Nekane Arratibel
Maria-Jose Azurmendi
Iñaki García
MENPEKO
HIZKUNTZAREN
BIZI-KEMENA
Udako Euskal Unibertsitatea
Bilbo, 2001
© Udako Euskal Unibertsitatea
© Nekane Arratibel, Iñaki Garcia
ISBN: 84-8438-023-8
Lege-gordailua: BI-3031-01
Inprimategia: RGM, Bilbo
Azalaren diseinua: Iñigo Ordozgoiti
Hizkuntza-zuzenketen arduradunak: Txipi Ormaetxea eta Jexuxmari Zalakain
Banatzaileak: UEU. Erribera 14, 1. D BILBO telf. 94-6790546
Helbide elektronikoa: argitalpenak@ueu.org
www.ueu.org
Zabaltzen: Portuetxe, 88 20018 DONOSTIA
Aurkibidea
AURKEZPENA, Maria-Jose Azurmendi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1. EUSKARAREN EGOERAN OINARRITUZ,
Nekane Arratibel eta Iñaki Garcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.1. Euskararen testuinguru sozio-historikoa, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.2. Euskalduntze-alfabetatzea, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.3. Euskararen erabilera, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2. UKIPEN-EGOERAN DAUDEN MENPEKO HIZKUNTZEN
JABEKUNTZA, Nekane Arratibel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.1. Sarrera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.2. Bigarren hizkuntzaren jabekuntza: Eredu teoriko ezberdinak. . . . . . 41
2.3. Jarrerak eta motibazioa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
2.4. Bizitasun etnolinguistiko erlatibo subjektiboa . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
2.5. Euskararen jabekuntzaren eredu soziopsikolinguistikoa . . . . . . . . . 103
2.6. Emaitza orokorrak eta ondorioak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
3. UKIPEN-EGOERAN DAUDEN MENPEKO HIZKUNTZEN
ERABILERA, Iñaki Garcia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
3.1. Sarrera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
3.2. Hizkuntza eta psikologia soziala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
3.3. Identitate etnolinguistikoa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
3.4. Sare sozialak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
3.5. Euskararen erabileraren eredu psikosoziolinguistikoa . . . . . . . . . . . 152
3.6. Emaitza orokorrak eta ondorioak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
EPILOGOA, Maria-Jose Azurmendi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
AIPAMEN BIBLIOGRAFIKOAK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
Aurkezpena
Maria-Jose Azurmendi
Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena izena eman zaio argitalpenari, kemen horrek
bultzatuta aztertu direlako bertan azaltzen diren egoerak, teoriak, emaitzak, etab.
Azkeneko hiru hamarkadetan egin diren euskarari buruzko etengabeko ikerketen
tradizioan kokatzen da lana, tradizio horretako pilaketaren orain arteko azken
emaitza modura. Honako bi doktorego-tesi hauen eduki batzuk jaso dira lan
honetan: Helduen euskalduntzean eragiten duten prozesu psikosozialak: Motiba-
zioaren errola izenekoa, Nekane Arratibel irakasleak 1999an aurkeztutakoa, eta
Euskararen erabileran eragiten duten prozesu psikosozialak: Identitate etnolin-
guistikoaren garrantzia izenekoa, Iñaki Garcia irakasleak 2000an aurkeztu duena,
biak Maria-Jose Azurmendi irakasleak zuzenduak eta UPV/EHUak argitaratuak.
Bi doktorego-tesi horien izenburuek dioten bezala, batak euskararen ikaskun-
tza eta ezagutza eta besteak euskararen erabilera direlako gaiak aztertzen dituzte,
bai prozesu eta baita portaera modura ere kontsideratuz; gaiak beren artean
interdependenteak direlako --batez ere ukipen-egoeran dauden hizkuntzekiko, eta
horien artean menpeko hizkuntzekiko gehienbat, euskararekin gertatzen den
bezala--, biak lotzea komeni da, euskararen normalizazioan eraginez, euskararen
normalkuntza lortzeko. Hori da lan honen helburu orokorra.
Lan honetan jasotzen direnak bi doktorego-tesi horien alderdi teorikoenak
dira: 1) Alde batetik, ukipen-hizkuntzen ikaskuntza eta erabilera direlako gaien
arloetako ikerkuntza-tradizioarekin lotuz; 2) Bestalde, euskararen ikaskuntza eta
erabilera gaiekin zuzenean lotuz. Horregatik, gutxi izango dira erabiliko diren datu
enpirikoak: azalpen teoriko batzuk adierazteko beharrezkoak kontsideratu direnak
bakarrik; adibidez, bi tesietan baieztatzen diren eredu psikosoziolinguistikoak
azaltzean, horien bitartez orain arteko tradizioan berrikuntzak proposatu ahal
izateko; edo euskararen egoeraren deskribapen orokorra adierazteko beste datu
enpiriko batzuk. Lan honekin, hain zuzen, euskararen ikaskuntza eta erabilera gaiei
buruzko gaur egungo ezagutza teorikoaren egoera nolakoa den adierazi nahi da,
neurri handi batean behintzat; horixe da lan honen helburu berezia.
Aipatutako helburu berezia zabalegia denez, lanaren edukia gehixeago
zehaztea komeni da. Horrela, euskararen ikaskuntzari buruz --edo erabilerari
buruz-- mintzatzean, ukipen-egoerako menpeko hizkuntzaren ikaskuntzaz --edo
erabileraz, batez ere-- aritzen garela ulertu behar da. Oraindik ere gehiago
zehaztuz, guztia helduetan (16 urtetik gorakoak) nola gauzatzen den ikusiko da;
horregatik, bigarren hizkuntza-ikaskuntzaren bitartez lortzen den euskararen
ezagutza, baita ezagutza-maila, gaitasun edo konpetentzia-maila modura, ere ulertu
behar da; eta erabilerari dagokionez, antzera, helduek egingo dutena hartuko da
kontuan. Azken finean, helduen euskalduntzeaz arituko gara, euskararen ikaskun-
tza/ezagutza eta erabilera, biak, interdependenteki ulertuko direlako eta euskal-
duntzearen bi alderdi osatuko dituztelako.
Gai hauek zenbait gizartetan eta hainbat diziplina sozialetan (linguistika,
psikologia, psikolinguistika, soziologia, soziolinguistika, psikologia soziala,
psikosoziolinguistika, politika, psikopedagogia, hizkuntzen didaktika, etab.;
Azurmendi, 1987, 1988, 1999) aztertu ohi dira. Elkarren arteko muga zehatzik ez
badago ere, diziplina bakoitzak ikusmira bereziaz aztertzen ditu gaiak; horrela
bada, lan honetan zein ikusmira(k) jarraituko den(diren) zehaztu beharra dago:
literaturan tradizio luzea duen "psikologia soziala" diziplinarena, eta gaur egun ia
integratua dagoen "psikosoziolinguistika" diziplina berriaren ikusmira izango dira,
hain zuzen. Ikusmira honetan, euskararen ikaskuntza/ezagutza eta erabilera bai
prozesu gisa eta baita portaera gisa ere ulertuko dira; hau da, prozesuak/portaerak
etengabeko kate modukoaren bitartez gauzatzen direla kontsideratuko da.
Euskararen azterketan beharrezkoa da diziplina askoren ikusmirak erabiltzea,
alderdi berezi ezberdinak azaltzeko baliagarriagoak izango direlako. Adibidez,
euskararen eta euskaldunen gaur egungo egoerak nolakoak diren ikusita, badirudi
ikusmira politikoa, soziologikoa eta soziolinguistikoa jarraitzea ezinbestekoa dela,
bai euskararen eta espainiera edo frantsesa hizkuntzen artean, baita euskaldun
taldearen eta erdaldun taldearen artean ere, distantziak oso handiak direlako. Agian
horregatik, soziologoak izan dira orain gutxi arte euskara gehien aztertu duten
ikertzaileak. Baina euskararen normalizazioan edo berreskurapenean aurrera
egiteko --dirudienez gertatzen ari den bezala neurriren batean-- eta gehienbat bi-
lakaera positiboa ziurtatzeko, ezinbestekoa da ikusmira psikosoziala eta psikoso-
ziolinguistikoak jarraitzea, euskararen azkeneko normalkuntza-egoeraraino iritsi
eta bertan mantendu ahal izateko behintzat. Bi ikusmira-mota horiek behar-
-beharrezkoak dira; horien arteko erlazioak norabide anitzekoak eta estuak dira,
bietan antzekotasunak eta ezberdintasunak bereiz baitaitezke; ezberdintasunen
artean, bat da, adibidez, gizabanakoarentzako aukeraren posibilitatea dagoela,
zeina errazago eta hobeto aztertua izan den ikusmira psikosozial eta psikosoziolin-
guistikoan, ikusmira politiko, soziologiko edo soziolinguistikoan baino. Badira
bestelako ikusmirak ere, helduen euskalduntzea ulertzeko beharrezkoak direnak,
hala nola ikusmira psikologikoa (gizabanakoen nortasunaren garrantzia neurtzeko)
edo psikopedagogiko eta didaktikoa (helduengan irakaskuntza/ikaskuntza proze-
duraren ezaugarriak aztertzeko). Euskarari buruzko azterketetan, neurriren batean,
ikusmira horiek eta bestelakoak erabili badira ere, oraindik gehienbat ikusmira so-
8 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
ziolinguistikoa landu da; hala, bada, besteak dira premiazkoenak orain. Horregatik,
ikusmira psikosozial eta psikosoziolinguistikoan kokatzen da honako lan hau.
Beraz, hizkuntzaren inguruan ikuspegi psikosoziala --orokorrean-- eta
psikosoziolinguistikoa --bereziki-- erabili dira lan honetan. Hau nola interpretatu
behar den, ordea, adieraziko da ondoren. Bide eta modu asko daude horretarako
(Azurmendi, 2000), baina ez da hau lekurik aproposena hori zehaztasun osoz
egiteko; hala ere, ideiaren bat ematea komeni dela uste izanik, ondokoa azpimarra-
tuko dugu orain. Hizkuntzaren --baita ukipenezko menpeko hizkuntzaren,
konkretuki euskararen-- ikaskuntza/ezagutza eta erabilera, gizabanako bakoitzak
burutzen dituen prozesu/ portaerak dira; horregatik, ezinbestekoa da gizabanakoen-
gan duten aplikazio-maila kontuan hartzea. Gizabanakoa, neurriren batean baldin-
tzatuta dago, hots, derrigorrez eta beharrean garatzen da, bai giza biologiaren
aldetik, baita gizartearen aldetik ere; baina beste neurri batean askatasuna du, bai
biologikoki eta baita soziologikoki ere, posibilitate ezberdin batzuen artean aukera
egin ahal izateko. "Giza askatasuna" gaiari buruz gaur egun dagoen literatura
zientifikoa luzea da, horri buruzko eztabaida baita egungo zientzia modernoa
eraikitzerakoan landutakoen artean bat (adibidez, Chomsky-ren eta Skinner-en
arteko eztabaida famatua, "giza askatasuna eta giza dignitate"aren inguruan;
Azurmendi, 1987), postmodernismoarekin berpiztua ikusi den eztabaida alegia,
gaur arte bizirik mantentzen dena. Orain arte determinazioa/askatasunaren artean
edo derrigorrezkoa/aukerazkoaren artean dauden mugak eta erlazioak ondoen az-
tertu, azaldu eta ulertu dituen diziplina psikologia soziala da, edo psikosoziolin-
guistika, hizkuntza gaiari aplikatuz gero. Eztabaida hau dago, hain zuzen, gaur
egungo euskal egoeran, euskararen ikaskuntza/ezagutza eta erabilera direlako
gaien barru-barruan. Horrexegatik da horren garrantzi handikoa lan honetan jarrai-
tzen den ikusmira psikosoziolinguistikoa. Hori eginez, bide teoriko batzuk aukera-
tzen dira, bai literatura orokorrean eta baita euskararekiko literaturan ere erabilie-
nak, emankorrenak eta esanguratsuenak gertatu direnak: jarrerak eta motibazioa,
sare soziala, hautemateak eta usteak (bizitasun etnolinguistiko subjektiboaren
teoria), eta identitate soziala (identitate etnolinguistikoa, kasu honetan).
Lan honen egileak psikosoziolinguistikako ikerketa-talde baten kide izan dira
hainbat urtez, UPV/EHUko Gizarte Psikologia eta Portaera Zientzien Metodologia
Sailean, eta 1990eko hamarkadan euskarari buruz zenbait ikerketa burutu dituzte,
Maria-Jose Azurmendi irakaslearen zuzendaritzapean; lan honetan jasotzen direnak,
gorago aipatu diren azkeneko bi doktorego-tesietan ematen diren zenbait alderdi
teoriko dira, bide luze baten azkeneko emaitza moduan, teorizazio horrekiko
euskararen gaur egungo egoera adierazteko asmoz. Hausnarketa berriren baterako
proposamen gisa ere har daiteke lan hau. Hain zuzen, hori posible da bi doktorego-
tesien artean harreman estuak daudelako: 1) Alde batetik, ikusmira diziplinarra
(psikosoziala eta psikosoziolinguistikoa) eta eremu teorikoak (jarrerak eta
motibazioa, sare soziala, bizitasun etnolinguistiko subjektiboa eta identitate etno-
Aurkezpena 9
linguistikoa) berdinak dire-lako. 2) Bestalde, aztertzen dituzten prozesu/portaerak
--euskararen ikaskun-tza/ezagutza eta erabilera-- interdependente eta osagarri
direlako, bai teorikoki eta baita enpirikoki ere azaltzen den moduan. 3) Halaber,
helburuak eta hipotesiak, edo diseinu metodologikoa ere (erabilitako galdera-sorta
eta prozedura), antzekoak direlako. 4) Aztertzen den lagina ere neurriren batean
antzekoa delako, biak hel-duek aztertzen baitituzte: a) Hego Euskal Herriko
euskaltegietan 1992an euskal-duntzen ari ziren helduen artean (16 urtetik gora-
koak), 18-25 urte bitartekoak erdia baino gehiago (%52,2) dira, ia erdiak (%46,8)
unibertsitateko ikasketak dituztenak dira eta ia laurdena (%20,6) oraindik ikasleak
dira, Arratibelen tesian (1999), eta b) Hego Euskal Herriko unibertsitateetan
titulazio ezberdinetan ikasten ari diren lehen eta azken ikasmailetako ikasleak,
Garciaren tesian (2000).
Gauzak gehiegi ez errepikatzearren, bi doktorego-tesietan dauden alderdi
teoriko berdinak ondoko ataletan banatuko dira:
1. Euskararen egoeran oinarrituz hasiko da lehen atala. Bertan euskararen
egoerari buruzko datu batzuk emango dira, halako eszenatoki objektibo
orokor moduko bat adieraziz. Beharrezkoa dela dirudi, gero psikosoziolin-
guistikoki teoria eta eredu teoriko berezi batzuk zergatik aukeratu diren eta
nola aztertu diren hobeto ulertzeko. Atal honetan ondoko kapituluak berei-
ziko dira: testuinguru sozio-historikoa (Arratibel), euskararen ikaskun-
tza/ezagutza (Arratibel), euskararen normalkuntza (Garcia) eta euskararen
erabilera (Garcia).
2. Ukipen-egoerako menpeko hizkuntzen ikaskuntza/ezagutza (bigarren atala,
Arratibel). Sarrera baten ondoren, honako kapitulu hauek bereiziko dira:
ukipenezko bigarren hizkuntzen ikaskuntzarekiko eredu teorikoak, jarrerak
eta motibazioa, bizitasun etnolinguistiko subjektiboaren teoria, euskararen
ikaskuntza- eta ezagutza-maila azaltzeko eredu psikosoziolinguisko bere-
zia, eta azken emaitza eta ondorio teorikoak.
3. Ukipen-egoerako menpeko hizkuntzen erabilera (hirugarren atala, Garcia).
Berriz ere sarrera baten ondoren, ondoko kapituluak bereiziko dira: azter-
gaia psikologia sozialaren tradizioan nola kokatzen den, identitate etnolin-
guistikoaren teoria, sare soziala, euskararen erabilera azaltzeko eredu
psikosoziolinguistiko berezia, eta azken emaitza eta ondorio teorikoak.
4. Azkenik, epilogo moduan, aurreko kapituluetan esaten direnak lotuz, azken
hausnarketa egingo da (Azurmendi).
Argitalpenerako lanaren idaztea 2000 urtean egin da.
10 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
1. Euskararen egoeran oinarrituz
Nekane Arratibel, Iñaki Garcia
1.1. EUSKARAREN TESTUINGURU SOZIO-HISTORIKOA
Euskararen egoera soziala XX. mendean
XX. mende hasieran euskarak egoera sozial zaila bizi zuen Euskal Herrian.
Desartikulazio politiko, sozial, ekonomiko eta kulturala zegoen. Batetik, euskal
lurraldeak ez zeuden beren artean elkarturik eta, bestetik, instituzio espainiar eta
frantsesekiko menpekotasun-egoeran zeuden. Espainiar instituzioetan, euskal lu-
rraldeek probintzia ezberdinen estatus politiko-administratiboa zuten eta, instituzio
frantsesetan, lurralde euskaldunek ez zuten bateratasun politiko-administratibo
ezberdindua osatzen.
XIX. mende bukaera eta XX. mende hasieran Bizkaiko burdin industriaren
ondorioz kanpotarren lehen uholde handia etorri zen Hego Euskal Herrira, Espai-
niako lurraldeetatik Bizkaira batez ere. Bigarren uholde handia 60 eta 70eko ha-
markadetan gertatu zen. Arrazoi horregatik familia bidezko euskararen transmisioa
ere zaila gertatzen hasi zen, aurreko urteetan gertatzen zenaren kontra. Aldaketa
honen berri Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak egindako "Euskararen
Jarraipena" izeneko lanean ageri da, 1991n Euskal Herri guztiko 16 urtetik gorako
populazioan oinarrituz (Eusko Jaurlaritza eta Nafarroako Gobernua, 1995), eta
geroago Euskararen Jarraipena II lanean ere bai, 1996an egindako ikerketetan
(Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua eta Euskal Kultur Erakundea, 1996):
1a. taula. Populazioaren sailkapena jatorri etnokulturalaren arabera. 1991.
Iturria: Euskararen Jarraipena (Eusko Jaurlaritza,1995).
BERTAKOA BERTAKOA BERTAKOA ETORKINA
Aita edo ama Gurasoak
etorkinak etorkinak
EAE %47 %8 %13 %32
NAE %70 %9 %6 %16
Ipar Euskal Herria %62 %4 %4 %31
GUZTIRA %53 %7 %11 %29
1b. taula. Populazioaren sailkapena jatorri etnokulturalaren arabera. 1996.
Iturria: Euskararen Jarraipena II (Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua eta Euskal
Kultur Erakundea, 1999).
Azken bost urte hauetan (1991-1996) populazioaren jatorri etnokulturalari
dagokionez zenbait aldaketa izan dira, batez ere Ipar Euskal Herrian.
Euskal Autonomia Erkidegoari (EAE) dagokionez, etorkinen kopuruak behera
egin du, eta, aldiz, gora guraso biak etorkinak eta aita edo ama etorkinak dituztenen
kopuruak. Nafarroako Autonomia Erkidegoari (NAE) dagokionez, etorkinen
kopuruak behera egin du hemen ere, kasu honetan bertakoen mesedetan. Ipar
Euskal Herriari dagokionez, berriz, kasu honetan aldaketak askoz nabariagoak
dira: bertakoen kopurua nabarmenki jaitsi da, eta etorkinenak eta guraso biak etor-
kinak dituztenenak, aldiz, nabarmen egin dute gora. Orokorrean, Euskal Herriari
dagokionez, bertakoen kopurua zertxobait jaitsi da, baita aita edo ama etorkina
duten bertakoena ere, eta etorkinen kopuruak ere behera egin du.
Instituzio publikoetan gaztelania edo frantsesa erabiltzearen derrigortasunak
hizkuntzen erabilpen diglosikoaren derrigorrezko arau soziala ekarri du: euskara
gune pribatuan (familia, lagunak) eta ahozkoetan erabiltzea, gune publiko eta pres-
tigiotsuak --ahozkoak nahiz idatzizkoak--, aldiz, gaztelaniaren edo frantsesaren
erabilpenerako utziz. Honegatik guztiagatik, euskal historiaren une hau euska-
raren ezagutzan eta erabilpenean atzerapauso handiena ezagutu duena izango da,
erromanizazioaren ondoren.
1918. urtea iritsi aurretik, euskararen galera geldiarazteko lehen saioak egin
ziren, hots, lore-jokoak. Euskara berreskuratzeko lehen pauso adierazgarriak
1918an eman ziren, kualitatiboki garrantzitsuagoak direnak. Urte horretan Eusko
Ikaskuntza sortu zen, Hegoaldeko lau Aldundien eta Baionako eta Gasteizko eliz-
barrutien artean sortu ere, euskal lurralde guztiak lehen aldiz instituzionalki elkar-
tuz. Oñatiko Kongresuak ospatu ziren, Eusko Ikaskuntzak antolatuta, Euskal He-
rria zentzu guztietan berreskuratzeko asmoz.
Frankismo garaia ere atzerapauso handia izan zen euskararentzat, aurreko
urteetakoa baino larriagoa ziurrenik. Batetik, kanpotar asko zetozen Euskal Herri-
ra, eta horrek aldaketa handiak zekartzan mapa demolinguistikoan, euskara erabil-
12 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
BERTAKOA BERTAKOA BERTAKOA ETORKINA
Aita edo ama Gurasoak
etorkinak etorkinak
EAE %46 %11 %15 %28
NAE %73 %8 %5 %13
Ipar Euskal Herria %45 %12 %5 %38
GUZTIRA %51 %11 %12 %26
tzea debekatuta izanik, ezinezko bihurtzen baitzuen etorkinen euskalduntzea, are
gehiago euskaldun asko Euskal Herritik kanpora zihoala kontuan hartuta. Beste-
tik, euskara erabiltzearen debekua arlo pertsonalera ere zabaldu zen (esate batera-
ko, frankismo garaian ezinezkoa zen seme-alabei izen euskaldunak jartzea).
Egungo egoera demolinguistikoa
Euskararen egoerari buruz (Hegoaldean eta 14 urtetik gorako populazioa kon-
tuan izanik) egindako lehenengo ikerketa demolinguistiko enpiriko garrantzitsua
SIADECOk 1975ean egindakoa da. Lan honetako datuen arabera, 500.508
euskaldun daude EAE osatzen duten lurraldeetan, 53.340 NAEn, 78.453 Ipar Eus-
kal Herrian eta 90.000 emigratu herrialde ezberdinetan; guztira 632.301 euskaldun
daude Euskal Herrian (populazioaren laurdena baino gutxixeago).
Euskal Herri osoko 16 urtetik gorako populazioari buruz egindako azken lan
demolinguistikoa 1991n egin zuten instituzioek (Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako
Gobernuak). Aurrez aipatu dugun lanarekiko, hamabost urteko epean, euskararen
ezagutza-maila honako hau zen: euskaldun elebakarrak 23.500 ziren (populazioa-
ren %1), elebidun aktiboak 505.200 (%21, 39), elebidun pasiboak 182.700 (%7,71).
Azken urteotan ikerketa gehiago egin badira ere, ez ditugu guztiak hemen
aipatuko, baina bai hauetatik ateratako zenbait emaitza. 2. taulan lurralde histori-
koen arabera --eta 1981., 1986., 1991. eta 1996. urteetako zentsu- eta erroldatze-
-datuen arabera, EAErako (Eusko Jaurlaritza, 1999) eta NAErako (Nafarroako
Gobernua, 1997) euskalduntzearen aurrerapenak adierazten dira.
Euskararen egoeran oinarrituz 13
2. taula. Konpetentzia linguistikoa Euskal Herrian, lurralde politiko-
-administratiboka. 1981, 1986, 1991 eta 1996ko 5 urtetik gorako populazioa
zentsu- eta errolda-datuen arabera.
Iturria: EAEko datuak: II. Soziolinguistikazko Mapa (Eusko Jaurlaritza, 1999)
NAEko datuak: Nafarroako Mapa Soziolinguistikoa. 1991 (Nafarroako Gobernua,
1997)
*Ipar Euskal Herriko datuak: Euskararen Jarraipena II (Eusko Jaurlaritza,
Nafarroako Gobernua eta Euskal Kultur Erakundea, 1996)
Bestetik, 3. taulan euskalduntzearen aurrerapenak adin-tarteka aztertuko ditu-
gu populazio-talde gazteenari dagokionez (5-34 urte), hau baita euskalduntzearen
bi faktore garrantzitsuenekiko populaziorik sentikorrena: 16 urte arterainoko
irakaskuntza-sistema eta 16 urtetik aurrerako helduen euskalduntze-sistema, batez
ere populazio gazteari eragiten diona.
14 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
EAE NAE IPAR EUSKAL HERRIA*
1981 %21.9
Euskaldunak 1986 %24.7 %10.1
1991 %26.4 %10.3 %34.16
1996 %30.9
1981 %12.2
Ia-euskaldunak 1986 %14.8 %5.3
edo elebidun 1991 %16.2 %6.1 %7.04
hartzaileak 1996 %16.0
1981 %65.9
Erdaldunak 1986 %60.6 %84.6
1991 %57.4 %83.6 58.8
1996 %53.1
3. taula. Euskararekiko konpetentzia linguistikoa EAEn, adin-taldeka (5-34 urte).
1981, 1986, 1991 eta 1996ko zentsu- eta errolda-datuen arabera.
Iturria: EAEko datuak: II. Soziolinguistikazko Mapa (Eusko Jaurlaritza, 1999)
Laburbilduz, esan daiteke: 1) Euskararen ezagutzaren bilakaera positiboa dela
oro har, konpetentzia linguistikoa handitzen doalako azkeneko bi hamarkadetan
--Hegoaldean, baina ez Ipar Euskal Herrian, etengabe gutxitzen ari delako--;
2) bilakaera hau gehienbat EAEn gertatzen dela, Gipuzkoan batik bat; 3) batez ere
gazteen artean (5-34 urte artean), gehienbat eskolaren eraginaren bitartez (16 urte
arte) eta helduen euskalduntzearen bitartez (16 urtez geroztik).
Euskararen egoeran oinarrituz 15
EUSKALDUNAK ELEBIDUN ERDALDUNAK
HARTZAILEAK
1981 %20.1 %19.1 %60.8
5-9 urte 1986 %29.0 %27.4 %43.6
1991 %40.7 %27.5 %31.8
1996 %57.5 %23.6 %19.0
1981 %19.4 %24.4 %56.3
10-14 urte 1986 %26.2 %35.1 %38.7
1991 %37.3 %35.6 %27.0
1996 %55.5 %28.2 %16.3
1981 %18.6 %18.2 %63.2
15-19 urte 1986 %23.3 %29.4 %47.3
1991 %29.7 %36.4 %33.9
1996 %44.6 %32.9 %22.6
1981 %19.0 %14.4 %66.6
20-24 urte 1986 %23.4 %17.2 %59.4
1991 %25.1 %25.5 %49.4
1996 %34.3 %31.5 %34.2
1981 %18.6 %12.2 %69.1
25-29 urte 1986 %22.9 %13.9 %63.3
1991 %24.5 %17.1 %58.5
1996 %28.8 %23.4 %47.7
1981 %19.2 %11.2 %69.6
30-34 urte 1986 %20.9 %11.6 %67.6
1991 %22.6 %14.9 %62.5
1996 %26.9 %16.9 %56.2
1.2. EUSKALDUNTZE-ALFABETATZEA
Euskalduntze-Alfabetatzearen ikuspegi historikoa
Iztuetak (1992) idatzitako "Alfabetatze eta Euskalduntzearen prozesua hizkuntza
normalkuntzaren ildotik (1940-1992)" lanean, Euskal Herrian gertatu den Euskal-
duntze-Alfabetatzearen ikuspegi historiko zehatza aurkeztu du.
Autore honek hauxe ulertzen du euskarazko alfabetatze kontzeptuaz: lehen
une batean, bigarren hizkuntza batean eskolatua izan den euskal hiztun orok bere
ideiak idatziz nahiz ahoz zuzen azaltzeko daukan gaitasuna; bigarren une batean,
gai akademikoak nahiz sozialak erabiltzeko erakusten duen gaitasuna edota, bestela
esanda, hizkuntzaren erabilera modernoa (Iztueta, 1992, 70. or.). Hala ere, autore
honen ustez gertatzen dena hau da, euskal hiztun gehienak, bigarren hizkuntza
batean alfabetatuak izanik ere, analfabetoak direla beren ama-hizkuntzan, euskara
ez delako hizkuntza dominatzailea ez sozialki eta ezta kulturalki ere.
Euskarazko alfabetzearen fenomenoak ibilbide historiko nahiko luzea izan
du, eta 1936. urtera arteko epealdi horretan Zalbidek (1990, 212-271) eta Eizagirre
eta Dávilak (1991, ELE, 27-56) egiten duten sailkapen historikoari jarraituz, lau
alfabetakuntza bereizten ditu autore honek:
1. Lehen aroak, XVI. eta XVII. mendeak hartzen ditu. Arrazoi erlijiosoengatik
egindako alfabetakuntzak ezaugarritzen du aro hau. Horretarako erabilitako
biderik ohikoena herri soilak ahoz eta buruz ikasten zuen dotrina izaten zen.
Bestetik, ikasketak zituztenek --eliz gizonek batik bat-- gai erlijiosoen
argitalpenean jarduten zuten.
2. Bigarren aroak XVIII. mendea hartzen du, eta, lehen mailako ikaskuntza
hedatuz joan zen heinean, dotrina eta deboziozko liburuen bidez egin zen
irakurketaren ikasketa, zabalkunde-indar handiagoz Ipar Euskal Herrian
Hegoaldean baino.
3. Hirugarren aroak XIX. mendea hartzen du. Frantzia eta Espainiako Esta-
tuek beren hezkuntza-sisteman hizkuntza uniformizatzea ezarri zuten, eta
hori dela eta, euskara erdarak ikasteko erabili zen alde bietako eskoletan,
ama-hizkuntza irakaskuntzarako egokiena zela pentsatzen baitzen.
4. Azkenik, laugarren aroa XIX. mende-bukaeratik 1936. urtera arte luzatzen
da. Hizkuntza-egoerari dagokionez, euskararen atzerakada biziak ezauga-
rritzen du aro hau batik bat. Garai hartako hainbat euskaltzalek --adibidez,
Campionek (1907), Sabino Aranak (1894), Azkuek (1896)--, herria erdal-
dunduz joatearen arrazoi nagusietako bat eskola zela uste zuten (1912ko
datuen arabera, Hego Euskal Herriko maisu-maistra gehienak --%61--
Euskal Herritik kanpo jaiotakoak ziren).
16 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
Alfabetatze murriztua (1940-1969)
Iztuetak "murriztua" deitzen dio epealdi honi, euskarak frankismo garaian
nozitu zuen zapalkuntza sistematikoaren ondorioz, ondorengo garaietan alfabetatze-
nahiz euskalduntze-prozesuetan inplikaturiko kopuruarekin konparatuz baxuagoa
delako.
Alfabetatze-motak
Autore honek lau alfabetakuntza-mota bereizten ditu: 1) frantziskotarren bar-
ne-eskola, 2) beneditarren kanpo-eskola, 3) Kili-Kili mugimenduaren hezkuntza-
-sistemaz kanpoko haur-alfabetakuntza, eta 4) Euskaltzaindiak sustatutako alfa-
betakuntza instituzionala (Iztueta, 1992, 74. or.).
1. Frantziskotarren alfabetakuntza-ereduan, euskararen irakaskuntza ikasgai
gisa agertzen zen ikasgai-egitarauan. Euskarari zegokiona ikasten zen,
Euskal Morfologian barneratzeraino. Areago, euskararen lanketa ez zen
soilik mugatzen gramatika ezagutzara, idatzizko literatur saioak ere egiten
ziren euskarazko aldizkariak argitaratuz, hala nola Gure Izarra (1950-74),
Piztu (1953-54) eta Gure Izartxo (1967). Gaur egungo euskal kultura, bere
adierazpide desberdinetan, 1960ko hamarkada hartako idazle-masa hartatik
hornitzen da funtsean.
2. Beneditarren kanpo-eskolak, aldiz, Lazkaoko monastegiko ikasle-talde
baten zigilua darama, eta jakina da eskola hau izan zela alfabetakuntza
gizarteratzen lehen saioak egin zituena. 1952-53. ikasturtean zehar bertako
ikasle batzuk alfabetatu ziren lehenik, eta hauek izan ziren gero, ikastaro
berezien bidez, alfabetatze eta euskalduntze laikoaren lehen urratsak eman
zituztenak. Azpiegitura honen gainean eraiki zen Alfabetatze-Kanpainaren
mugimendua, 1966an hasi zena.
3. Kili-Kili mugimenduaren esperientziak --Jose Antonio Retolazak asmatu
eta gidatuak-- Ikastoletan eskolatzen ez ziren 7-15 urte bitarteko haur eta
gazte euskaldunekin jardun zuen lanean. Alfabetakuntza jolas modura an-
tolatuz, testu didaktiko batzuk erabiltzen ziren, erabiltzaileek etxean landu
ondoren Kili-Kiliko bulegora bidaltzen zituztenak, han zuzentzeko. Jarduera
osagarri modura, literatur sariketak ere antolatu ziren, talde-lana sustatzeko
asmoz.
4. Euskaltzaindiaren alfabetakuntza instituzionalak jauzi kualitatiboa ekarri
zuen, bi arrazoi nagusi hauengatik: 1. Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafa-
rroako herrialdeetan garatuz zetozen ekimen isolatuak lehen aldiz platafor-
ma bateratzaile batean koordinatzea lortu zelako, eta 2. Euskaltzaindian
bertan orduantxe sortu zelako Alfabetatze-Batzordea, helburu espezifiko-
tzat jomuga estrategikoak zehaztu eta alderdi didaktikoak antolatzea zuena.
Euskararen egoeran oinarrituz 17
Alfabetakuntza-sistema horren sustatzaile zen Rikardo Arregiren ustez,
euskararen berreskurapena zen azken helburua. Arrazoi horregatik, hurbileko hel-
buruen artean, bi alfabetakuntza-maila hauek ezarri zituzten: a) oinarrizko maila,
irakurketa eta idatzizko erabilera zuzenerako gutxieneko gaitasuna lortzea helbu-
rutzat zuena, eta b) bigarren maila, akademikoa eta landua, hizkuntzaren moder-
nizazioa lortzera bideratua zegoena.
Gizarte-agenteak
Alfabetakuntza-zereginetan gizarte-agenteek izan duten eragina zehazteko
orduan, hiru agente-mota bereizten ditu Iztuetak, hirurak maila ezberdinetan jar-
duten duten arren, hasieran isolatua zen hezkuntza-gertakaria kolektibo bihurtzeko
prozesu bakarrean parte hartzen baitute.
1. 1960az geroztik nazionalismo iraultzailea gizarteratzen hastearekin batera
sortu zen dinamika politiko-soziala eta kulturala aipatu behar da. Bertsola-
ritza, euskal kanta berria, Ikastolak, komunikabideak eta euskal argitalpe-
nak, 1960ko hamarkadan, euskal gizartean sustraiak sendo botata zeuzka-
ten kultur gertakariak ziren, eta frankismoa suntsitzen saiatu bazen ere, ez
zuen lortu. Alfabetatze eta euskalduntzearen hezkuntza-gertakaria, fun-
tsean, herri-mugimendu baten ondorio da.
Odriozolak (1990) ere ideia berbera aipatzen du. Nola definitzen da euska-
raren aldeko herri-mugimendua? Autore horren ustez, euskalgintza, maila
honetan behintzat, euskararen aldeko jarrera-ideologia batetik erne eta he-
datu da, eta bere sorrera-hazkundeetan era askotako euskaltzaleak aritu izan
dira (euskaldunak, erdaldun euskarazaleak, elebidun pasiboak...).
Euskalgintzaren esparru gehienetan (baita Euskalduntze-Alfabetatzean ere)
antzekoak izan dira hastapenak; egoera formal-ofizial/informal-ezofizialen
arabera, gauzak hobeto edo okerrago egin dira. Alfabetatze-Kanpainak
modu honetan hasi ziren.
Gau-eskoletan, sistema frankistaren aurka zegoen oro, prest zegoen euska-
raren alde zer edo zer egiteko, eta ikasgelak lortzea ez zen hain zaila izaten
herriko elkarteei laguntza eskatuz gero.
2. Bigarrenik, erakundeak. Euskaltzaindiak eskainitako babes ofizialaz gain,
Elizak garai horretan izan zuen eginkizuna oso garrantzitsutzat jotzen du.
Batez ere Gipuzkoa eta Bizkaian, alfabetatze-mugimenduak eliz mugi-
menduen azpiegiturari esker funtzionatu zuen; eta, are gehiago, irakasleen
artean gehienak seminario eta komentuetan alfabetatutakoak ziren.
3. Alfabetakuntzaren zuzeneko agenteak, irakasleak. 1960-79 bitarteko ur-
teetan, hauek ziren irakasleen ezaugarriak: gehienak Gipuzkoatik zetozenak
18 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
(%68.7), gizonezkoak (%70.7), gazteak, 1960ko hamarkadan 20 urte ingu-
ru zituztenak (%53.5), eta goi mailako (%36.4) eta erdi mailako (%28.3)
ikasketak zituztenak.
Alfabetatze hedakorra (1970-1979)
1970eko hamarkadan alfabetatzen eta euskalduntzen ari ziren taldeak sendotu
egin ziren oro har; hala ere, diktadura indarrean zegoela, 1971n hain zuzen, zatike-
ta garrantzitsu bat gertatu zen mugimendu barruan, dirudienez arrazoi ideologiko
eta pedagogikoengatik. Sektore batek uste zuen, alfabetakuntzak, egoera politiko
eta sozial baten barruan kokatua zegoenez, pedagogia askatzailearekiko konpromi-
soa eskatzen zuela. Euskaltzaindikoen iritzia justu kontrakoa zen, alfabetakuntzak
soilik literarioa izan behar zuela. Honela, 1972an gipuzkoarren eta bizkaitarren
arteko zatiketa gertatu zen, gipuzkoarrak Euskaltzainditik kanpo geratu baitziren.
1975ean zatituak, elkarte berri batean taldekatu ziren, Alfabetatze Euskaldun-
tze Koordinakundean (AEK), eta 1977tik aurrera euskal nazio-proiektu baten
beharra planteatu zuten alfabetatze eta euskalduntzearen eremu espezifikoan.
Berrantolaketa berri horri esker, AEK mugimenduak hedapen kuantitatibo eta
kualitatibo aski nabaria ezagutu zuen; batetik, etengabeko zerbitzuak eskaintzen
zituen euskaltegiak irekiz, eta, bestetik, alderdi metodologiko eta didaktikoak
lantzen zituen.
Aro horretako ekarpenik garrantzitsuenetako bat, Iztuetaren ustetan, euskara-
ren modernizazioan espezialdutako hiru kultur erakunderen sorrera izan da. Zaha-
rrena, Udako Euskal Unibertsitatea (UEU) da, 1973az geroztik funtzionatzen due-
na. Horri zor zaizkio, batetik, literatura tekniko-zientifikoa sortu izana, eta, beste-
tik, gaurko EHUren elebitasun-azpiegitura ahalbideratu izana.
Elhuyar taldea, izen bereko aldizkariaren inguruan 1974an sortua, euskal
kulturak zeukan hutsune historikoa betetzera etorri zen, talde horrek bildu baitzi-
tuen Zientzia Zehatzetako aditu gazteak esparru horretan euskara modernizatzeko
helburu espezifikoarekin.
Eta, azkenik, Unibertsitate-Zerbitzuetarako Euskal Ikastetxea (UZEI), 1977az
geroztik euskararen modernizazioan eta estandarizazioan eta, bereziki, terminologi
zereginetan lanean ari dena.
Alfabetatze instituzionala (1980-1996)
Azkenik, 1980. urte inguruan instituzio publikoek bideratutako alfabetakun-
tza-motarekin irekitako aroan, faktore baldintzatzaile gisa, Euskal Komunitate
Autonomoan nahiz Nafarroakoan erakundetutako esparru juridiko berria sortu zen
(Iztueta, 1992, 81. or.).
Euskararen egoeran oinarrituz 19
AEK herri-mugimenduak 1978an hasi zituen bere lehen harremanak Gas-
teizko Euskal Kontseiluarekin instituzionaltzera iristeko bideak urratzeko asmoz.
AEK-k aurkeztutako alternatibak, ordea, ez zuen aldeko erantzunik jaso, eta 1981ean
Administrazioak Helduen Alfabetatze Berreuskalduntze Erakundea (HABE)
organismoa sortu zuen, praktikan AEKren plataforma paraleloa eta alternatiboa
bilakatuz.
HABEren sorrerak --sare publikoaren bultzatzailea-- helduen euskalduntze-
-prozesuan aldaketa kualitatibo nahiz kuantitatiboa ekarri zuen: 1) ikuspuntu glo-
todidaktikotik begiratuta aipatzekoak dira: bere metodologia global-estrukturala
lehen une batean; irakaskuntza/ikaskuntza-maila edo urratsen egituraketa (hamabi,
euskalduntzerako; eta bi, alfabetatzerako); ikasleekin zuzenean erabiltzeko material
didaktikoa eta baita lehenengo horren osagarri den materiala ere, esate baterako
HABE hilabetekaria, Euskara ikasten ari garenon aldizkaria, ZUTABE aldizkaria,
etab.; 2) antolakuntza-alorrean betebeharrak arautu ziren, zentro publikoentzat zein
pribatu homologatuentzat, laguntza edo subentzio publikoak jaso ahal izateko. Be-
te beharreko baldintzak hauek ziren: irakaslearen hezkuntza eta titulazioa, lokalen
baldintzak eta euskaltegietako ikasle-taldeetako gutxieneko kopurua, ikastaro-mota
arrakastatsuenen estandarizazioa, etab.
Horrez gain, beste bi gertakari garrantzitsu izan ziren urte horietan:
1. EAEko parlamentuan "Euskararen Erabileraren Normalizaziorako Oina-
rrizko Legea" onartu zen 1982an, eta "Euskararen Foru Legea" NAEko
parlamentuan 1986an.
2. 1983ko azaroaren 29an HABESEA Legea mamitu zen, Euskaltegien Lege
Arautzailea, EAEko parlamentuan 1993an onartua izan zena.
AEK-k bere ikastetxeak homologatzea erabaki zuen 1985ean, aipaturiko Legean
ezarritako arautegiaren arabera subentzio politikaz baliatu ahal izateko. Hala ere,
AEK-ko ikastetxe guztiak ez ziren sistematikoki integratu HABEren sare publi-
koan, eta gaur egun ere, bi sareek, publikoak eta pribatuak jarraitzen dute martxan.
Eusko Jaurlaritzak bere erakunde ofiziala duen moduan, Nafarroan ere sortu
zen berariazko erakundea: Helduen Euskalduntzerako Ikastegia (HEI) izenekoa.
Euskal Autonomia Erkidegoari (EAE) dagokionez, hala ere, duela gutxira arte
bi sare publiko zeudela aipatu behar da: HABEren euskaltegiak batetik, eta udalen
esku daudenak bestetik. Gaur egun, HABEren euskaltegiak erabat desagertu dira,
eta udal euskaltegiak, HABEren babesean eratuak, oso hedatuak daude Gipuzkoan
eta Bizkaian.
Aipatzekoa da, baita ere, 1989an Ikas eta Ari (IKA) koordinakundea sortu zu-
tela ordura arte AEKn egondako zenbait euskaltegik. IKAk Araban eta Nafarroan
dihardu lanean eta dozenatik gora euskaltegi koordinatzen dira bertan (EKB, 1994).
20 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
HABEk, bestetik, publiko nahiz pribatu diren hainbat erakunderekin hitzar-
men bereziak sinaturik dauzka. Nabarmentzekoak dira hainbat unibertsitaterekin
sinaturik dituenak: Deustuko Unibertsitatea, EUTG eta UNED (Iñigo, 1992).
Gainera, EAEko eskola publikoetan maisu-maistra ugari dabil Irakaslegoaren
Alfabetatze Euskalduntzea (IRALE) izeneko programan, Irakasle-eskolek ere
euskalduntze-klaseak ematen dizkiete bertara sartzen diren ikasle erdaldun guztiei,
Nafar Gobernuak ehunka funtzionario ditu berak zuzenean ematen dituen kla-
seetan, Hizkuntza Eskola Ofizialak, etab. (Iñigo, 1992).
Bestetik, EKBko Euskalduntze- eta Alfabetatze-Sailaren berri eman beharra
dago. Bertan herri ekimenez sortutako euskaltegi eta erakunde asko koordinatzen
dira, eta publiko batzuk edo publikoetan dabiltzan irakasleak ere bai. Sail honek ez
zuen antolakuntza ofizialik; lan-ildo jakinaren inguruan biltzen zituen, unean-unean
elkarlanerako prest zeudenak (Iñigo, 1992).
Gorago nabarmendu ditugun euskaltegi autonomoez gain, aipatzekoak dira
Maizpide eta beste euskaltegi homologatu batzuk. Maizpide euskaltegia Goierriko
Euskal Eskolaren ondotik sortu zen 1988an. Bestalde, Bilbon 70eko hamarkadaren
bukaeran sortuak batzuk eta 80koaren hasieran beste batzuk, lau euskaltegi handik
osatu zuten Elkarlan elkartea. Elkarlaneko euskaltegiek --Gasteizko Udaberria eta
Hegoalde, eta Donostiako Ilazki, Urrats, Legazpi-6, Urumea, Monpas eta Hitzez
euskaltegiek, besteak beste-- sortu zuten 1992an Bertan izeneko euskaltegi ho-
mologatuen federazioa. Federazio honetan Euskal Autonomia Erkidegoko euskal-
tegi homologatuen ia %40 biltzen da gaur egun.
1990eko hamarkada-hasieran, orain arte garatutako hizkuntz politika eta plan-
gintzan hausnartzeko beharra ikusten da, ez bakarrik instituzio ofizialetatik, baita
erakunde sozialetatik ere.
HABEk 1993an antolatutako gogoeta-jardunaldietan (1994), hamabi urteko
bere historia eta etorkizuneko proiektuak ziren garapen didaktikoari dagozkionak,
hizkuntz politika, etab. Horien artean aipagarriena "euskalduntze orokorraren"
helburua da, ezagutza formaletik harantzago doana, euskararen ohiko erabilera eta
euskaraz bizitzeko aukera helburutzat dituena.
Horretarako norantza horretan egindako ekintza guztiak batu eta integratzeko
beharra planteatu zen, liderraren eginkizuna hizkuntz politika publikoak izango
lukeelarik.
Urtebete beranduago, 1994an, Euskal Parlamentuko Instituzio eta Barne
Komisioan, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntz Politikarako Idazkaritzak egindako
Agerpenean, Idazkaritza horretatik egindako burutapenak adierazi ziren. Lehen
kapituluan hamar urtetan lortutako emaitza ikusgarriak azpimarratzen dira: 95.000
elebidun gehiago, batez ere hezkuntza-sistemari esker; erdaldunen (ez euskal
Euskararen egoeran oinarrituz 21
hiztunen) gutxitzea, populazioaren hiru laurdenak izatetik erdia izatera pasatuz;
etab. Bigarren kapituluan hizkuntz politikaren aurrerantzako bidea aipatzen da:
1. Kohesio sozialerako bidea urratu, bi komunitate eta hizkuntzak onartuz, eta
bien arteko komunikazio- eta solidaritate-bidea urratu, gizarte elebidun
bakar batera hurbilduz.
2. Euskal Herri osoan euskararen normalkuntzarako bideak urratu.
3. Euskarari eta gaztelaniari erabilpen-gune propioak aitortu.
4. Ekintza sozialen protagonismoa indartu.
Hirugarren kapituluan, hizkuntz normalizazioari dagokionez, instituzio publi-
koen eta erakunde sozialen arteko koordinazioaren eta elkarlanaren beharra azpi-
marratzen da.
Antzeko burutapenak egin ziren euskararen normalizazioarekin erlazionaturi-
ko erakunde sozial desberdinetatik ere. Adibidez, Euskal Herrian Euskaraz-ek
(EHE) 1988an eta 1994an, EKBk 1991n eta 1994an, Arrasate Euskaldundu
Dezagun-ek (AED) 1993an, UEUk 1995ean, etab. AEKren burutapenak ere ingu-
rune horretan kokatzen dira. Oro har, talde hauen burutapenak muturrekoagoak
dira, ezkorrago agertzen baitziren euskalduntze-prozesuari eta lorpenei dagokienez,
elebitasun sozial orekatu eta egonkorra ezinezkoa dela pentsatuz.
Hizkuntz politikari eta plangintzari dagokienez, bi mundu osatzen duten talde
hauetan, ofiziala eta soziala, antzekotasunak eta desberdintasunak aurkitzen ditu-
gu. Antzekotasunen artean aipagarriena hauxe da: euskararen erabilerari, euskaraz
bizitzeko aukerari eta euskarazko sormen kulturalari emandako bultzada eta insti-
tuzioen eta erakundeen arteko koordinazio-beharra. Desberdintasunen artean, be-
rriz, aipagarriena ondorengoa da: Euskal Herriarentzat azken helburutzat proposa-
turiko hizkuntz normalizazio-eredua eta bi mundu hauen arteko koordinazioaren
eta elkarlanaren eredua.
1.3. EUSKARAREN ERABILERA
Euskararen erabileraren garrantzia
Euskal Herria aldaketa-egoera erabat dinamikoan sartuta dago, azkeneko ha-
markadetan eta gaur egun, eremu eta alor guztietan. Eremuen artean, bat euskarari
dagokio. Aldaketa-egoera honetan euskarak garrantzi berezia du, eremu garran-
tzitsua izateaz gain, eremu guztien arteko erlazioak ziurtatzen dituelako, edo alor
guztien arteko topagune gisa funtzionatzen duelako. Horregatik, ez da harritzekoa
euskararen inguruan horrenbeste iniziatiba, indar, ekintza, ikerketa, eztabaida, eta
abar izatea.
22 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
Euskararen erabilera, euskararen normalkuntzaren helburu
Euskararen normalkuntza osoa lortzea premiazko arazoa eta helburua da; ho-
rregatik, gaur egungo egoerari normalizazio-prozesu egoera deitzen zaio, "normal-
kuntza" eta "normalizazio" hitzei balio sinboliko-pragmatikoa emanez. Euskararen
normalkuntza eta euskararen normalizazioa era ezberdinetan defini daitezke. Lan
honetan kontuan hartuko diren definizioak ondorengoak izango dira:
1. Euskararen normalkuntza, Euskal Herrian euskararen presentzia eta erabi-
lera arrunta, osoa eta nahikotasunezkoa helburu duena (Sánchez Carrión
Txepetx, 1987);
2. Euskararen normalizazioa, berriz, normalkuntzaren helburua lortzeko garatu
behar diren prozesuak.
Gaur egun oraindik euskararen normalkuntzari eta normalizazioari buruzko
zenbait eztabaida faltsu mantentzen dira, adibidez: euskararen ezagutzaren eta
erabileraren artean lehentasuna zerk duen. Egungo egoeran oso beharrezkoa da
euskararen ezagutzaz eta jabetzaz edo ikaskuntzaz jardutea eta aztertzea, horiek
gabe ezinezkoa delako euskararen erabilera; baina premiazkoa dena --edo lortu
behar den azken helburua-- euskararen presentzia eta erabilera da. Bestalde,
ikerketa gehiago eta ezagutza handiagoa dago euskararen jabekuntza-prozesuari
buruz, erabilera-prozesuari buruz baino.
Aipatutako eztabaidak modu eta indar ezberdinez dirau Euskal Herriko hiru
eremu administratiboetan. Lege aldetik ere, Hego Euskal Herrian, Euskal Autono-
mia Erkidegoan (EAE) 1982an onartutako "Euskararen Erabileraren Normaliza-
ziorako Oinarrizko Legean", zuzenean erabilerari buruz mintzatzen den bitartean,
Nafarroako Autonomi Erkidegoan (NAE) 1984an onartutako "Euskararen Foru
Legean", gehienbat euskararen ezagutzari buruz mintzatzen da; Ipar Euskal He-
rrian, ez dago euskararen aldeko legerik. EAEn, normalizazio-prozesua aurreratuta
badago ere, eztabaida soziala oraindik ere bizirik dago; plangintzak egiterakoan,
ezagutza-maila azpimarratzen da gehienetan, hizkuntz eskakizun batzuk lortzea
jartzen da helburu, euskararen erabilerak behar duen garrantzia kontuan hartu
gabe. Azken helburua euskararen ezagutza izango balitz bezala jokatzen da; zer
esanik ez beste lurraldeetan, egoera are larriagoa baita.
Gizartean oso nabaria eta gogorra da eztabaida hau. Asko laburbilduz, bi joe-
ra bereiz daitezke: 1) Alde batetik, euskararen ezagutzarekiko plangintzak onartzen
dituztenak --baina erabilerarako proposamenak onartzen ez dituztenak--. Neurri
handi batean, oraindik erdaldun direnek eusten diote joera honi; 2) Bestalde, eus-
kararen erabilera normaldua nahi dutenak eta, horregatik, erabilerarako plangin-
tzak indartu nahi dituztenak. Arlo horretan kokatuko genituzke jadanik euskaldun
direnak baina euskara erabiltzerik ez dutenak edo euskaraz ezin bizi daitezkeenak.
Gabezia hori indar handiz sentitzen dutelako uler daiteke askotan entzuten den
Euskararen egoeran oinarrituz 23
"euskara ez da galduko ez dakitenek ikasten ez dutelako, baizik dakitenek erabil-
tzen ez dutelako" (Artze) esaldia hain barneratuta egotea euskaldunen artean. Hala
eta guztiz ere, beste ikuspegi batetik begiratuta, euskara ez erabiltzearen errua ez
dagokie euskaldunei, erdaldunei baizik, euskaldunek erdaldunekin egiten dituzten
harremanak eta komunikazioak (Alvarez Enparantza Txillardegi eta Isasi Balantza-
tegi, 1994) derrigorrez erdaraz egin behar dituztelako.
Ikerketa-eremuan, agian, gutxiago nabaritzen da eztabaida hau, berdin ekimen
ofizialeko ikerketen artean, edo ekimen sozialekoetan ere. Ondoren, ikerketa ba-
tzuk aipatuko dira, lurraldetasunaren araberako irizpideari jarraituz. Euskal Herri
osorako egin diren ikerketetan, batez ere Euskararen Jarraipena (Eusko Jaurlaritza,
1995) eta Euskal Herriko Soziolinguistikazko Inkesta, 1996. Euskararen Jarrai-
pena II (Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua eta Euskal Kultur Erakundea,
1999) lanetan, bai euskararen ezagutza eta bai erabilera aztertu dira. Aipatu behar da
ezagutza aztertu ordez, "hizkuntz gaitasuna" aztertzen dela lan horietan, kontzeptu
hau baikorragoa izanik, ezagutzen eta erabileraren arteko lotura egiten duelako
(Sánchez Carrión Txepetx, 1987). Hego Euskal Herrirako egin diren ikerketetan
ere, ezagutza eta erabilera aztertu izan dira (Siadeco, 1979, 1991). Antzera gerta-
tzen da EAErako egin direnetan (Ruiz de Olabuenaga, 1983, 1984; Azurmendi,
1986, 1990; Eusko Jaurlaritza, 1989; Garmendia, 1992), eta NAErako egin
direnetan (Zabaleta, 1995). Ekimen sozialaren baitan egin direnetan, gehiago
azpimarratzen da, agian, erabileraren garrantzia, batez ere EKB, EHE, Bagara eta
antzeko erakundeek bultzatu eta Siadeco erakundearen gidaritzapean egin diren
zenbait bailaratako azterketetan (Tolosaldean, Urolaldean, Donostialdean, eta abar)
eta BAT aldizkarian (3-4, 1991; 28, 1998) adierazten den moduan.
Ikerketak sailkatzeko beste irizpide batzuk ere badaude, adibidez zein helburu
eta ikuspegi jarraituz egin diren. Orain arteko ikerketa gehienen helburua
egoeraren deskribapen dinamikoa egitea izan da. Hau da, kronologikoki epealdi
batzuk mantenduz, euskararen ezagutzaren eta erabileraren egoera nola aldatzen
den adieraztea, aldaketa hauek hoberanzko edo garapen positiboranzko jokabidea
izango zuten itxaropenarekin. Deskribapen dinamikoa egiten duten ikerketek
gehienbat ikuspegi soziologikoa jarraitu dute, gehienak soziologoen zuzendaritza-
pean egin direlako, bai ekimen ofizialekoak eta baita sozialekoak ere. Horregatik,
bi atal hauek bereizten dira ikerketa gehienetan: 1) Alde batetik, populazioaren
bilakaera deskribatzeko aztertzen diren zenbait aldagai soziodemografikoren arabe-
rako atala: adina, generoa, jaioterria, bizilekua, lehen hizkuntza, gurasoen lehen
hizkuntza, hizkuntz gaitasuna, eta abar. 2) Bestalde, eremu sozial ezberdinen bila-
kaera deskribatzeko aztertzen direnak: a) kontestu sozialak: etxea, hezkuntza,
administrazioa, osasun-zerbitzuak, kalea, kirolguneak, eta abar; b) komunikazio-
-guneak: gertuko familia, urruneko familia, lagunak, lankideak, ikaskideak, ezeza-
gunak, eta abar. Horrela, ikerketa bakoitzak euskararen momentuko argazkia edo
erradiografia azaltzen du; eta ikerketen arteko konparazioa eginez, momentu ez-
24 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
berdinen arteko bilakaeraren deskribapena lortzen da. Aurreko paragrafoan aipatu
diren ikerketak era horretakoak dira.
Badira, ordea, gutxiago izan arren, bestelako ikerketak ere. Ikerketa horien
helburua euskararen bilakaera noranzkoa den esatea eta neurtzea da, baina ez ikus-
le gisa soilik, bilakaeran eragiteko asmoarekin baizik. Ikerketa-mota hauek bila-
kaera nola gertatzen den azpimarratzen dute, zein prozesuren bitartez esplika
daitezkeen gertatutako aldaketak, alegia, horrela euskararen plangintzez arduratzen
direnei argibideak proposatu ahal izateko. Arduradun horiek ikuspegi teorikoagoa
dute, gertaerak eta portaerak prozesuen bitartez aztertzen dituztelako. Gainera,
ikuspegi zabalagoa dute, ez bakarrik soziologikoa, baita psikologikoa eta psikoso-
ziala ere. Gisa honetako ikerketak gehienbat unibertsitate-eremuan egin dira. On-
dorengoak azpimarra daitezke: 1) Hezkuntzaren eremua aztertu dutenak, gehienak
ikuspegi soziologikoari eta pedagogikoari jarraituz (Erriondo eta Isasi, 1997);
horien emaitzen laburpena Bilingüismo y educación en el País Vasco liburuan argi-
taratu da (Etxeberria, 1999). 2) Batez ere ikuspegi psikosozialari jarraitu diotenak:
Sánchez Carrión Txepetx (1987) (autore honek izan duen eragin berezia azpimarra-
tu beharra dago), Larrañaga (1995), Arratibel (1999); lan hau testuinguru horretan
kokatzen da.
Euskararen erabilera indartzeko asmoak eta plangintzak
Euskararen normalkuntza euskararen erabilera osoa lortzen denean lortuko
da. Horretarako, gaur egungo normalizazio-prozesuan zenbait asmo eta plangintza
daude: 1) Batetik, ekimen ofizialetik eta EAErako azkenaldian sortu diren
plangintzak: a) Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia / Plan General de Promoción
del Uso del Euskara (Eusko Jaurlaritza, 1999); b) Unibertsitaterako, UPV/EHUko
Euskararen Erabileraren Normalizaziorako II. Plangintza / II Plan de Normali-
zación del Uso del Euskara en la UPV/EHU (UPV/EHU, 1999); c) Unibertsitate
aurreko hezkuntzarako, NOLEGA 1999-2000 Aurkezpen Txostena (Eusko Jaurlari-
tza, 1999); d) Udaletarako, Euskararen normalizazioari buruzko Udal Jardunal-
diak (Eusko Jaurlaritza, 1991); 2) Bestetik, ekimen sozialetik sortu direnak: a)
Euskal Herri osorako, Euskararen Normalkuntzarako Plan Estrategikoa (Kon-
tseilua, 1999); b) Hego Euskal Herriko eremu batzuetarako: irakaskuntzan (BAT
10, 1993), lan munduan (BAT 11, 1993), administrazioan (BAT 17, 1995),
unibertsitatean (BAT 25, 1997). Ondoren, adibide batzuk aipatuko dira.
Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia (Eusko Jaurlaritza, 1999) 1998an onar-
tu zuen Gobernu Kontseiluak. Plan horretan asmo eta arau hauek azpimarratzen
dira:
1. Aurkezpenean esaten den moduan, «azken aldi honetako Euskararen
Aholku Batzordeak, berriz, orain argitaratu den Euskara Biziberritzeko
Plan Nagusia burutu du, orain arte egin dena arakatu ondoren. Horretarako
Euskararen egoeran oinarrituz 25
gogoeta eta eztabaida sakonak egin ditu. Lehenik, jakina, egin dena
aztertzeko eta balioesteko euskararen indarguneak eta ahuleziak non
dauden, zein alorretan, zehaztu du, argi eta garbi. Azkenik, erremedioak
eskaintzen ahalegindu da: susperraldirako proposamenak eskainiz,
irizpideak, lehentasunak, baliabideak eta abar finkatuz» (11. or.).
2. Sarreran, helburu batzuk aipatzen dira: euskararen transmisioa, erabilera
eta kalitatea indartzea; euskararen funtzionaltasuna eta lurraldetasuna
lortzea; «euskaraz bizi nahi duten herritarrei horretarako aukerak berma-
tzea... maila pertsonalean, sozialean eta ofizialean» (16. or.); euskararekiko
"diskriminazio positiboa" egitea, euskaldunen eskubide linguistikoak
orekatu arte, euskararen erabilera ziurtatu ahal izatea; botere publikoen eta
ekimen sozialen arteko kolaborazioa indartzea.
3. Bederatzi kapituluak hiru ataletan banatzen dira: 1.) Gaur egungo diagno-
sia, puntu hauek bereiztuz: oinarri historikoak eta juridikoak, gaur egungo
euskararen indarguneak eta ahuleziak garrantzitsu kontsideratzen diren ha-
mabost eremutan, eta gaur egungo giza eta diru-baliabideak. 2) Plangintza
berrirako kontuan hartu beharrekoak: hizkuntz politikan eragiten duten
mehatxuak eta aukerak, datozen hamar urteetarako erronka nagusiak eta
horretarako behar diren giza eta diru-baliabideak. 3) Plan Nagusiaren gau-
zatzea eta jarraipena eta erabiliko den prozedura.
4. Indarguneak eta ahuleziak aztertzen direnean, honako eremuak bereizten
dira: irakaskuntza, familia, aisia, kirola, kulturgintza, telebista, irratia, pren-
tsa idatzia, liburugintza, publizitatea, euskalduntze-alfabetatzea, enpresa-
-mundua, erlijioa, administrazioa eta corpus-plangintza eta euskararen
kalitatea.
5. Hizkuntz politikan eragiten duten mehatxuak hauek dira (47. or.): «Euskal-
dun berrien behar funtzionalak eta sinboliko-afektiboak ez betetzeak age-
rian jar dezake euskara ikasteko ahaleginak ez direla nahikoa atsegingarri»;
«erdararen aldeko arau sozialpean jarraitzeko inertziaren zama. Honekin
batera, ... oinarrizko kalitate-irizpidetzat ez hartzea»; «erdarazko komuni-
kabideek duten eragin erdaltzale gero eta handiagoa» izatea; «elebakarta-
sunaren aldeko diskurtsoa»; «helburuen eta bideen arteko adostasun falta».
6. Hizkuntz politikan eragina duten aukerak dira (48. or.): «Elebitasunaren
aldeko jarrera»; «bezero-jarrera areagotzea»; «elebidunen masa kritikoa»;
«teknologia berriak»; «azken urteotan euskarak lortu duen ospea eta
indarra».
7. Datozen hamar urteetarako erronka nagusiak ondorengoak dira (49. or.):
helburu nagusia, «Euskal Herrian, maila pertsonalean, sozialean eta ofi-
zialean, euskararen berreskurapen osoa lortzeko euskararen aldeko urratsak
26 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
areagotzea»; hiru helburu estrategikoak: «euskara, belaunaldiz belaunaldi
eta etenik gabe, ondorengoetaratzea», «belaunaldi berrietako euskaldunen-
tzat euskara heldu-aroko erabilera-eremu berezi eta garrantzizkoetarako
atsegin eta gaztelania bezain baliozko egitean datza. Horretarako, euska-
razko zerbitzuen eskaintza eskolatik harantzago eraman eta beste erabilera-
-eremu berezi eta garrantzizkoetara zabaldu behar da»; euskara «eroso eta
erraz hitz egiteko, elikatu egin behar da, liburu, irrati, aldizkari, egunkari,
telebista eta abarren bidez».
8. Hizkuntz politikan giza eta diru-baliabideak jarri (61. or.): itzulpen-politi-
kan; hizkuntz irizpideak adostean, administrazio-eremuan, honako ataletan:
zerbitzuetan, argitalpenetan, dirulaguntza-deialdietan, erosketa eta kontra-
tazioetan, langileen etengabeko prestakuntzan; funtzionarioen euskaldun-
tze-alfabetatzean; euskararen sustapenean, «Administrazioak finkatu egin
beharko luke zeintzuk diren estrategikotzat (eta, beraz, "ezinbestez" susta-
tzekotzat) jotzen dituen jarduera-esparru, ekimen edo elkarteak, bai euskal-
gintzan eta baita gizarteratze-eremuan ere»; corpus-plangintzan (Euskal-
tzaindiarekin) eta hizkuntzaren industrian. Helburu hau betetzeko, «Herri-
-Aginteak Koordinatzeko Batzordeak prestatu beharko luke, gehienez ere
urtebeteko epean, gutxieneko giza baliabideei eta aurrekontu arruntekiko
diru-proportzioei buruzko proposamen zehatza».
9. Hau guztia aurrera eramateko lege-garapena egin beharra egongo delako,
"Lege-Garapeneko Batzorde-atala" antolatu beharko da, baita "Jarraipene-
ko Batzorde-atala" ere, guztiaren betetze-maila jarraitzeko, Euskararen
Aholku Batzordearen pean.
Eta Euskararen Normalizaziorako Plan Estrategikoa Prestatzeko Eskuliburua
(Kontseilua, 1999) izeneko argitalpenean adierazten diren asmoen eta arauen
artean, honako hauek dira batzuk:
1. Hitzaurrean esaten den moduan (3. or.): «Euskara bere betetasunera eta
osotasun betera iritsi dadin eragina izango duten helburuak eta jardunbi-
deak definitu eta abiarazi»; «Euskal Herriko erakunde eta gizarte-eragile
guztiak partaide egitea»; «hizkuntzaren normalizazioak mailaz mailako
prozesua izan behar du, ... borondate onean oinarritu beharrak berak dakar,
nolabait, komunikazio-lan handi bat egin beharra, herritar guztiak jakitun
egin eta sentsibilizatzeko, baina, batez ere, gizarteko eragile guztiek
--enpresa alorrekoek, hezkuntzakoek, kulturakoek, erakundeetakoek, eta
abar-- Euskal Herrian Euskararen erabilera Normalizazioko lanetan ardura
har dezaten eta eginkizun horretan konpromiso zehatzak har ditzaten bul-
tzatu, gogoberotu eta animatzeko»; «diagnosi zehatz bat egin behar dela
euskarak gaur egun duen egoeraz, alde batetik normalizazioak bere alde
dituen eragileak, eta bestetik euskararen normalizazio-prozesuak dituen
Euskararen egoeran oinarrituz 27
oztopo eta ezintasunak azpimarratuz. Hortik abiatuta, Euskal Herriko gizar-
te, ekonomia eta kultura bizitzak dituen alor desberdinetarako egokien diren
helburu estrategikoak eta jardunbideak zeintzuk diren zehaztea...».
2. Sarreran azpimarratzen da dokumentua metodologiazko gidaliburu gisa
hartu behar dela, ikuspegi teknikoa erabiliz, metodologia, teknikak eta
tresneria proposatzeko. Gehiago zehaztuz, helburuak ondorengoak dira:
gizarteko sektore ezberdinek parte hartzea; adostasuna lortzea, konpromiso
zehatzak hartu eta burutzeko; estrategiazko ikuspegia erabiliz, lehentasuna
ekimen-alorrei, helburuei eta jardunbideei emanez; jarraipen-, ebaluaketa-
eta kontrol-sistema bat diseinatuz, prozesuak aurrera jarrai dezan ahalegin-
tzea; arrakasta izango duten faktoreak aipatzea.
3. 13. orrialdean dagoen taulan plangintzaren 2 aldiak adierazten dira: 1)
Gogoeta estrategikoa eragile garrantzitsuenek konpromisozko "dokumentu
zehatzak izenpetzea" gauzatzeko; 2) Euskal Herriko barruti jakinetarako
hizkuntzaren normalizaziorako Plangintza Estrategikoak aurkeztea: udale-
rri, eskualde eta eremu soziolinguistikoetan, "ekimenak abiaraztea" gauza-
tzeko. Bigarren aldi honetan, aipamen hau egiten da: «sektore estrategikoak
zein diren eta haien jarrerak»; honela ezaugarri psikosozialak ere kontuan
hartzen dira. Eta 16. orrialdean dagoen beste taula batean, bi aldi hauetan
parte hartuko duten erakundeak zein izango diren adierazten da.
4. Bereizten diren eginkizunak ondorengoak dira (17 or.): 1) Lehen aldian:
a) "Bai Euskarari" akordioaren jarraipen-batzordeak: prozesuaren metodo-
logia hartzea; norabide nagusiak finkatzea; prozesuen emaitzen finkatzea;
plangintzaren jarraipena egitea; herritarrei prozesuaren aurrerapenaren eta
hartutako konpromisoen berri ematea; b) plangintza egiteko ardura duen
batzordeak: prozesuaren metodologia ezagutu eta hartzea; erabakiak har-
tzeko irizpideak proposatzea; prozesuak dirauen bitartean behar den infor-
mazioa ematea; iritzi publikoaren aurrean Plangintzaren lidergoa eramatea;
prozesuan zehar egiten diren pausoak aztertu eta balioztatzea; lan-taldee-
tan/batzordeetan parte hartzea; giltzarrizko eragileekin hitzarmenak
sinatzeko negoziatzea; c) Eskualdekako Sektore Batzordeek: sektore
bakoitzean euskarak duen egoeraren azterketa eta diagnosia egitea; sektore
bakoitzerako helburu estrategikoak definitzea; jardunbideak definitzea eta
ekimen-proposamenak egitea. 2) Eta bigarren aldian: a) Barrutiko Aholku-
laritza-Batzordeak: diagnosian oinarrituta, dagokion lurralde barrutirako
hizkuntz proiektua definitzea; dagokion lurralde barrutiko gogoeta-proze-
suaren emaitzak balioztatzea; herritarrei berri ematea; dinamizatzea eta
jarraipena egitea; sektore bakoitzean euskarak duen egoeraren azterketa eta
diagnosia egitea; b) Barrutiko/Udaleko/Eskualdeko Sektore Batzordeek:
sektore bakoitzerako helburu estrategikoak definitzea; jardunbideak defini-
28 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
tzea eta ekimen-proposamen zehatzak egitea. Hauek guztiak, egutegi
batekin eta baliabide batzuekin lotzen dira.
5. Metodologiazko prozesuaren deskribapenaren III. atalean, izan daitezkeen
lan-taldeak edo sektorekako batzordeak bereizten dira (24 or.): 1) Eskola-
eta hezkuntza-sektorean: unibertsitateaz kanpoko irakaskuntza, unibertsi-
tatea, irakaskuntza arautu gabea; 2) Lan munduan: enpresario-elkarteak,
sindikatuak eta kolegio profesionalak; megadendak eta banaketa-kateak;
merkatalgune txikiak eta ostalaritza; finantzak eta aseguruak; kolegio
profesionalak; 3) Gizarte- eta kultura-alorretan: kultura- eta kirol-ekitaldiak
antolatzen dituzten antolatzaileak; kirol-elkarte nagusiak; kirol-elkarteak;
mugimendu sozialak; liburuak eta argitalpenak; 4) Zerbitzu publikoetan:
osasuna, gizarte-ongizatea, garraio publikoa, zerbitzu orokorrak (elektri-
zitatea, gasa, eta abar); 5) Hedabideetan: komunikabideak, publizitatea.
6. Metodologiazko teknikak eta tresnak aipatzen dira IV. atalean, Plangin-
tzaren prestaketan parte hartzen duten lan-taldeekin egiten diren azterketa-,
gogoeta-, eztabaida- eta erabaki-bilerak aztertzen dira. Talde-dinamikan
erabiltzen diren zenbait teknika proposatzen dira. Eta informazio kuantita-
tibo eta kualitatiboa biltzeko ohiko teknikak erabiliko dira: elkarrizketak,
inkestak, estatistika-datuen bilketa eta azterketa, dokumentazio-iturriak, eta
abar.
7. Eta lan guztia errazteko, eranskinean fitxak eta euskarriak proposatzen dira.
Laburbilduz, aipatu diren bi Plangintza horietan (ekimen ofizialekoa bata,
ekimen sozialekoa bestea), antzekoak dira zenbait ezaugarri, baina beren arteko
ezberdintasunak ere badira. Bietan ikuspegi nagusia soziologikoa dela eta,
ezaugarri psikosozialak ez dira gehiegi kontuan hartzen. Maila pragmatikoa, aldiz,
ezberdina da bi plangintzetan: handiagoa Kontseiluko Plangintzan, Eusko Jaur-
laritzako Plangintzan baino.
Plangintza horietan aipatzen direnak gauzatzeko, beharrezkoa da ezaugarri
psikosozialak kontuan hartzea. Aplikazio-maila ezberdinetan: norbanako mailan,
talde mailan, sektore/udaletxe/lurralde/eta abarren mailetan. Hauxe da, hain zuzen,
esku artean daukagun lan honek egin nahi duena, sumatzen diren hutsune batzuk
bete nahian; bestela esanda, prozesu soziologikoen ondoan, bestelako prozesu psi-
kosozialak ere esanguratsuki gertatzen direlako, hauek izango dira lan honetan lan-
duko direnak.
Egungo euskararen erabilera, ikerketa soziodemografikoen arabera
Euskarari buruzko ikerketak, baita erabilerari buruzkoak ere, soziologoek
burutu izan dituzte gehienbat; hori dela eta, ikuspegi soziologikoa erabili izan da
bereziki. Zehazkiago, ikuspegi mikrosoziala izan dute euskararen erabilera (eta
Euskararen egoeran oinarrituz 29
jabekuntza) aztertzean; horregatik, Euskal Herriko biztanleen zenbait ezaugarri
hartu dituzte aztergai, aldagai soziodemografiko gisa kontsideratuz. Aldagai hauen
artean: 1) Batzuk ohikoak dira, edozein azterketa soziodemografikotan erabiliak;
adibidez: adina, sexua, jaioterria, bizilekua, eta abar; 2) Beste batzuk bereziki
euskarari dagozkionak dira; adibidez: lehen hizkuntza, euskarazko gaitasun-maila,
jaioterriaren euskararen dentsitatea, bizilekuaren euskararen dentsitatea, gurasoe-
kiko antzeko ezaugarriak, eta abar; 3) Azkenik, euskararen erabilerari dagozkion
aldagai bereziak daude, hala nola erabilerarako bereizi ohi diren eremu sozialak:
familia, lagunartea, lan-mundua, hezkuntza-mundua, administrazio-guneak, eta
abar. Horrela, euskararen arloan, batez ere ezaugarri edo aldagai soziodemografi-
koen egoerari buruzko informazioa dago, bai egungo egoera ezagutzerakoan, eta
baita euskararen historia edo egoera historikoa ezagutzerakoan ere. Informazioa
nahiko zabala dela ere esan daiteke. Orain, laburpen gisa, ikerketa horien ondorio
nagusiak aipatuko dira:
1. Ikerketa gehienetan, ez da isolatuki aztertu euskararen erabilera, euskararen
jabekuntza- eta gaitasun-mailari dagozkion prozesuekin batera baizik. Pro-
zesu hauek azaltzeko gehien aztertu diren ezaugarriak soziodemografikoak
dira, agian soziologoak izan direlako gehienbat ikerketa hauek bideratu
dituztenak.
2. Euskararen erabileran gehien eragiten duten aldagaiak soziodemografikoak
edo sozioestrukturalak dira (EJ-95, 1995; Siadeco, 1991), euskararen pre-
sentziaren dentsitatearekin, edo trinkotasunarekin, zerikusia dutenak: 1)
Lurraldearekin erlazionatuak, euskaldun-proportzioa kasu; 2) Eremu sozia-
larekin lotuak, euskaldun-proporziorik handiena eta euskararen erabilera
handiena eremurik gertukoenetan (familian, batik bat) gertatzen delako; 3)
Norbanakoarekin zerikusia dutenak, bakoitzaren sare sozialaren euskaldun-
-proportzioa (kantitatea) eta harremanen maiztasuna (intentsitatea) kasu; 4)
Mintzakide-moten araberakoak. Horien ezaugarri batzuk kontuan hartu be-
har dira; adibidez, haurrekin eta haurren aurrean hitz egiterakoan, euskara
gehiago erabiltzen da.
3. Soziodemografikoak ez diren aldagaiek ere eragina dute euskararen era-
bileran, indar gutxiagorekin bada ere. Horien artean, eragin handienekoak
aldagai psikolinguistikoak lirateke, euskararen gaitasun-maila erlatiboaren
araberakoak. Horiek ere modu anitzean ulertu beharko lirateke: 1) Norba-
nakoaren euskararen gaitasun-maila erlatiboa, euskaraz aritzeko erdaraz
aritzeko baino erraztasun handiagoa, edo gutxienez parekoa, behar delako;
2) Mintzakidearen euskararen gaitasun-maila erlatiboa, komunikazio-ekintza
bakoitzean euskara aukeratu eta/edo mantendu ahal izateko gutxienekoa.
4. Ondoren datoz aldagai psikosozialak (euskararekiko jarrerak, motibazioak,
leialtasuna, usteak, nahiak, identitatea, eta abar), ikerketa batzuetan (EJ-95,
1995), ez ordea beste batzuetan, beherago azalduko den bezala.
30 Menpeko hizkuntzaren bizi-kemena
5. Aldagai hauek guztiak konbinatu dituzte Isasi eta Iriarte (Isasi eta Iriarte, BAT
28, 1998) ikerlariek, Txillardegiren eredu matematikoa (Txillardegi, 1984;
Alvarez Enparantza eta Isasi Balantzategi, 1994) erabiliz. Ikerlari horiek
esaten dutena errepikatuz: "Hizkuntza gutxiagotuaren erabilera-maila hiru
osagaien funtzio zuzena izango litzateke, elebidunen proportzioa, mintzaki-
de-taldearen tamaina edo solaskide-kopurua erabilera askean eta hizkuntza
gutxiagotuarekiko leialtasuna" (51. or.). Horretarako, erabilera-maila enpi-
rikoki kalkulatzeko formula eskaintzen dute; hau da, aldagai-mota soziode-
mografikoak eta psikosozialak kontuan izanik.
6. Isasi eta Iriarte (BAT 28, 1998) autoreek Txillardegiren (1984) eredu
matematikoa berriztatzen dute, eredu isotropikotik eredu anisotropiko
batera pasatuz: euskaldunak ez direlako modu homogeneoan banatzen,
euskaldun norbanakoek euskaldun/erdaldun proportzio ezberdineko sareak
dituzte eta. Horrela, eredu anisotropikoa Txepetxek proposatzen duen
euskararen trinkotasun-beharraren ereduaren adierazle enpirikoa dela
esaten dute (55. or.), bien arteko lotura eginez.
7. Isasi eta Iriarte (BAT 28, 1998) autoreek beste ideia batzuk ere azpima-
rratzen dituzte. Oro har, aldagai psikosozialen rola nabarmentzen dute:
1) «Proportzioak biztanleria orokorrean euskaldunek daukaten pisua adie-
razten digu. Horrela, euskaldunen proportzioaMenpeko hizkuntzaren bizi-kemena