gizartea
bera inoiz aurretik egon ez zen eran militarizatuz (1914a izango litzateke honen
epitome eta gailur). Etorkizunera begira, armadek egun hartu duten egitamua-
rekin Estatu nazionalen patu berea izanen dutela esatea ez da eragabekeria (biek
eraikintza historiko berari dagokion neurrian). Eragin haundia izan dezakete ere
egun dauden joera antimilitaristek (mendebaldeko kulturan erabat zabaldua egon
den, eta dagoen, ideia clausewitzarraren aurkakoak eta kultura zaharragoetan
garatu izan den gudua mugarritzearen aldekoak), eta baita azkenengo aldaketa
estrategiko eta finantza-beharrek.
ADIERAZPEN GISA
Armaden historia egiterakoan badago hainbat ikuspegi hartzerik. Badago bere
aldaketa tekniko-militarren historia egiterik2. Baita eta ideien historia mailan
Armada nazionala estatu liberalaren garaian... _____________________________________ 31
1. Testu hau, liburuko gehieneak bezala, Iruñean uztailaren 25ean emandako hitzaldian oinarritzen da (XXIII.
UEUko «Mlitarismoa eta antimilitarismoa» kurtso barnean), jatorrizko hitzetatik ezer gutxi aldatuz. Bibliografia
xume bat gehitzen zaio azkenean, hemen agertzen diren ideia eta datuak bertan aurkitu daitezkeelarik (ez du, noski,
sakontasun borondaterik). Esan beharrik ez dago gaia erabat orokorra dela eta ez duela inolako orijinaltasun gogo-
rik. Beti esaten direnak, baina testu hau bezelako kasuetan esan behar direnak, irakurleak zeren aurrean dagoen
jakin dezan.
2. Hala nola doktrina estrategikoaren klasikoak eta, era zabalago batetan, Michael Howard eta bere eskolakoak.
militarismoak gizartean izan duen eragina kontatzerik3; edo eta Hungaria batean,
Alemanian zein Espainian bertan, nazionalismoak eta militarismoak izan duten
harremanen prozesuaren deskribapena egiterik4. Militar teknologiaren aldaketen
eta interes ekonomikoen arteko harremanen historia egiterik ere badago5. Badago
historiografiatik idatzi honetan egingo den baino kondaira kritikoagoa egiterik
armada bezelako erakunde diskutigarri bati buruz. Baina lan honetan sarrera
orokor bat egitea zen jomuga6, eta hori besterik ez da hemen egiten dena7.
LIBERALISMOAREN OINARRIAN
1989. urtean Margaret Thatcher Parisen egon zen, Britainia Haundiko lehen
ministrari bezela, Frantziako Iraultzaren II. Mendeurrenaren ospakizunetara
gonbidatuta. Ohikoa duen fintasunarekin eta atzerritar gonbidatu bati dagokion
urguritasunarekin (ez da diplomazia, hain zuzen, Lady Iron-en alde ikasiarena),
paristarrei hitz egin zien. Lehunki demanda egin zien: gehiegizko garrez ari omen
ziren bere esanetan Mendeurrena ospatzen. «Giza Eskubideak azpimarratu
zuen ondoren ez ziren Frantziako Iraultzarekin hasi»; hauek Ingalaterrako
Iraultza Loriatsuarekin (1688) batera sortu zirela harroki esan zuen. Beraz,
norbaitek ospatzekotan, britainiarrek ospatu beharko luketeela mendeurrena.
Frantziarrek Thatcherrena xelebrekeritzat hartu zuten (eta horregatik barkatu
ere). Le Monde egunkariak hurrengo egunean, eroari egiten zaion eran, haria hartu
zion (edo korrontea jarraitu): «Thatcher andreak zera dio letra haundiz titulatzen
zuen: Giza Eskubideek ez dutela beraien jatorria Frantzian». Ziur ziren Britainia
Haundiko lehen ministraria ohikoa zuen bere enplasto haietako batekin atera zela.
Ez zuen merezi orain Lady Iron-ek zuen ezagutzagabetasun txundigarri harekin
denbora galtzen hasterik.
32 ____________________________________________________________________________
3. «Gerra zion Alemaniaren batasunaren moldatzaile militarra izan zen Hellmuth von Moltke mariskalak
gerra Jainkoaren ordenu unibertsalaren (Weltordnung) aldeko eratzailea da (Ein Glied). Gizakiak dituen balore
nobleenak gerran jartzen dira jokuan». Urte batzuk geroago (1920; In Stahlgewittern, Tempestades de acero beze-
la gazteleratua), Ernst Jüngerrek era honetara deskribatzen zuen bere abertzaletasun iraultzailea: «xumearekin eta
lurrarekin ematen den harreman berria, bonbardaketetako sutatik berriz sortua eta odol ibaiez aberastua». Horrela
sentitzen zuen bere abertzaletasuna I. Mundu Gerra jasan berria zuela. Gerra zen balore berrien iturri eta
inspiramena.
4. Beste askoren artean R.V. Beraghan (Militarism. The History of an International Debate 1861-1979, New
York, 1981), Herf (Il modernismo reazionario. Tecnologia, cultura e politica nella Germania del Terzo Reich,
Bologna,1988), Alemanian bertan Büsch eta Hintzeren lan klasikoak. Espainian Ballbé, Seco Serrano edo Lleixá.
Eta abar.
5. Besteak beste McNeill (La búsqueda del poder. Tecnología, fuerzas armadas y sociedad desde el 1000 d.C.,
Madril, 1988) ala, ikuspegi zabalago batetik, zibilizazioen aldaketa eta hauen konpetentzien oinarri gisa, Parker
(La revolución militar. Las innovaciones militarMilitarismoa eta antimilitarismoa