Megalitismoaren inguruko hausnarketak:
eraikuntza, erabilera eta erritualak
Jose Antonio Mujika Alustiza
Euskal Herriko Unibertsitatea
1. TRIKUHARRIAK: LEHENGAIA ETA ERAIKUNTZA-PROZESUA
Hilobi hauen eraikuntzari buruz egiten diren azterketetan alboratuta edo,
gutxienez, sarritan gehiegi sakondu gabe gelditzen den gaietako bat lehengaiarena
dugu. Bere inguruan dauden hainbat faktorek (harriaren ugaritasuna, harrobiaren
urruntasuna, harrien neurriak eta formatuak --harlauza/harkoskoa--, erauzteko
erraztasuna, etab.), neurri handian baldintza dezakete trikuharri baten eraikuntza-
-lana eta tipologikoki klasikoa izan zitekeen hilobia eraikitzea eragotzi, eta, beste
hainbat kasutan ebazpen berri batzuk bilatzera behartuz. Gai honen azterketan,
ganberen ezaugarri txikienak ere (ziur asko bere garaian eraikitzaileentzat hain
garrantzitsuak ez zirenak) kontuan hartu izan dira helburu sailkatzaile bati
jarraituz; baina ahaztu egiten da hilerrien gaur egungo egoerak askotan ez duela
zerikusirik egin ziren garaikoarekin. Alde batetik, kontserbazio-egoerak, eta,
bestetik, gizakiak beharrez edo nahita egin dituzten aldaketek mugatu egin dute
arkitekturaz eta erritualaz lor zitekeen informazioa. Antzeko ezaugarri arkitekto-
nikoak dituzten egiturek kronologia eta, ziur asko, erritual ezberdinak edukitzea
gertatzen da; eta kronologia eta erabilera berekoak tipologikoki ezberdinak izatea
ere bai. Horrela, denak tipologikoki trikuharri soil luzeak izan arren, Aitxu (Ataun-
Idiazabal) eta Atxurbi (Ataun) tradizio dolmenikoko Brontze-Aroko zistek ez dute
zerikusirik Zorroztarri (Idiazabal-Segura) edo Napalatza (Idiazabal) bezalako
trikuharriekin. Bestalde, ditugun datuen arabera, Igaratza Hegoa (Aralar) bezalako
trikuharri poligonalak, Otsaarteko trikuharri soil laburrak eta Zorroztarriko
trikuharri soil luzeak ez lukete aldaketarik izango erabileran.
Azken aldian induskatutako Mandubia-Murumendi eta Altzania-Ataun-
Burundako megalitotegietan, gai honen inguruko informazio interesgarria lortu
ahal izan da. Lehenengoan, basaltoak dira nagusi, baina bertan badira kareharri eta
kareharri tupatsuen azaleramenduak, eta hauek aukeratu zituzten Trikuaizti I,
Mandubi Zelaia eta Larrarteko ganberak egiteko, tumulua basaltozkoa izan arren.
Trikuaizti Iean ganberako harlauza handiena basaltozkoa zen, baina, egitura hori
osatzeko, kareharrizko harlauzatxo batzuk erabili zituzten. Ondoko Trikuaizti IIan,
berriz, gure ustez, erdiko egituraren zantzu bakarra arbelezko harlauza puskatu bat
izan genuen. Ez dugu zalantzarik azken hauek trikuharriak zirela esateko, nahiz eta
horiei buruzko artikuluak argitaratu genituenean, lehengaiak ezarritako mugen eta
kontserbazio-arazoen ondorioz (batez ere Trikuaizti IIan), tumulu gisa sailkatu.
1. irudia. Trikuaizti I trikuharriaren atal ezberdinak. A: Ganbera.
Bertan eta bere inguruan jaso ziren gezi-puntak, geometrikoak eta
lurrontziak. B: Bertako tupa-geruzak. C: Tumulua inguratzen zuen
peristalitoa edo harri-zirkulua. A eta C tartean zegoen paleozoruan
aizkora bat jaso zen. D: Tumuluaren oinarrian mihiztatuta jarrita
zeuden harlauzek eratzen zuten egitura. E: Harri koskorrek eratzen
zuten une luzekara. F: Harri-zirkulutik kanporantz erorita zeuden harri
koskorrak (Mujika eta Armendáriz, 1991).
Lehengaiaren ezaugarri fisikoek eta estrukturalek garrantzi handia izan
zezaketen egituraren eraikuntzan eta morfologian. Harkaitz-mota batzuek, basalto-
-azaleramenduek adibidez, sarritan neurri txiki edo ertaineko harkoskoak
eskaintzen dituzte ia soilik, eta gutxitan, harlauza-itxurakoak. Horrela, Trikuaizti I
eta II hilerrietan (Beasain) aurkitutako basaltozko harlauza handi samar bakarra
(110×100×10/20 cm) ganbera eratzeko erabilita zegoen. Gainerakoak, tumulukoak,
ez ziren inola ere egokienak hilotz ugari gordeko zituen esparru luzexka bat
antolatzeko, erabili beharreko harkosko-kopurua nahiko handia zelako eta gainera
horien forma ez-egonkorra (oinarririk gabekoa, luzera eta zabalera txikikoa)
egokiena ez zelako. Hala eta guztiz ere, aukeratu ziren kareharrizko harlauzatxoak
(34×28×3; 24×22×3 cm-koak) erabiltzea ere nahiko harritzekoa da, ez bada, hasie-
ra batean, gaur egun baino era sendoagoan (zurezko egituraren batez?) jarrita
zeudela, eta neurri handiagoak zituztela.
14 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
Argi dago azken hogei urteotan, basaltoa nagusi den lurraldeetan induskatu-
tako trikuharrien ganberak egiteko beste lehengai bat (kareharria edo kareharri
tupatsua) erabiltzen saiatu zirela; eta hori bera ikusi zen mende honen bigarren
hamarkadan Elosua-Soraluzeko megalitotegiko Agerreburu trikuharrian (Aranzadi
eta Barandiaran, 1922). Baina, hemengo beste hilerri batzuetan kontserbatzen ziren
ganbera-zatietan ikusi ahal izan zen ezen, horiek osatzeko, dirudienez, soilik
basaltozko harlauzak erabili zirela. Gainera, hauetako batzuk neurri nahiko
handikoak ziren, ondorengo trikuharrietan ikusi zen bezala:
Aizpuruko Zabalan (basaltozko hiru harlauza zeuden: 2,10×1,70×0,25;
0,53×1,30×0,12 eta 0,80×0,30 m-koak), Iruiyan (1,80×1,70×0,20 m-ko harlauza bat
zegoen), Irukutzetan (1,50×0,40×0,30 m-koa), Keixetan (1,40×0,90×0,25 m-koa),
Keixetako Egiya Hegoan (2,30×2,10×0,35 m-koa).
Megalitotegi hau kokatzen den mendizerran bazituzten harlauza egokiak
basalto-azaleramenduetan; baina harrigarriena trikuharri batzuen erdialdean (Aiz-
koin, Atxolin txiki, Iruiya, Keixeta, Kutzebakaar, Maurketa eta Pagobedeinkatu),
ustez ganberaren bolumena handitu nahian bertako "harkaitza" hondeatuz egin
ziren zuloguneak ditugu. Gaur egungo metodologiari jarraituz berrinduskatuz gero,
ganberaren inguruko informazio gehiago lortuko genuke noski, baina agian ez
genuke izango ziurtasun osoa zulogune horien jatorriaz. Horrela, horiei buruzko
indusketa-txostenean Urrezuloko Armurea (Idiazabal) aipatzen da antzeko gisa,
baina ez dugu zalantzarik, bertan egindako indusketari esker eurek ere bazekitela
hemen zegoen zuloa urre-biltzaile batzuek hondeatutakoa zela. Horregatik, ez
litzateke baztertzekoa zulo horiek ere horregatik agertzea, Irukutzetako trikuharri-
ko alboko harlauza batean esaldi hau margotuta baitzegoen: «sepultura hallada en
1878». Hemen lanean aritu zirenek, ziur aski, ez zekiten trikuharri bat zenik; baina
aurkitutako hezurrei esker, bazekiten hilobi bat zela. Hala eta guztiz ere, gogoratu
behar da badaudela harlauzaz egindako ganberaren ordez zulogunea duten hilerriak.
Errioxako Portillo de los Ladrones-en (Viguera) 16 bat metroko diametroko tu-
mulu baten erdian zulogune erdiesferiko bat zegoen, 2 m-ko diametrokoa eta me-
tro bateko sakonerakoa, eta "katilu" horren barnean hezur-errausketaren arrastoak
zeuden (López de Calle eta Ilarraza, 1997).
Tumuluaren eta ganberaren eraikuntzan aipatzen ditugun lehengai-aldaketak,
ez dira soilik ezagutzen basaltoa nagusi den lurraldeetan, baizik eta baita beste
osagai geologiko batzuk dituzten tokietan ere. Kare-haitz ugariko tokietan, ez da
batere harritzekoa izaten, urrunegi joan gabe dagoen hareharri-azaleramenduren
batetik erauzitako harlauzak aprobetxatzea ganbera osatzeko; adibidez, Ausokoin,
Arantzadin (Aralar), Artzanburun eta Aizkorritxon (Aizkorri). Kareharrien gaitasu-
na ezberdina izaten da erakuntza-lekuaren ondorioz, eta honen osteko orogenesi
eta higadura-prozesu fisiko-kimikoen eraginez. Batzuetan estratifikatua izan daiteke
(Andia, Urbasa edo Entzia mendizerretan ikusten diren Tertziarioko kareharriak);
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 15
beste batzuetan, berriz, geruzak urriak izaten dira (Aralarko edo Aizkorriko kare-
harri jurasiarretan adibidez), eta beste hainbat kasutan masiboa eta trinkoa (Behe
Kretazeoko kareharriak) izanez. Kareharrien ezaugarri orokorrek joera hori baldin
badute ere, garbi eduki behar da ezen, trikuharri bat eraikitzerakoan, tokian tokiko
inguruneak eskaintzen zizkieten bitartekoetara (hurbileko geruzetako hareharrie-
tara, etab.) egokituko zirela.
Kareharriak trinkoak edo masiboak zirenean edo geruzak urriak, nola lor
zitezkeen harlauza egokiak ganbera osatzeko, garai horietako teknologiarekin
(zurezko edo hezurrezko ziriekin, adarkizko pikotxekin, eta abarrekin)? Aukerak
ez ziren ugariak. Alde batetik, ahal zen neurrian, egin beharreko lana aurrezten
zen, hilobia inguruko erliebeak eskaintzen zituen tontor-itxurako tokietan ezarriz;
eta, bestetik, kareharri horiek eskainitako material apurra erabiltzen zen, edo
inguruko hareharri-geruzetatik harlauzak erauzten ziren.
Orain arte aipatu ditugun trikuharri gehienak harria ugari dagoen tokietan
daude kokatuta. Batzuetan azaleramenduak ez daude eskura (Unanibi --Idiazabal--),
eta horrek argi dezake berezko tontor bat aprobetxatzeaz gainera, hain lodiera kax-
karra (30 bat zentimetro) duen hareharrizko tumulua eraikitzea. Baina lurralde
batzuetan harririk ez dago, edo dagoenak ez ditu betetzen horretarako behar diren
baldintzak. Horrelakoetan, aukeretako bat zurezko ganbera bat egitea izango litza-
teke, edo harkoskoak hain gertu ez dauden azaleramenduetatik garraiatzea. Gure
inguruan ezagunak dira bi trikuharri (Sorginetxe --Arrizala-- eta Aizkomendi --
Egilaz--), eraiki ahal izateko harri-garraiaketa neketsua behar izan zutenak. Agu-
rain inguruan daude, Entzia eta Aratz-Aizkorri mendizerren tartean eratzen den
haranean. Tokian ez dago harkaitzik, substratua arbelezkoa baita, baina Entziak
eskainiko lituzke behar diren kareharriak eta Aratzek, berriz, hareharriak.
Sorginetxe trikuharriko kareharrizko harlauzak, ziur asko Entziako mendize-
rraren barrenetik hartutakoak eta gutxienez kilometro batean garraiatuak izan
ziren, zalantzarik gabe. Hilobi honek ez du tumulu-arrastorik (harrien urritasuna-
gatik, mendeetan inguruko etxeak egiteko erabiliko ote zituzten?).
Aizkomendi sarbidedun trikuharriaren ganbera (sarbidea desagertua du)
eraikitzeko, kare-haitzezko harlauza batzuk (Tertziariokoak: Goi Paleozenoa-Behe
Eozenoa) eta hareharrizko bat erabili ziren. Lehenengoak Entzia ingurutik garraia-
tutakoak dira, azterketa geologikoek diotenez (Vegas et alii,1992); gutxi gorabehera
kilometro bat. Hareharrizko harri bakarra (kalkuluen arabera 10.752 kg dituena),
ganberaren iparraldean kokaturik dagoena, Aizkorri-Altzaniako mendizerraren
hegoaldean dauden hareharri albiarrezko geruzetatik ekarri zuten, sei bat kilometro
garraiatu ostean. Argi dago garraioari buruz eta hilerri hauen eraikuntza-prozesuari
buruz arazo interesgarriak daudela lantzeko.
Trikuharriak eraikitzeko erruz erabili den beste harri-mota bat hareharria du-
gu. Material honetako geruza-metaketak sarritan azaleratzen dira gure mendietako
16 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
gailurretan eta hegietan, eta, gainera, maiz puskatuta edo pitzadurekin. Horrek asko
errazten zuen behar ziren harkoskoak eta harlauzak erauztea, ganbera txukunak eta
handiak eraikitzeko (erraldoiak izatera heldu gabe, noski), edo harlauzak nahiko
ondo antolatuta dituzten tumuluak metatzeko (Praalata, Igartza Mendebaldea,
etab.). Euskal Herriko trikuharri ikusgarrienak (Biasteri inguruko Chabola de la
Hechicera, San Martin, El Sotillo, La Hechicera, Layaza...; Arabako Mendebalde-
ko La Mina; Kuartangoko San Sebastian, Gurpide Hegoa; Ziraukiko Txarrakadia...
edo harlauza zulatudun hilerriak --Artaxonako Portillo de Eneriz eta La Mina de
Farangortea, eta Bianako Longar--) bertako litologian hareharriak nagusi diren
lurraldeetan egin dira, eta horretan zerikusi handia izan dezake berak eskaintzen
duen harri-formatuak (handiak eta bigunak landu nahi izanez gero) eta azaleramen-
duen ezaugarriek. Hori horrela izan arren, beste harri-mota batzuekin gertatzen den
antzera, aitortu behar da, hareharri-azaleramenduen ezaugarriak (erauzteko
errazak, etab.) ez direla guztiak berdin-berdinak, eta, horren ondorioz, txikiagoak
ere egin behar izaten zituztela (adibidez, Unanabi, Idiazabalen).
Beste harri-mota batzuez (kuartzitaz, kuartzoez, etab.) egindako hilobiak
egon arren, ez dugu hauetan egindako trikuharri induskaturik. Zuraren erabilerari
buruz, berriz, ez dugu frogarik azken aldian induskatutako trikuharrietan; baina ez
litzateke gaizki egongo Larrarte trikuharriko ganbera gogoeta egitea. Bere
hegoaldean ez zuen harlauza arrastorik, baina bai garai batean nola-halako
mugaren bat egon izanaren zantzurik. Alde horretako hildakoen hezurrak muga
ikustezin batek lerrokatzen zituen, eta argi zegoen hor, metro batean, ez zegoela
inolako harlauza arrastorik nahiz eta horren jarraipenean harkosko txiki batzuk (5
cm baino txikiagoak) egon. Hor zeharo disolbatu zen kareharrizko harlauzatxo
mehe bat izan ote zuen, edo enbor edota oholtzarren bat? Gaur egun horrentzat ez
dugu erantzunik, nahiz eta, gure iritziz, egurraren erabilera uste baino arruntagoa
izan (trikuharrien ganberak enborrez zeharkatuz eta hauek harkoskoz sendotuz
estalki gisara, edo beste batzuetan ganberaren aldeetako harlauza baten ordez
jarriz, etab.). Horren frogak hainbat tokitan daude: Monte Areo (Asturias), Tres
Montes (Bardeak), Peña de la Abuela (Soria), Collado Mallo (Errioxa), etab.
Ezin da ahaztu, hilerri horien eraikuntza noren ekimena izaten zen. Argi dago
ez zela gizabanako batzuen jarduera, talde-lan baten emaitza baizik, nahiz eta ez
jakin nortzuek osatuko zuten lan-talde hori. Agian, trikuharri horren inguruan bizi
ziren artzainak edo nekazariak izango ziren, azken batean, hilerri hori behar izango
zutenak; baina ez da baztertu behar, antzinako gizarteetan gertatzen zenaren antzera,
lan-talde zabalagoak antolatzea horrelakoetan; adibidez, duela gutxi arte iraun
duen auzolanen antzera inguruko saroietako edo auzoguneetako biztanleak bilduz.
Horrek, beste hainbat gaitan gerta zitekeen bezala (taldeak osatzerakoan animalia
harrapakariak ehizatzeko antolatuko ziren uxaldietan; luberrien prestaketarako;
hainbat unetan egunez edo gauez abereak piztietatik babesteko ekimenetan; eta
abarretan), gizarte horretako talde ezberdinen arteko harremanak sendotzeko eta
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 17
taldea (auzogunea) bera ere kohesionatzeko balio izango zuen. C. Renfrew-k
(1984: 74-75) hilerri horiek taldearen giza kohesioan izan zuten garrantzia azpima-
rratzen du (batez ere tentsio-uneetan), eta monumentu hori talde baten lurraldearen
mugarria edo zuina da autore horren aburuz. Bestalde, Arthur A. Saxe-k nabar-
mentzen du taldearen arbasoen lurraldeari eustea ahalbidetuko zuela toki horretan
hilobi-jarduerek jarraitzeak. Hilobi-funtzioaz gain trikuharriek beste funtzioren bat
baldin bazuten, hori denek adostua eta onartua izan beharko zen, eta hilobi horien
eraikuntzan laguntzeak edo parte-hartzeak lagundu zezakeen horretan. Eguneroko
edo noiz behinkako talde-lan arruntetan elkartzeaz gain, sinesmen batzuen ingu-
ruan ere (samin edo dolu-uneetan eta beste ospakizun batzuetan) elkartuko ziren.
Gaur egun ditugun datuekin, aitortu behar dugu trikuharri baten eraikuntza ez
zela eguneroko lan arrunta, ez baitzituzten egiten harrizko egitura esanguratsuak.
Neolito Aroko bizilekuetan edo gizarte horren beste arlo batzuetan, harrien erabi-
lera zenbait arlotara mugatzen zen: sutegiren bat inguratzera, harkosko batzuez
eratutako lerrokadura batez aterpe bateko muga ixtera, txabolaren bat tinkatzera,
etab. Ondorioz, ez zuten harri-ustiaketako lan handien beharrik, lur-azalean topa-
tzen zituzten harkoskoak aski izango baitzituzten.
Gure lurraldeko eta inguruko beste askotako harrizko lehenengo arkitektura
("monumentala") sistematikoki eraikia eta erabilia, megalitismoa dugu; nahiz eta
ezin den ukatu ezen, ikerketak ugaritu ahala, bestelako frogaren batzuk ere aurki
daitezkeela. Horregatik diogu gizarte horretako kide gehienek ez zutela ziur asko
behar adinako prestakuntzarik edukiko, neurri horretako harrizko egitura bat
egiteko (lehengaia lortzeko tekniketan eta honen inguruko ezagutzetan, etab.). Ba-
dakigu, Neolito Aroan, zenbait lurraldetako harrobietan edo meategietan (Belgika,
Frantzia, etab.) suharria erauzten zutela, eta beste batzuetan, berriz, harri prezia-
turen bat ustiatzen zutela (Gavá-ko --Katalunia-- bariszita-meategia, adibidez).
Jarduera horrek, hots lehengai batzuen ustiaketak, garrantzia zuen lehen aipatutako
tokietan, baina meagintzaren indartzeari itxaron behar izan zen horrelako lanek
garrantzia har zezaten; horren froga argienetakoa Urbiolako Los hombres verdes
kobrea ateratzeko meategi-zuloa dugu (bertan Brontze-Aroko hilobiratzeak aurkitu
ziren). Gerora, Burdin Aroan, lan horiek nahiko arruntak ziren, hirixkak inguratzen
zituzten harresiak eta sarritan etxe-oinak egiteko (La Hoyan --Biasteri-- adibi-
dez). Intxurreko, Karankako... eta antzeko harresiek frogatzen dute ezen, eraikin
horiek gizarte hierarkizatu batean zeuden adituen aholkuei esker lortuko zirela, eta
ez bat-batean, hots, plangintzarik gabe. Hala eta guztiz ere, garai haietan oraindik
harrien erabilera oso-oso mugatua zen etxebizitza arruntak egiteko (Intxur-Albis-
tur; Buruntza-Andoain).
Trikuharrien inguruan hainbat hausnarketa egin ondoren, eta garai hartako
gizartea kontuan izanda (batez ere K.a. IV. milurtearen azken herenekoa eta
III.aren lehen erdikoa), uste dugu, hilerri hauek ez direla giza talde batek esponta-
neoki egindako eraikuntzak. Hau, neurri batean erraz onar daitekeena bada
18 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
Bretainia, Portugal... eta halakoetako trikuharri erraldoi eta konplexuen kasuan,
onargarria iruditzen zaigu Euskal Herriko mendietako trikuharri xume askoren
kasuan ere. Gure ustez lan horiek ezagupen tekniko batzuk eskatzen dituzte aurrera
eraman ahal izateko (lehengaia non aurkitu behar den, nola erauzi, lana nola
aurreztu, etab.), eta ez dugu uste nahikoa zenik talde bat elkartzea bat-bateko
hilerri-proiektu bat egiteko edo eurek ezagutzen zituzten trikuharrien antzera
eraikitzeko. Onartzen dugu, eguneroko bizimodua aurrera ateratzeak zailtasun
handiak ekarriko zizkietela eta ohituta egongo zirela lan fisiko handiak egitera eta
arazoei konponbideak bilatzera; baina gakoa eraikuntza-prozesua ezagutzea da.
Horrela, J. M. Vázquez-ek (1991-92) dio, hilerri horien hainbat ezaugarri kontuan
izanda (egituren inguruko ezagutza arkitektonikoa, kokapenen hautaketa, lurralde
batzuetako --A Coruña-- monumentuen arteko antzekotasunak --neurriak, koka-
pena, arte-lanak...--, etab.), gizarte hartan bazeudela hilobien eraikuntzan adituak
edo espezialistak zirenak.
Guk ere adituren baten premia ikusten dugu hilerri horien eraikuntzako lan-
-taldean, bestela ez bailitzateke ulertuko nola altxatu zituzten oso antzera garai ez-
berdinetan. Gogoratu behar dugu, trikuharri horiek denbora luzez eraiki zituztela.
Trikuharri zaharrenetan (Trikuaizti I, Zorroztarri, etab.) hilerrien morfologia eta
eraikuntza-prozesuak jadanik ezarrita daudela dirudi eta, neurri handian, horietan
ikusitakoa errepikatu egiten da geroago eraikitako hilobietan (mila urte baino
gehiago igaro ostean): Praalata edo Napalatza III. milurtean, Aitxu eta Atxurbi II.
milurtean. Nolatan iritsi ote ziren antzeko egiturak egitera, batzuengandik beste
batzuengana inolako transmisiorik ez baldin bazegoen? Agian, zurean egiten
zituzten lan batzuetan ikasia izango zuten; baina beste aukera batzuetara ere jo
daiteke (talde bakoitzak bere lurraldean ezagutzen zituen trikuharrien ezagutzara,
etab.). Noski, egitura hauetako batzuk begi bistan zeudenez, ulergarria izan daiteke
beste trikuharri berri bat eraikitzerakoan aurrekoak erreferentziatzat hartzea; baina
hori ez da horrela eraikuntza-teknika eta egiturak tumulupean ezkutatuta baldin
badaude (harkosko handienak behealdean jartzeko joera, harlauzak ezkata-eran
jartzekoa, ganbera "kontrafuerte" batez inguratzea eta tumulua zutik ezarritako
harri-zirkulu batez inguratzea). Hori dela eta, badirudi, hilerri horien eraikuntzan
ziharduten adituak (edo lan-taldeak) egon zitezkeela, eta euren esku egon zitekeela
trikuharri berriak altxatzea. Gainera, agian, horien ardura izango zen, ez soilik
talde bateko edo lurralde bateko hilotzak bilduko zituen egiturak egitea, baizik eta,
halaber, horren inguruko sinesmenak eta erritualak ezagutzea, hedatzea, betetzea,
etab. Lurralde zabal bateko arkitektura-tipologian, tumuluen egituraketan eta
eraikuntza-prozesuan dagoen homogeneitatea nekez izan daiteke inprobisazioaren
ondorio, gure ustez. Nor ote zen El Miradero tumuluan (Valladolid) ehortzitakoa,
bere ondoan hamar idolo-leuntzaile zituena? Tresna berezi hori, batzuetan emakume
irudikapenak dituena, trikuharrietan aurkitu izan da, eta hildakoei okrea zabaltzeko
erabil zitekeela proposatu da inoiz.
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 19
2. TRIKUHARRIAK BERRERABILI, EGOKITZATU ETA UZTEA
Sarritan, trikuharriak mendeetan erabili arren, eraiki ziren garaian bezala kontser-
batzen direla pentsatzeko joera dugu, alegia, egiturak inoiz aldaketarik ezagutu ez
zuela uste izatekoa; noski, altxor-bilatzaileren baten edo harri-bila joandako sasi-
harginen baten hondeatze-lanak ahaztuz. Baina, aitortu behar da, egoera horretan
zerikusi handia dutela, aipaturiko jarduerez gain, naturaren eraginak (bertan men-
deetan hazi diren zuhaitzek, adibidez) eta, zer esanik ez, hilobia berrerabiltzera-
koan bere egituretan egin zitezkeen aldaketek. Hala eta guztiz ere, hilerri bakoi-
tzaren oinarrian badaude beste faktore batzuk ere, kontuan izan behar ditugunak:
hilobiaren eraikuntzako materialak, egituraren ezaugarri fisikoak (trikuharri soila,
sarbidedun trikuharria, egituraren tinkotasuna, etab.) eta hilobiratze-maiztasuna
(hertsiki lotua biztanle-kopuruarekin eta lurralde horren erabileraren intentsita-
tearekin).
Hilerriak zenbait ezaugarri fisiko zituenean (sendoa, trinkoa, erabilera
errazekoa, etab.), denbora luzez erabil zitekeen inolako aldaketarik egin gabe;
baina eraiki zuen giza taldearen beharrak hazten zirenean (une batean hilkortasuna
areagotzea --izurriteak, borrokaldiak, etab.--; giza taldea handitzea; etab.) eta
sinesmenek edo erritualek berrikuntzak eskatzen zituztenean, hilobia berrantolatu
edo partzialki berreraikiko zen, ez baldin bazen, besterik gabe, beste bat berria
eraikitzen. Horrela, zaila egiten zaigu sinestea Trikuaizti Ieko (Beasain) ganberako
kareharrizko harlauzatxoak hilobia eraiki zenetik K. a. II. milurtera arte ez zirela
tokiz aldatu, tinkatu, etab. Larrarte trikuharriak hegoaldeko alderdian duen tupazko
harlauzaren kokapena (ganberaren forma erregularra hausten du) ez da oso ondo
ulertzen, luzapen berantiarren bat ez baldin bada (edo, bestela, bere parekoa
desagertuta dago). Hala eta guztiz ere, premiazko aldaketen adibiderik argienak
Praalata eta Urrezuloko Armurako trikuharrikoak ditugu geure inguruan; baina
hemendik kanpora badaude oraindik berrikuntza ikusgarriagoak ezagututakoak
(adibidez, Dombate-ko (A Coruña) trikuharri soila, sarbidedun trikuharri modura
eraldatu zuten). Praalatako ganbera eratzen zuten harlauzen arrastorik ez zen
aurkitu, baina bai hauetako batzuk sartuta egon zireneko zuloak. Hilobi horretan,
Kalkolito Aroko une batean gutxienez bi gizabanako erraustu zituzten, ukitu ga-
beko tumulua eta ganberako harlauzen zuloen artean. Une horretan hori egin ahal
izateko, ganberako harlauzarik ezin zitekeen zutik hor egon, tokirik gelditzen ez
zelako giza hezur erreak harlauza eta tumuluaren arteko tartetxotik --azken honen
barrenean, paleozoruan-- uzteko (160 cm-ko sakonerara tumuluaren gailurretik).
Agian, garai horretan tumuluaren erdialdean zulogune handi bat egongo zen (eta
ordurako ganberako harlauzak kenduta), giza ehorzketak egiteko erabiliko zena,
zeharka ezarritako enborrez edo zurez egindako egitura batez estalita (eta hau
harkoskoz sendotuta); baina horren arrastorik ez zen aurkitu.
Gehienetan, hilotzak ganberaren barnean dagoen bertako lurraren gainean,
zuzenean, jartzen zituztela dirudi; baina ez litzateke harritzekoa izango, gaur egun
20 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
galduta dagoen zumez, zumitzez edo urritzez egindako hesi antzeko egitura bat zo-
ruan ezartzea. Trikuharri batzuetan harriztatutako zoru bat prestatu zuten (Pozonta-
rri, Obioneta Hegoa, Aznabasterra, Sagastietako Lepoa, Atxurbi, Ausokoi trikuha-
rrietan) eta beste bakar batzuetan, berriz, harlauza handi bat (Portuzargaña Ekialde,
Mandubi Zelaia trikuharrietan).
Hasieran, hilotza zuzenean ezarriko zen ganbera-zoruan, gehienetan zehaz-
terik ez dagoen egoneran, baina, beti ere, ganberaren ardatz nagusiaren arabera.
Horren ostean, hildakoak bere ondoan ezarriko ziren, aurrekoa(k) baztertuz edo
alboratuz. Longarren osorik zeudenak oso tolestuta zeuden, agian gorputz-adarrak
lotuak izan zituztelako (Armendariz Martija eta Irigaray Soto, 1993). Batzuetan ez
da erraz ulertzen hain toki txikian nola lurpera zitezkeen hainbeste gizabanako.
Esate baterako, Larrarteko trikuharri soilean (ganberak 2 m2 zituen eta altuera ere
ez zen handia, 40 bat cm-koa) gutxi gorabehera hamabi gizabanako zeuden; eta
Mandubi Zelaiakoan, 2 m2-koa eta 60 bat cm-ko sakonerakoa izanik, gutxienez
berrogeita hamar bat hilobiratu zituzten; baina sarbidedunetan (Los Llanos-en,
Longarren, eta abarretan) ehundik gora egon zitezkeen. Uste dugu, hilobiratzeko
toki-arazo handirik ez zela egongo (salbuespenak egon zitezkeen izurriteak,
borrokak, etab. zirela eta), zeren, nahiz eta garai batean hilkortasun handia egon,
hilerri hauen inguruan bizi zen biztanle-kopurua txikia izango baitzen. Longarren
badirudi garai batean hildakoak ehortzi ahal izateko egindako egokitze-lanak bereiz
daitezkeela. Gainera, hilerri hauetako asko (Aizkorrikoak, Aralarkoak, etab.) urtaro
batekoak direla azpimarratu behar da; baina arazo hau beste batean landuko dugu.
Gehienetan, hildako baten eta ondorengoaren artean denboraldi bat igaroko zen, eta
epe horretan gorputzeko atal bigunenak (eta ez hain bigunak) desagertu egingo
ziren eta hezurdurako ataletako asko loka egongo ziren, horrela hilotza baztertzea
eta bere ondoan ondorengoak ehorztea erraztuz. Horregatik, ez da ganberen
barruan ia inoiz aurkitu hezurduraren atal garrantzitsurik lotura anatomikoan. Hori
dela eta, trikuharri askotan (Larrarte, Campas de la Choza, Igaratza, Jentillarri...)
hezur luzeak eta garezurrak ganberako harlauzen babesean edo barrenean
baztertuta agertzen ziren. Longarren (Biana) garezurrak ganberako hormaren
ondoan lerrokatuta uzteko joera ikusten da, eta beste batzuetan garezur-metaketak
egitekoa (Armendariz Martija eta Irigaray Soto, 1993, 1994). J. Apraizek zioenez,
Gurpide Hegoaldean hogeita hamar bat garezur zeuden ganberako harlauzen
ondoan, eta gorputzak erdi alderantz luzatuta (Apellániz, 1973: 176).
Hilobi horietan ez zegoen hilotzak lurrez estaltzeko ohiturarik; logikoa dena,
hori eginez gero ganbera berehala beteko bailitzateke. Hala eta guztiz ere, kasu
batzuetan, badirudi hilobiratzen jarraitu ahal izateko egokitze-lanak egiten zirela,
batez ere, ordura arteko hilobiratuak lurrez eta harritxoz edo harlauza batez estaliz.
Lehenengo era Villevieille trikuharrian (Demandolx, Alpes-de-Haute-Provence)
deskribatzen du G. Sauzade-k (Guilaine, 1999: 136), eta antzekoa deskribatu zuen
R. Becerro de Bengoak (1879) Eskalmendin (Arrazua, Araba), ustez sarbidedun
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 21
hilobia edo igargu estalia izan zitekeena. Bere ganberan lau gorputz zeuden arbel-
-geruzatxo baten gainean Ekialderantz luzatuta, eta geruzatxo horren azpian beste
horrenbeste (Apellániz, 1973: 204). Mandubi Zelaian (Ezkio-Itxaso, Gipuzkoa),
berriz, ganberaren zoruan tupazko harlauza handi bat zegoen, eta horren gainean
garai ezberdineko bi hilotz-geruza, oso hondatutako beste harlauza batez
bananduta. Hilobiak kondenatzeko jarduera hori arrunta izan ez arren, ez da zeharo
arraroa ere, eta batzuetan berrantolaketa bat baino gehiago ikusi nahi izan da:
agian, ordura arte ehortzitakoetatik bereizi nahia. Kasuren batean horrela izan
arren, beste batzuetan hilerria betiko kondenatzea erabaki denean egiten da.
Honela, Longar hilobiaren estalkiaren gainean agertzen zen harkosko-geruza
antzua, nahita botatakoa bezala interpretatu da, hilerriaren betiko itxiera gisa
(Armendariz Martija eta Irigaray Soto, 1993).
Trikuharri batzuetan aurkitzen diren hilotzak, epe oso luze batean lurperatuta-
koak balira bezala interpretatu izan dira (Trikuaizti I, Larrarte, Zorroztarri, etab.),
batez ere, agertzen diren material arkeologiko adierazgarriak (geometrikoak, ale
hostokarak, txorten eta hegaldun gezi-puntak, zeramika kanpanantzekoa, metala)
garai oso ezberdinekoak direnean. Horrela izan zitekeen, baina beste hilerri
batzuetan, atua homogeneoa denean, badirudi denboraldi labur batean erabili zirela
(Trikuaizti II, Pozontarri, etab.); eta hori frogaturik dagoela dirudi, gizabanako gutxi
baldin badaude hilobiratuta. Beste hilobi batzuek berriz erabilera-etenaldi bat izan
zuten, eta ehundaka urtetan ez ziren erabili izan; adibidez, San Martin deritzon
sarbidedun trikuharria (Biasteri). Konturatzen gara hilerri bakoitza une batean
eraiki zela (ez dira denak garai berekoak), eta erabileraren ikuspegitik bakoitzak
bere ezaugarriak dituela, erabilera-erritmo ezberdina dutela, etab. Honen antzeko
adibidea izan daiteke elizekin gertatutakoa: denak ez dira garai berekoak, mendee-
tan eraikiak izan dira, batzuk une batzuetan bertan behera utzi ziren eta ondoko
beste batzuk berriz berriztatu, eta, agian, urrutira joan gabe, beste bat berria eraiki
zen. Trikuharri bakoitzaren historia edo garapena ondoko trikuharriarenetik ezber-
dina izango da ziurrenik, baina denak osagarriak direnez (beste aztarna batzuekin,
noski), kontuan izan beharko dira guztiak ehorzketa-errituala bere osotasunean
ulertu ahal izateko. Azken indusketek frogatzen digute lurralde mugatu bateko
trikuharri denak ez direla garai berekoak, beren artean badagoela nola-halako
desfase kronologiko bat, bakoitzak bere bilakaera duela, eta, horri esker, gertura
gintezkeela ezagutzera horko gizartea eta ekonomia (lurraldearen antolaketa eta
aprobetxamendua). Zoritxarrez, senak hori esan arren, trikuharrien kontserbazio-
egoerak (hildakorik ezak, etab.) eta garai horretan hilerri horietan lurperatutako
biztanleen bizilekuak ez ezagutzeak, asko zailtzen du gai honetan sakontzea.
22 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
2. irudia. Trikuaizti I trikuharriaren ehorzketa-espazioan (ganbera)
edo bere ondoan aurkitutako gezi-punta, geometrikoak eta lurrontzi
kanpanantzekoa. Mikrozulakaitza (4. zenbakia), berriz, tumuluaren
kanpo aldean aurkitu zen (Mujika eta Armendáriz, 1991).
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 23
3. MONUMENTU MEGALITIKOAK: ATUAK, TESTUINGURUAK ETA
ERRITUALAK
Europako historiaurreko aztarnategi ikusgarrienek (haitzulo handienak, eta, batez
ere, trikuharri erraldoienak) eta arrazoiz ospetsuenek, betidanik izan dute toki
kuttuna ahozko tradizioan, eta lurralde zabaleko sinesmenen atal garrantzitsua izan
dira (Bretainian, Portugalen, Galizian, Euskal Herrian...). Herriak hauen inguruko
sinesmenak eta mitoak sinetsi eta, neurri batean, bizitzen zituenez, hilobi-monu-
mentu horienganako errespetu handia zeukan. T. Aranzadik eta F. de Ansoleagak
(1918: 27) zioten artzainek trikuharri aurrean gelditu eta txapela kentzen zutela,
kasuren batean (Obioneta trikuharrian) Aita Gurea errezatzeko. Badirudi ez zutela
saio handirik egiten jentilen, mairuen, tartaloen... hilobiak ziren ala ez baieztatzen.
Hori bai, inoiz ezustean edo urre-apurren bat aurkitu baldin bazuten, urrez beteriko
idi-larru bihurtu ziren herritarren irudimenean, eta "ausartenak" inguruan zeudenak
ere hondeatzen eta husten saiatu ziren, ordura arte nahiko ondo kontserbatuta egon
zitezkeen hilerrietan hainbat kalte sorraraziz. Baina bidegabekeria hori ez zen
txikiagoa izan XIX. eta XX. mendeetan, hilobi erraldoi horietan hainbat ahaldunek
eta sasijakintsuk kuxkuxeatzeko zuten "jakinmina" asetzeko egindako lanek infor-
mazio garrantzitsuaren galera ekarri baitzuten. Zoritxarrez, aztarna materialez gain,
hilobi horietan egon zitekeen bestelako informazioa ere, batez ere orain landu nahi
dugunaren ingurukoa, galdutzat jo daiteke. Zorionez, garai berean ikertzaile batzuk
saiatu ziren, metodologia arkeologikoaren hastapenetan, aztarnez eta hauen tes-
tuinguruaz ganorazko informazioa eskaintzen. Euskal Herriko trikuharrietan
axolagabeko jarduera horien eragina (haitzuloren batean badago antzeko jar-
dueraren baten berri) nahiko neurrikoagoa izango zen halere, hemengoen neurriak
askoz txikiagoak direlako eta alde horretatik ez direlako beste lurralde batzueta-
koak (Bretainia, Ingalaterra, etab.) bezain erakargarriak. Baina hemen ere ez zen
falta izan hanka biko astakirtenik, eta horrela Betelun zegoen bainu-hartzaile batek
Aralarko trikuharri bat (Debata, Arruazu) dinamitaz leherrarazi zuen (Aranzadi eta
Ansoleaga, 1918: 15; Mújica, 1962: 37).
Azken hondamendi hauei gehitu beharko litzaizkieke urtero (bi urterik behin,
ondoen ezagutzen diren lurraldean --Gipuzkoan--) baso-lanak direla (pinua atera,
lur sailak makinaz hondeatu, birlandatu), bide berriak irekitzea dela, etab. honda-
tzen direnak. Bizkaian berriz, bere azalera eta ezagutzen diren trikuharrien kopurua
kontuan izanda, aitortu behar da azken kalte hori txikia dela; ziur aski, miaketak
eta ikerkuntza (Enkarterrietan eta Bermeo inguruan) lurralde mugatu batean egin
direlako eta, batez ere, lur-eremu handiak pinudipean daudelako. Azken honek oso
zaila edo ezinezkoa egiten du miaketa egoki bat. Lurralde honetako ondarea arrisku
handian dago baso-lanen ondorioz (inolako kontrol-arkeologikorik ez baitago, bal-
din aurrez horrelako hilobirik inbentariatuta ez badago), eta, ziur asko, azken ur-
teotan horrelako hilerri asko desagertuko ziren, nahiz eta horien berririk ez eduki.
24 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
Euskal Herrian aurkitutako lehenengo zen trikuharria, 1831. urte aldera, Agu-
rain inguruko Aizkomendikoa dugu. Idorokuntza horren ondoren, beste berrogei
bat urtetan ez zen berririk ezagutu; orduan agertu ziren beste batzuk Araban
(Kuartangokoak 1870ean, Sorginetxe --Arrizala-- 1879an, Eskalmendi eta
Kapelamendi 1896an), Gipuzkoan (Jentillarri 1879an) eta Nafarroan (Aralarren
hamahiru 1894an).
Sarritan, besterik gabe, trikuharrietan jasotako gauzakiak (harrizko industria,
zeramika, etab.) erritual edo sinesmenen baten ondorioz utzitako eskaintza legez
interpretatu dira. Hilotzak, berriz, denbora igaro ahala hiltzen joan ziren artzain eta
nekazarienak ziren, horrela gorputz-metaketa garrantzitsua sortuz (talde-ehorzketa
izenez ezagutzen dena). Neolito Aro aurreratuan eta Kalkolito Aroan, talde bateko
biztanleak hil ahala, toki oso mugatu batean lurperatzen zituzten (trikuharrietan eta
ehorzketa-haitzuloetan), ordura arteko banakako ehorzketak utziz (Aizpea, Mari-
zulo, etab.). Beste kasu batzuetan, berriz, horrelako hilerriak (batez ere bortizkeria-
edo sarraski-zantzuak baldin badaude...) bat-bateko ehorzketa modura interpretatu
ahal izan dira. Aizkomendikoak, hasiera batean, kantauriarren edo iberiarren eta
zelten arteko borrokaldiren batean hildakoak zirela uste izan zen.
Material arkeologikoek ia inoiz ez dute gordetzen jatorrian zuten testuingu-
rua; hori ezusteko gertaera bat izango litzateke, eta horrela aurkituz gero, hilobi hori
estali ostean gehiago berrerabilia izan ez zela frogatuko luke horrek. Ondorengo
berrerabileretan, aurrez ehortzitakoen gorpuak alboratuz joaten ziren, objektuek
jatorrian zuten egonera aldaraziz, eta, horren ondorioz, testuingurua galaraziz, ezin
baitugu jakin zantzu bakoitzak (tresna, ikatz, etab.) zer-nolako harremana zuen
hilotzekin. Argi izan behar dugu aztarnategi hauek denbora luzez berrerabili zirela,
eta une bakoitzean hartzen ziren erabakiei (hezurrak alboratzea, ganbera eratzen
duten harlauzetako bat tinkatzea, ganberaren forma eraldatzea, etab.) gehitu behar
zaizkiela hainbat prozesu natural (zuhaitzak haztea, etab.) eta informazio antropiko
(tumuluko harriak aprobetxatzea, etab.) ugari galarazi dituzten faktore modura1.
Berezko prozesu fisiko-kimikoek ere badute beren eragina; nahikoa litzateke giza
hezurrak disolbatzea, gaur egun kontserbatzen diren egiazko atu izaerako gauza-
kien testuingurua desagertzeko eta horien interpretazioa ezinezko bihurtzeko. Gi-
puzkoako eta Bizkaiko hareharrizko eremuetan ehortzitakoen giza hezurren
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 25
1. Arazo honen inguruko hausnarketak ez dira berriak. Horrela zioten Aizkorriko trikuharrien
indusketa-txostenean T. Aranzadi, J. M. Barandiaran eta E. Egurenek (1919): «La creencia de que
hay ocultos grandes tesoros en las cuevas y en las casas de los jentiles, ha hecho que la codicia de los
hombres los buscase con afán, aún en nuestros mismos días, dejándolas en el estado ruinoso en que
las hemos hallado. De tantos dólmenes como han sido descubiertos en el País Vasco, apenas hay
media docena que no hayan sido destapados y registrados; después de lo cual han quedado rotos y
esparcidos muchos de los huesos y objetos que había dentro. De aquí resulta que, no ocupando cada
cosa su primitivo lugar, ó no estando enteros los objetos, ni en el mismo estado en que fueron
depositados, no pueden completarse algunos estudios que, de poder hacerse debidamente,
derramarían mucha luz sobre varios problemas que todavía se hallan en estado hipotético».
kontserbazioa eta metal arruntena (kobrea eta brontzea) oso txarra izan ohi da. Ho-
rrela, azken urteetan Idiazabal inguruan induskatutako zazpi trikuharrietatik bat
berak ere ez zuen eskaini aipaturiko materialik; eta megalitotegi bereko beste hilerri
batzuetan J. M. Barandiaranek egindako lanetan ere ez zen antzekorik jaso. Sal-
buespena, Praalata trikuharrian erraustutako bi gizabanakoren hezur-printzatxoak
izango lirateke. Araban, berriz, ondo kontserbatu izan ohi dira (agian euri gutxiago
egiten duelako) eta nahikoa dugu gogoratzea Biasteri inguruko hilobietan (San
Martín-en, La Chabola-n, San Juan Ante Portam Latinam-en, eta abarretan)
jasotakoa.
Azken urteotako lanek --indusketa-metodologia zainduagoak eta hilobi ho-
rietako batzuen aparteko kontserbazio-egoerak kontuan hartuta-- informazio
interesgarria eskaini dute. Horri esker, ordura arteko hainbat objekturen "atu-
-izaera" zalantzan jar daiteke eta, beste batzuena, berriz, beste era batera interpreta
dezakegu. San Juan Ante Portam Latinam "harpean" (Biasteri) eta Longar harlauza
zulatudun trikuharrian (Biana) hainbat giza hezurretan (lehenengoan zortzi adibi-
detan eta bigarrengoan lautan) sartuta agertzen ziren gezi-puntek frogatzen zuten
ezen horrelako gauzakien presentzia (tipo ezberdinetako armadurak: geometrikoak,
tranchet-ak eta metalezko gezi-puntak) ez zela eskaintza bat, ez zuela atu- edo
ostilamendu-izaera, baizik eta gizakia hiltzeko erabilitako tresnak zirela. Ondorioz-
ta ote daiteke gezi-punta guzti-guztiak talde ezberdinen arteko borroka edo liska-
rrengatik agertzen direla? Ez, noski, baina ez litzateke harritzekoa izango gehien-
txoenak horregatik egotea; beste batzuk, berriz, egon zitezkeen hildakoen jantzien
artean larruzko zorrotxoren batean eta besterik gabe horrela iritsi hilobira2. Aresti-
ko kasuan ez dago zalantzarik ez direla ostilamendua; baina bigarrenean ere ez
dago argi atua direnik, ez baldin badu horretan laguntzen testuinguruak (gezi-punta
metaketa bat aurkitzea edo hauek egonera bereziren batean egotea, adibidez).
Beste gauzaki batzuk ere, gure ikuspuntutik, nahi gabe egon daitezke:
kasurako, hezurrezko botoiak eta eztenak (arropetako edo buruko orratzak izan
daitezkeenak), hezurrezko zizelak, etab. Adibidez, Mandubi Zelaiako hezurrezko
bi eztenak ez ote ziren izango, besterik gabe, hilotzek zeramatzaten apaingailuak,
eta ziria, berriz, ganberako kareharri tupatsuzko harlauzak egokitzeko bertan era-
bilitako tresnetako bat, lan horiek amaitu ondoren hantxe bertan ahaztua-edo utzia?
26 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
2. Argi gelditzen da, indusketa batean aurkitzen ditugun gauzakiek eta horietatik ateratzen diren
emaitzek ez dutela zerikusi handirik kontserbazio-baldintza oso bereziak gertatu diren kasuekin; ez
horrenbeste, elementu batzuen kopuruagatik edo aberastasunagatik, lehengai galkorrezko gauza-
kiengatik baizik. Adibidez, Lorca (Murtzia) inguruko haitzulo batean bi helduren eta hiru haurren
gorputzak zeuden (Ayala Juan, 1990) eta honako hilobi-atu hau zegoen: soineko bat eta hiru larru-
zati handi, orratzak (eskuarki ardi- edo ahuntz-metapodian egindako ezten gisa sailkatzen direnak),
kobrezko hiru ezten zurezko kirten baten ondoan, haritz-zurezko plater bat (honen barruan zeuden
janen zuntzak kontserbatzen dira), lore-sorta bat, idolo bat, espartzuzko zerria, bi edo hiru mila
konder, etab.
Antzeko zerbait pentsa daiteke apaingailu txiki eta arrunt batzuez, adibidez,
lepokoetako konderez. Hauek gure lurraldeko trikuharrietan hain urriak direnez
(Longarren --Biana-- ehun hildako baino gehiago egon arren, ez zen bat bakarra
ere aurkitu), lepoko bat osatzeko ez dira aski izaten (agian, lehengai galkorrez ere
osatuko zituzten), eta, horregatik, kuttunak edo zinginarriak izan zitezkeela zioten
T. Aranzadik, J. M. Barandiaranek eta E. Egurenek lehenengo trikuharrien indus-
keta-txostenetan (Barandiaran, 1975: 157-158). Eskura ez zituzten lehengaiez
egindakoak salbuespen bat izan daitezke, adibidez gauzaki "exotikoak" (harri bere-
ziak: bariszita, jadeita, malakita, etab.; maskor batzuk --Cardium, Trivia...--,
anbarea, etab.) edo metalikoak (urrezkoak, kobrezkoak, brontzezkoak); baina oso
zaila iruditzen zaigu gure ikuspuntutik ezagutzea haientzat zein zen garrantzitsua,
zergatik (norberaren arrazoiengatik ala taldearen ohituragatik) eta zer neurritan,
hain zuzen ere, talde guztiek (ez gertukoek eta ezta trikuharri berean lurperatzen
zituztenek ere) ez zituztelako iritzi berdinak eta, gainera, denboran zehar iritziak
alda zitezkeelako. Hasieran, metala hain urria izango zenez, soilik pertsonaia ospe-
dunei lagako zieten; baina lehengai horretaz landutako gauzakiak orokortu zire-
nean, arruntagoa izango zen hilotzari aurretik zeramatzan objektuak uztea edo atu
gisa jartzea. Azken honen adibideak Gobaederrako hamaika eztenak eta bost sasta-
gaiak izan daitezke, Urtao IIko bi sastagaiak eta, agian, Urtiagako kobre-lingotea.
Ikusten dugunez, ez da bat ere erraza definitzen atua zer den, zergatik eta noiz
den. Ez dugu arazo hau konponduko duen giltzarria, baina badirudi lehengai
galgaitzezko atuak edo eskaintzak uzteko ohitura ez zegoela sarritan pentsatu izan
den bezain zabalduta eta sistematizatuta, argi baitago gure hilobietan gizabanako
guztiei ez zitzaiela jartzen horrelakorik, eta, lagatzen baldin bazen ere, denei ez
zitzaiela atu bera uzten. Hilobiek eta erritualek uste baino polimorfismo handiagoa
zegoela frogatzen dute, horretan zerikusia dutelarik kontrola ezin daitezkeen fakto-
reek (kronologiak, gizarteak, gizataldeak, etab.). Ikertzaile batzuen iritziz, trikuha-
rriak talde-hilobiak direnez, gizarte berdintzaile edo parekatzaile baten aurrean
egongo ginateke. Horrela, Leisner-ek zioen Anta Grande de Olival da Pega-ko
(Portugal) ehun eta hogeita hamalau idolo-plakak beste horrenbeste gizabanakori
zegozkiela, eta Poço da Gateira-ko ukitu gabeko erdialdean zeuden hamar lurrontzi
lerrokatuak eta hogeitik gorako tresna leundu, berdinki banatuta egongo zirela
hilotzen artean (bakoitzari ontzi bat eta aitzurra eta aizkora egokituz); etab. Beste
batzuek, berriz, zalantzak dituzte, ez dirudielako trikuharrien inguruan bizi izan
ziren denak lurperatuta zeudenik bertan, emakumeen proportzioa gizonena baino
txikiagoa delako, jaioberrien eta umeen proportzioa txikiagoa delako, hilkortasun
handia kontuan izanda (garai berriagoetan ikusi den bezala, agian, etxe barruan
lurperatuko ziren), eta gizabanako batzuen inguruan atu-kontzentrazioak nabariak
direlako. Valladolideko El Miradero tumuluan gorputz batek hezurrezko hamar
idolo-leuntzaile zituen, baina gainerakoek bi besterik ez zituzten (Delibes, 1995).
Argi dago azken egiaztapen hauek oso interesgarriak direla, baina uste dugu
horietan oinarrituz gure trikuharrietako gizarteari buruz egin daitezkeen hipotesiek
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 27
oraingoz ez luketela behar adinako funtsik izango, une honetan muga handiak
daudelako (azken urteetako indusketa garrantzitsuenen azterketa antropologikoak
argitaratzeke daude --Longar, Aizibita, Mandubi Zelaia, Los Llanos, etab.--,
sexuaren identifikazioa oso gutxitan lortzen da, etab.).
Gure ustez, gauzaki bat eskaintza bezala definitzeko, nola-hala hori hilobian
(berari dagokion "eginkizuna" bete zezan) lagatzeko nahia (edo gutxienez
nahigabe heltzeko zailtasun batzuk edukitzea --lurrontziak, adibidez--) islatu
beharko litzateke. Beste kasu batzuetan, berriz, gauzaki horien ezaugarri bitxiez
gain (urruneko lehengaiaz egindakoak izatea, morfologia ez arruntekoak izatea,
etab.), testuinguru zehatz batean jaso izanak froga dezake ezen gizarte horrentzat
objektu batek leku eta une batzuetan bazuela esanahi bereziren bat. Adibidez, aiz-
kora berak esanahi ezberdinak izan ditzake etxe inguruan topatu baldin bada,
tumuluan, ganberan edo tumulupean egotearen arabera. Eta beste batzuetan, berriz,
ez dago jakiterik kasualitate hutsa den han egotea, edo esanahi bereziren bat duten;
adibidez, Igaratza Hegoaldea trikuharrian, garezur-zatiak eta lurrontzienak batez
ere mendebaldeko harlauzaren ondoan zeuden; baina ez dago zehazterik horren
arrazoia.
Atu-izaera duten gauzakiak berariaz eginda ote daude hilobiratzeko, ala hil-
dakoak bizian erabiltzen zituen edo zeramatzan gauzakiak ote ziren? Hipotesi baten
edo bestearen alde agertzea ez da erraza, nahiz eta azken aukerak dirudien
logikoena. Ziur aski, beste gai batzuekin gertatzen den antzera, ez zen jokaera bat
bakarra egongo, eta denetik gerta zitekeen. Hildakoak soinean zeramatzan apain-
gailuak gustukoak zituenez, logikoa litzateke horiek berari uztea; baina lurrontziak
direnean (adibidez, luxuzko kanpanantzekoak) batez ere, une horretarako (eta beste
ospakizunen batzuetarako) egiten ote zituzten? Fuente Pecina eta Los Morcales
trikuharrietan (Burgos) badirudi berariaz egindako atua zegoela. Lehenengoan,
nukleo edo hun batetik erauzitako ijekiak, erabilera-arrastorik gabekoak, atu gisa
(huna bera ere bai) laga ziren; eta Los Morcales-en, berriz, hun bereko beste ijeki-
-multzo bat zegoen antzera utzita (Delibes, 1995).
Gure indusketetan ez dugu aurkitu horrelako froga argirik, nahiz eta bai
pentsatu, itxuraz, hun beretik ateratako materialak badaudela batzuetan (Otsaarte,
Zorroztarri, Trikuaizti I). Azken hilerri honetan bata bestearen gainean itsasten
diren bi geometriko ditugu, hauek ere noski hun beretik erauzitakoak. Baina hauek
hiletetarako apropos landu ote ziren, ala besterik gabe hilotzen batek ote zerama-
tzan?
28 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
3. irudia. Trikuaizti I-trikuharriaren tumuluaren azalean aurkitutako
tresneria (Mujika eta Armendáriz, 1991).
Tresnak-eta ditugunean horien atu-izaera argi ez badugu, zer esanik ez dago
objektu arruntak (printzak, etab.) direnean. Horrelakoekin gaindiezinezko zailtasu-
nak ditugu, nahiz eta frogatuta egon horrelako elementuak hildakoen ondoan ager-
tu ohi direla, antza denez apropos lagata, garai eta lurralde ezberdinetako ehorz-
ketetan; baina adibide hauetakoa ezin daiteke orokortu kasu guztietara. Gogoratu
behar dugu gauzakiek esanahi anizkoitza izan dezaketela, eta testuingurua dela
interpretazio batera edo bestera bultzatuko gaituena. Trikuharri batean testuinguru
ezberdinak bereiz daitezke, eta horien arabera interpretatu beharko lirateke objek-
tuak (hain arruntak diren nahasketak ez badaude).
Hilobia eraikitakoan kontuan izan beharreko testuinguruetako bat honek esta-
liko duen lur-azala dugu, hots, tumuluaren azpiko oroia edo orubea (paleozorua).
Hemen jasotako ikatz-zatiak edo kimoak erradiokarbonoz datatuz gero, monumen-
tuaren eraikuntza-unera hurbiltzeko balio dezakete; horrela lortutako datak adie-
razten du hilobia urte hori baino berriagoa dela (ezin da zehaztu zenbat), edo
gehienez garai berekoa. Uste izatekoa da, hilobia eraikitzen hasi aurretik toki ho-
rietan zegoen landaretza garbitzeko erre egingo zutela, eta, horren ondorioz sortuko
zirela ikatzok. Horrela lortu dira Trikuaizti I, Larrarte, Atxurbi, Aitxu, Igartza W,
eta beste hilobi batzuetako datazioak. Ez da sarritan batere erraza, data hilobia
baino zaharragoa ala garai berekoa den erabakitzea, bi uneak nahiko hurbilekoak
izan daitezkeelako. Bestalde, batzuetan, zantzu arkeologikoek ez dute gehiegi
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 29
laguntzen, ez baitira tipologikoki eta kronologikoki adierazgarriak. Gerta daiteke
batzuetan paleozoruetan lortutako datazioak arinkeriaz erabili izana (hori argiki
baieztatu gabe aztarna materialen bidez); baina emaitza posiblea denez, zail egiten
da data baztertzea, azken batean horretarako arrazoi garbirik ez dagoelako. Bestal-
de, konturatu behar dugu trikuharriak kokatzen diren eremuak denbora luzez erabi-
li direla (batzuetan trikuharriak eraiki aurretik, eta hortik aurrera ere bai, era ja-
rraian), eta, horregatik, ikatzen emaitzak kontu handiz erabili beharko liratekeela.
Beste batzuetan, berriz, nahiz eta gaur egun ikatzak tumuluaren azpian jaso,
datazioek argi uzten dute ezen egitura hori uste baino gehiago edo hedadura zaba-
lagoan eta sarriago altxatua izan zela; agian, berrerabilera berantiarren baterako
egokitu behar izan zutelako, edo ezezaguna zaigun beste arrazoiren batengatik.
Badirudi Zorroztarrin (Idiazabal-Segura), Napalatzan eta Unanibin (Idiazabal)
horrelako zerbait gertatzen dela.
Tumuluaren eta paleozoruko buztinen arteko mugan zantzu arkeologiko
esanguratsuak jaso dira, eta baita paleoingurua ezagutu ahal izateko aztarna
palinologikoak eta beste hainbat lagin ere, beste zenbait ikerketatarako (Martínez
Cortiza eta Llana, 1997).
Trikuaizti I trikuharriaren tumulupean zegoen aizkora leundua apropos utzi-
tako eskaintza bat ote zen, ala bertan ote zegoen eraiki aurretik? Aitxuko zistaren
tumulupean zegoen "gordailua" eskaintza bat izan zitekeen, suharrizko sastagai
ikusgarri batek, gezi-punta batek eta lurrontzitxo batek osatzen zutena. Beste
kasuren batean (La Velilla --Palentzia--) trikuharria aurreragoko auzogune baten
gainean eraikita dago (Delibes de Castro et alii, 1996, 1997). Antzera interpreta
daitezke Ithe I eta II trikuharrien azpian aurkitutako garrodun edo bizkardun
puntak, eta gainerako industria (kronologikoki zaharragoa, Epipaleolito Arokoa),
nahiz eta hurbil dagoen Ithelatseta harpetik hilerria eraikitzean eramango zutela
dioen D. Ebrard-ek.
Dombate-n (A Coruña) egindako indusketan ikusi ahal izan zen, trikuharri
soil bat zegoen toki berean sarbidedun bat gainezarri zela, lehenengo trikuharriaren
ganbera-zati bat (2,5×1,5 m-koa) kontserbatzen baitzen bigarren hilobiaren tumu-
lupean (Bello Dieguez, 1997). Gainera, azken horren ganberan, baina bigarren fase
horri dakogion erabilerako materialak aurkitutako tokia baino maila baxuago ba-
tean, gordailu erritual bat (arestiko hilobitik eramana eta bigarrena erabiltzen hasi
aurretik lagatakoa) izan zitekeena bereizi ahal izan zen. Trapezio batzuek, ijeki
batek eta harribitxizko konder batzuek osatzen zuten; lehenengo ganberan, ordea,
soilik onfazitazko konder bat gelditzen zen.
Beste testuinguru bat ehorzketa-unea edo espazioa dugu: ondo mugatutako
barruti zehatza gizakiei lur emateko prestatua (ganbera), eta batzuetan baita gerta-
kizun honen inguruko hiletak ospatzeko unea ere (bereziki sarbideetan eta atarie-
tan). Hemen jasotako zantzu arkeologikoak --batzuk atuak izan daitezkeenak eta
30 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
beste batzuk, berriz, ez-- zuzenki hilotzekin eta horien inguruko hiletekin erlazioan
dauden elementuak izango lirateke. Eskuarki, ganberan kausitzen den harrizko in-
dustria ondo definituta dago tipologikoki (gezi-puntak, geometrikoak, ijekiak,
apaingailuak); eta aurkitzen diren harrizko materialen proportzioek ez dute zeriku-
sirik bizileku batean gertatuko litzatekeenarekin, ez eta tumuluan agertuko direne-
kin ere; eta nabarmentzen den ezberdintasunetako bat da, hemen ia lanketa-honda-
kinik ez dela idoro.
4. irudia. Trikuaizti I trikuharriaren tumulu azpiko oroian aurkitutako
aizkora leundua (Mujika eta Armendáriz, 1991) eta Aitxukoaren
azpian jasotako sastagaia.
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 31
Beste testuinguru bat tumulua izango genuke, hots, hilobi-unea babestu edo
inguratu eta estaliko duen egitura. Bera eratzen duten harkoskoek edo harlauzek
eta lurrak, eraikuntza-prozesuaren berri ematen digute. Gure indusketetan tumulua-
ren barnean (ez azalean edo azaletik gertu), nolabait esanda bere muinean, ez dugu
aztarna arkeologikorik jaso izan, baina salbuespenak daude: ehoharri zati bat
Trikuaizti II trikuharrian; Larrarte tumuluaren hegoaldeko erdialdean gezi-punta
batek eta lepokoen konderek eratzen zuten biltegi bat zegoen (ehorzketa sekun-
darioren bat?); Brontze-Aroan Ithé IIko ganberatik ateratako hezurrak burualdeko
harlauzaren atzealdean utzi zituzten, eta beste batean, tumuluan bertan, kobrezko
gezi-punta bat eta hatzazalez apaindutako lurrontzi bat (Ebrard, 1993: 163); etab.
Beste batzuetan, material arkeologiko gehiago jaso dira (adibidez, lurrontziak, eho-
harri-zatiak, etab.), eta, pentsatu da inguruan lehenago egon zen auzoguneren
bateko materialak garraiatuko zirela nahigabe tumulura. Inoiz ehorzketa sekun-
darioak ere egin dira tumuluetan, baina salbuespena izan ez arren, hori ez da
arrunta; edo, gutxienez, egin badira ere, ez dira kontserbatzen.
Beste testuinguru bat hilerria eraiki ondoren eratzen den egitura erdiesferiko
horren azala dugu, hots, tumuluaren azala. Bertan, berau egin zen unetik gaur arte
eremu horretan igarotako gertakizunei buruzko informazioa kontserba daiteke,
eskuarki oso hondatua jalkitze-osteko prozesuen (higadura, lur-lantzea, etab.)
ondorioz. Bere gainean hileta-erritualak egingo zituzten, eta, agian, baita beste
ospakizunen batzuk ere.
Lur-geruza horretan, sarritan, ganberatik ateratakoak diren materialak agertzen
dira (adibidez Otsaarte), baina baita mendeetan toki horietan bizitako biztanleen
tresna- eta lurrontzi-zatiak ere. Azken urteetan egindako indusketek (Trikuaizti I,
Larrarte, Mandubi Zelaia eta Zorroztarri) nahiko argi utzi dute ia soilik harrizko
industria azaltzen dela, baina honen ezugarriek ez dute zerikusirik ganberakoekin.
Harrizko objektuak ganberan baino ugariagoak dira; hauen artean gehienbat
lanketa-hondakinak eta etxeko tresnak aipatu beharko lirateke (marruskak, moztu-
rak, zulagailuak, etab.; gezi-puntak edo geometrikoak salbuespenak dira). Horien
presentzia bertan egin ziren jardueren ondorioz uler daiteke. Baina zein jarduera?
Hiletak eta oroitzapenezko ospakizunak; bilkurak; tumuluaren gainean haz zitekeen
landaretzaren mozketa, hilerria zaintzeko; hilobiaren nola-halako mugaketa; etab.
Argi duguna da, kasu batzuetan bertan landu zutela tresna bakarren bat, eta horiek
bertan gelditu zirela zerbaitetarako erabili ostean. Adibidez, Trikuaizti Iean ijeki
bat erditik hautsi ostean, zatietako baten muturrean moztura bat egin zuten, ondo-
ren biak tumulu gainean utziz.
Azken testuingurua, hilobiaren inguru hurbilena dugu, normalki industen ez
dena, eta miaketa-zuloak egin direnean emaitza urriak eman dituen eremua. Baina
hor kultura materialik agertu ez arren (eta biltzen direnek beren testuingurua galdua
izaten dute), espazio erlijioso bat izan zitekeela uste dugu, eta hiletetan, tumulura
iritsi aurretik eta ondoren, erritualen atalen batzuk beteko zirela bertan.
32 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
Batzuetan, trikuharrien garai berean erabilitako ehorzketa-haitzuloetan argia-
goak izan ohi dira eskaintza edo ostilamenduen adibideak. Lumentxa haitzuloan
(Lekeitio), dirudienez K.a. IV. milurtearen bigarren erdian (indusketaren emaitzak
argitaratu gabe daude), apur bat nahastuta zegoen gizabanako baten ehorzketa aur-
kitu zen, eta, harekin loturan, zeramikazko hiru gopor (Ibañez et alii, 1999: 449).
Badirudi III. milurtearen erdialdetik aurrera errotzen joan zela trikuharrietan
lurrontzi osoak (edo nahiko osoak) uzteko ohitura; baina ez dago baztertzerik
ordura arte eta/edo garai horietatik aurrera zurezkoak ere lagatzea. Horren froga
izan litezke Pagobakoitza eta Trikuaizti Ieko nazioarteko kanpanantzekoak, El
Sotillo-ko kanpanantzeko intzisoa edo beste hilobi batzuetako apaindugabeko
lurrontziak (Ausokoi, Mandubi Zelaia, Longar, etab.). Bardeetako Tres Montes
hilerri berezian gizaki baten hezurdura zegoen egonera kuxkurtuan (tolestuan),
eskuineko aldearen gainean eta ipar-mendebalderantz begira, eta buruaren ondoan
bi ontzi kanpanantzeko itsastar osoak zeuden lagata, bat ipurdiz gora (Andrés,
García eta Sesma, 1997).
Beste haitzuloren batean ere antzeko jardueren frogak daude, nahiz eta sal-
buespena izan atuaren ezaugarriak. Nafarroako Abauntz haitzuloari buruzko behin-
-behineko txostenean (Utrilla eta Mazo, 1993-94: 13) diote, hezurrezko hamabost
leuntzaile jaso zirela hobi sakonetan egindako ehorzketetan, gizakietako batek
aldaka eta esku parean bi zituelarik. Horiez gain, suharrizko gezi-punta hostokara
bat, konder bat eta lurrontzi-zati espatulatuak jaso ziren, baina ez dago ziurtatzerik
denak bere atua zirenik, beste hildako batzuen hezurrak ere bazeudelako. Induske-
taren eta txostenaren egileek azpimarratzen dute, batzuetan, lauki berean, eztenak
eta basurde-betortzak agertzen direla. Hauen data 4370±70 BP (CSIC 785) izango
litzateke.
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 33
5. irudia. Abauntz haitzuloan Kalkolito Aroan hondeatutako ho-
bietan, dirudienez, hildako bakoitzak leuntzaile bat edo bi zeramatzan
(Utrilla eta Mazo, 1993-94).
Beste erritual edo jarduera magiko bat izan daitekeena ere aipatzen da:
hilobietan metalezko arma, apaingailu, etab. okertuta, hautsita edo baliogabetuta
uztekoa, alegia. Logikoa den bezala, jarduera magiko hori kasu batzuetan bakarrik
egingo zuten, horren premia zegoenean; horregatik, inoiz ez da proportzio handitan
agertzen. Akitanian Erdi Brontze-Arotik aurrera eta batez ere Burdin Aroan
(Beyneix eta Couhade, 1995) ezagutzen da, baina baita beste toki batzuetan ere,
antzeko egoeran aurkitu baitira penintsulako beste hilobi batzuetan dirudienez.
Numancia-ko hilerriko hilobi bakar batzuetan berreskuratutako materialak --ezpata
eta lantza okertuak-- (Jimeno eta Morales, 1993) horrela zeuden. Jarduera hori
hainbat faktoreren ondorioz (unea, sinesmena, hilotza, etab.) egingo zenez, ez da
beti betetzen. Kristoren aurreko lehen milurtetik aurrerantz horrela izan baldin ba-
34 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
Gorantz segitzen du
Industu gabeko partea
Hilotz erraustuak dauden partea
Hobiak
Leuntzaileak
Sarrera
daiteke ere, oraingoz ezin daiteke froga aurreko milurteetan horrela izan zenik.
Induskariek (Aranzadi, Barandiaran eta Eguren, 1919; 1923) zioten, Gorostiaran
Ekialde trikuharrian (Aizkorri) aurkitutako kobrezko ezten edo puntabiko okertua
eta, agian, La Cañadakoa (Urbasa), sorginkeria erritual batengatik egon zitezkeela
egoera horretan. J. M. Barandiaranek (1919) zioenez, XX. mendearen hasierako
beste ikertzaile batzuen (Dechelette, Cartailhac, etab.) iritziz eta berak bilduta zuen
informazio etnografikoaren arabera, sinesmen magiko bateko jarduera izan zite-
keen hildakoen objektu batzuk haustea edo okertzea (duela gutxi arte okertutako
txanponak limosna gisa botatzea edo ematea bezala). Ordutik gaur arte indusketak
asko ugaritu dira, eta badirudi ohitura hori ez zegoela hain zabalduta K. a. II.
milurtean. Gaur egungo ikertzaileek trikuharrien indusketa berrietan metalezko
gauzaki okertuak aurkitzen dituztenean (Collado del Mallo, Errioxa), ez dute aipa-
turiko jarduera hori kontuan hartzen, kasualitate hutsa izan daiteekela uste baitute,
hastapeneko arkeologoek ere uneren batean zioten bezala (gauzaki meheak direnez
edozein harkoskok oker zitzakeen).
Beste aztarna batzuk ere jarduera magikoren batengatik ote dauden horrela
pentsatu izan da. Lurrontzi-zatiek ontziak ia inoiz ez osatzeak edo batzuetan zati
bakar bat aurkitzeak ere zer pentsatua ematen zuen eta ematen du, nahiz eta ziur
aski kontserbazio-arazoen ondorio izan. Horrela T. Aranzadik eta F. Ansoleagak
(1915, 35) Aralarko jarduera arkeologikoen ostean ondokoa idatzi zuten:
El hecho de que no se haya hallado una vasija entera puede ser debido al trastorno
consiguiente a los enterramientos sucesivos y a las profanaciones que se hayan
podido cometer más tarde; pero la escasez de fragmentos induce a presentar otra
suposición como posible, la de que los parientes del difunto se limitasen a depositar
por rito la vasija rota, razonando por analogía entre la muerte de una persona y la
rotura de una vasija, o el rito se redujese por economía al depósito de un solo
fragmento. Aún así sale la cuenta escasa, si comparamos el número de pedazos de
vasija con el número de personas enterradas...
Beste kasu batzuetan trikuharrietan animalien hezur-zatiak topatu izana aipa-
tzen da, eta hezur hauek okela-zatiarekin jarriko zirela uste izan da. Horrela, orein
baten diafisi-zati bat, txerri baten matrail-hezurra eta behi baten hagina jaso ziren
Ausokoi trikuharrian (Apellániz, 1975: 106), ardi edo ahuntz baten matrail-zatia
eta behi baten bi hagin Kurutzebiden (Vegas, 1981: 33) eta ugaztun handien hezu-
rrak (Barandiaran, 1935) hainbat trikuharritan --Olaberta, Elurmenta, Albia, Lu-
perta, Oiduegi, Uelogoena, Arraztaran, etab.--; baina hildakoei eskaintza hauek
sistematikoki egiteko joerarik ez da sumatzen. Gainera, zenbait trikuharritan ani-
malia-hezurrak aurkitu direnean, gizakiak nahita eramanak direla (hau da, atu-izaera
dutela) baieztatzea ez da erraza, horretan zerikusi handia izan dezaketelako ganbe-
raren ezaugarriek (neurri handiak edukitzea, harkosko artean tarte asko dituena
izatea, etab.) eta kontserbazioak. Hauek, sarritan, ezkutaleku izan zitezkeen piz-
tientzat, saguentzat (Mandubi Zelaian giza hezurrak kirrikatzen ibili izanaren
frogak daude), untxientzat...; beste batzuetan, berriz, artzain-aterpe edo abaroleku
Megalitismoaren inguruko hausnarketak: eraikuntza, erabilera eta erritualak 35
izan dira. Azken urteetan Gipuzkoan egindako indusketetan soilik bi trikuharritan
(Larrarte eta Mandubi Zelaia) kontserbatu dira hezurrak, eta denak gizakienak.
Agian, beste indusketa batzuetan ere agertuko ziren (Nafarroako Longarren, Tres
Montes-en, Aizibita-en, eta abarretan), nahiz eta oso ohikoa ez izan; baina horiei
buruzko ikerketen emaitzak argitaratzeke daude.
Neolito Aroko eta Metal Aroko hilobi-haitzuloetan faunaren presentzia uga-
riagoa da, baina gehienetan ostilamendu-izaera hori baztertu egin da, oso maiz (bai
ehorzketen aurretik, bai ondoren) piztien abaroleku edo babesleku eta janleku izan
direlako, eta beste askotan, berriz, animaliak bertaratzen direlako hiltzera. Beste
aztarnategi batzuetan ehorzketa-mailetan jasotako giza hezurrak animalienen on-
doan aurkitu dira, gizakiak toki hau bera bizileku gisa erabili duelako aurreragoko
garaietan, ia hilobiratze-unean (Urtiaga, Santimamiñe, etab.) edo ostean. Oraingoz,
eskaintza edo atu-izaera oso argia duten bi adibide ditugu. Bat, Marizulo haitzuloa-
ren barrenean, maila neolitikoan (5285±65 eta 5315±100 BP), hiru harkoskoz
inguratuta zeuden gazte baten hezurrak, eta bere atua ziren txakur bat (garezurrik
gabe) eta bildots bat jaso ziren. Antzeko izaera izan dezakete San Juan Ante Portam
Latinam-go txakur baten garezurrak eta ornoek (4325±70 BP), baina horri buruz-
ko informazioa oraingoz mugatua da (Vegas, 1999). Txakurren hezurrak aipatzen
dira, orobat, Debata del Realengo eta Seakoian trikuharrietan (Aranzadi eta
Ansoleaga, 1918; Barandiaran, 1935). Salbuespena izan arren, adierazgarria da
Chaussée-Tirancourt (Somme), hamazazpi txakur baitzeuden talde-hilobi batean
ehortzita (Vigne, 1982). Can Soldevilla 3 hobian (Bartzelona) hilotzarekin batera
lau txakur hilobiratu zituzten (Barandiaran et alii, 1998: 347).
Salbuespen aipagarriak, Urtao II ehorzketa-haitzuloko bi larruspetan jasota-
ko hiru izokin-orno izan daitezke, eta, agian, Abauntzeko beste bi (batzuetan zula-
tuak aurkitu izan dira trikuharrietan: La Cañada --Urbasa--). Ez da erraza hauek
zergatik agertzen diren ulertzea.
Beste batzuetan fauna-hezurrak beste era batera ere interpretatu izan dira.
Gaur gaurkoz ez dugu informaziorik ehorzketa-uneetan edo ondoren egin zitezkeen
hileta-ospakizunez (otorduak eta beste hainbat erritual), baina beste lurralde ba-
tzuetan agertutako animalia-hezurrak hileta-otordu baten ondorioz utzitakoak izan
daitezkeela diote ikertzaile batzuek. Adibidez, Collado Palomero Iean (Viguera
--Errioxa--), sarbidea hasten den tokian --atarian--, harri-lerrokadura eliptiko
baten barnean giza hezurrak, ezten bat eta ehoharri bat zeuden, eta gainera, ehorz-
keta sekundario honen testuinguru berean suharriak eta zeramika-zatiak, dirudienez
bertan jandako animalien hezurrekin (López de Calle, 1992). Beste adibide batzuk,
Can Pey haitzuloko Kalkolito Aroko ehorzketa-mailakoak edo Capula harpekoak,
Aro aldaketako muga garaikoak, horrela interpretatuak izan daitezkeela uste da
(Vigne, 1986). Britainia Handiko Quanterness hilobian ere (Renfrew, 1984: 77)
argi dago aurkitu ziren animalia-hezurrak (zazpi ardi, hemezortzi arkume, bost idi,
36 Ikerketa berriak Euskal Herriko historian
oreinak, hegaztiak, arrainak, etab.) hildakoei egindako eskaintzak edo hiletetan
egiten ziren ospakizunetan jandakoak zirelIkerketa berriak Euskal Herriko historian: Metodologia aitzindariak eta berrikuntza historiografikoak