Zigor Arteaga, Ainhoa Lamariano, Roxali Sarasua, Puy Ziaurriz
Karrantzako
naturaren
gidaliburua
Udako Euskal Unibertsitatea
Bilbo, 2000
Z.Arteaga
© Zigor Arteaga
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-8438-011-4
Lege-gordailua: BI-2577-00
Inprimategia: SERVISISTEM, Bilbo
Azalaren diseinua: Iñigo Ordozgoiti
Azalaren aurrealdeko argazkia: A. Lamariano
Azalaren atzealdeko argazkia: Z. Arteaga
Hizkuntza-zuzenketen arduraduna: Jose Ramon Etxebarria Bilbao
Banatzaileak: UEU. Concha Jenerala 25, 4. BILBO telf. 94-4217145
e-mail: argitalpenak@ueu.org www.ueu.org
Zabaltzen: Igerabide, 88 DONOSTIA
Eskerrak emanez
Liburu hau egitean jende askoren laguntza desinteresatua jaso dugu. Andonik
eta Margarik egindako harrera benetan eskertzekoa da. Arturo Elosegik ordu asko
erabili ditu, behin eta berriro mota guztietako akatsak zuzentzeko aholkuak ematen,
eta baita, kritika lagungarriak egiten ere. Gurekin izan duen pazientzia ezin da
inolaz ere pare bat lerrotan eskertu. Kepa Altonagak proiektu honen lehenengo
urratsak bideratu zizkigun. Jon Larrañagak eta Iker Etxebestek arreta handiz araka-
tu dute gure testua, euskararen aldetik genituen ehundaka akats zuzentzen lagun-
tzeko. Ezin ahantz dezakegu Anderrek emandako laguntza informatikoa, gure bal-
darkeria eta ezjakintasuna kexarik gabe jasan baititu.
Hauez gainera, lerro hauetatik jende askori eman nahi genizkieke eskerrak.
UEUk bere baliabideekin lagundu gaitu, Garbiñe Ajak, berak hain ondo ezagutzen
duen Karrantzako arkeologiarekin eta Iñaki Garmendiak, Karrantzako basozainak,
berriz, faunarekin. Mikel López, Juanma Iturralde eta Arantxa Aranbururen lagun-
tzarik gabe, geologia eta geomorfologia idaztea oso zaila izango zen. Bestelako
laguntza eman digute Joxerrak, Luzek, Koldok eta Franek ere.
Eskertzekoak dira, halaber, argazkiak utzi dizkiguten guztiak eta gure entu-
siasmo-orduetan, lan honen gorabeherei buruzko xehetasunak pazientzia handiz
jasan dituzten guztiak. Azkenik, Karrantzako Udaleko langileen lana ere hemendik
eskertu nahi genuke.
Bukatu baino lehen, esan beharra dago liburuak izan ditzakeen akatsak gureak
direla soilik, eta ez lagundu digun inorenak. Guztiei geure eskerrik beroenak.
Aurkibidea
INGURUNE FISIKOA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Ezaugarri orokorrak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Geologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Geomorfologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
Pozalagua . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Klima . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
HISTORIA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Historiaurrea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Erromatarren garaitik Erdi Arora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Bizkaiko Forutik gaur egunera. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Karrantzako arkitektura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Bainuetxea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
INGURUNE NATURALA: LANDAREDIA ETA FAUNA . . . . . . . . . . . . . 39
Ordunte mendiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Pagadia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Ameztia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Larreak eta sastrakadiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
Saien bazkalekua. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
Zohikaztegia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
Zohikatza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
Zalamako landarediaren berezitasunak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
Mendi ertainak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Larreak eta sastrakadiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Otsoa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Baso-landaketak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Haran-hondoak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
Landazabala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
Herriguneak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
Errekak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
8 Karrantzako naturaren gidaliburua
Ingurune karstikoa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Harkaiztegia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Artadi kantauriarra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
Haitzuloak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Saguzarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
SOZIOEKONOMIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
Demografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
Nekazaritza eta abeltzaintza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
Montxina behi-arraza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
Basogintza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
Meatzeak eta harrobiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
Industria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
Ehiza eta arrantza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
Turismoa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
El Carpin-go parkea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
IBILBIDEAK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
1. Maza del Pando. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
2. Salduero . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
3. Armañon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
4. Cotobasero . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
5. Ranero. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
ZERBITZUEN GIDA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
AIPATUTAKO ESPEZIEEN ZERRENDA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Ingurune fisikoa
A.Lamariano
10 Karrantzako naturaren gidaliburua
EZAUGARRI OROKORRAK
Bilbotik mendebaldera goazela, Kantabriako mugan dago Karrantzako harana,
oraindik ere jende askorentzat ezezaguna den harana. Karrantza Enkartazioetan
dago kokatuta, hau da, Bizkaiko mendebaldean. Historia aberatseko eskualde zabal
honek 431 km2 ditu eta 29.750 biztanle (1998. urtean) hamar udalerritan banatuta:
Galdames, Guenes, Gordexola, Zalla, Sopuerta, Artzentales, Balmaseda, Turtzioz,
Lanestosa eta Karrantza.
Karrantzaren ezaugarri nabarmenetakoa beraren azalera handia da dudarik
gabe: 13.787 hektareako haran hau Bizkaiko udalerri handiena eta Euskal Autono-
mia Erkidegoko handienetakoa da. Hala ere, Bizkaiko hamaseirena hartzen duen
eremu menditsu honetan oso jende gutxi bizi da, gaur egun, 3.030 lagun soilik
(2000. urtean).
Hegoaldetik Karrantza ixten duten Ordunte mendietatik makina bat errekasto
garbi eta laster isurtzen da, txilardi, pagadi eta larreak zeharkatuz. Karrantzarrek
mendi hauetatik ateratako probetxuaren aztarnak erraz eta nonahi antzeman dai-
tezkeen arren, oraindik ere, bertako txoko askok bizitzeko aukera onak eskaintzen
dizkiete hainbat animaliari, eta ondorioz, fauna interesgarriaren gordeleku dira.
Gainera, Ordunte mendietan daude Karrantzako erpin altuenak: Zalama (1.336 m),
Peñalta (1.141 m), Balgerri (1.106 m) eta Burgueno (1.043 m).
R.Sarasua
Karrantzako paisaia arras dibertsoa da.
Ingurune fisikoa 11
KARRANTZAKO HARANAREN KOKAPEN GEOGRAFIKOA
Bilbo
Donostia
Baiona
Donibane
Garazi
Maule
Iruñea
Gasteiz
Iturria: Bizkaiko Foru Aldundia. 1998. Bizkaiko errepideen mapa 1:100.000.
12 Karrantzako naturaren gidaliburua
Beste muturrean, iparraldean, haranak arras itxura desberdina du. Hemen,
kareharrizko mendiak dira nagusi: Peña del Moro (776 m), Mazo (821 m) eta Ranero
(729 m), besteak beste. Haitz zorrotzen domeinu, leize eta kobazuloen labirinto,
eremu elkor honetara moldatutako bizidun ugari aurki daiteke. Hemendik hurbil,
Sopeña haitzaren magalean artadi aparta dago. Pondrako arroilak banatzen ditu
kareharrizko mendi hauek. Haran-hondoan bildutako uren irtenbidea eta itsas lai-
noen sarbide nagusia da arroil hau. Labar handiz inguratuta, haraneko irteera natu-
ral bakarra da, eta baita punturik baxuena ere (120 m).
Mendebalde eta ekialdean, altuera apaleko gainak ageri dira, gehienak giza-
kiak biziki eraldatutakoak. Haran-hondoan, berriz, auzo eta baserrien inguruan erro-
turiko bizimodu tradizionala, berdez jantzitako paisaian islatuta dago. Haraneko
abeltzaintzaren euskarri diren larreak, hesi natural, zuhaizti, erreka eta ortuekin
nahasirik ageri dira eta industriagunerik gabeko paisaia arras dibertsoa eratu dute.
Guztira, hamasei kontzeju edo parrokia daude Karrantzan zehar sakabanatuta,
batzuek auzo bakarra eta besteek zenbait auzo bilduz: Ahedo, Biañez, Matienzo,
Z.Arteaga
El Chorrote eta Pando auzoak.
Karrantzarrak auzo txikitan
bizi dira sakabanatuta.
R.Sarasua
Bizimodu tradizionalarekin batera, paisaia berdea man-
tendu da Karrantzako haranean.
San Esteban, Sierra eta Soscaño haranaren erdian daude, lur zelaienetan alegia.
Beste hainbat, Aldeacueva, Bernales, La Calera del Prado, Lanzas Agudas eta
Pando, Ordunteren hegaletan daude. Iparraldean, Ranero mendiaren magalean bi
parrokia daude soilik, Ranero eta Santecilla. Azkenik, Ubal-gainetik gertu,
Sangrices, San Cipriano eta Villanueva de Presa ditugu.
XVIII. mendearen erdialdera arte, Karrantzako gune administratiboa Soscañon
egon bazen ere, ondoren Concha auzora pasatu zen. Beraz, gaur egun, Karrantzako
udaletxea Conchan dago eta berau eta aldameneko Ambasaguas auzoa dira gizarte-
-bizitzaren gune nagusiak.
Karrantza abeltzainen eskualdea denez, larre oparoetan abere ugari ikusteko
aukera izango dugu eta batez ere behiak, haraneko ekonomia behi-esnean oinarritu-
ta baitago. Biztanle gehienak abeltzainak dira, beraz, eta antzinako lanbide hau
karrantzarren izaeran islatuta ageri da.
Udalerri abeltzain honek hamar herrirekin du muga: iparraldeko mugak
Kantabriako Rasines eta Guriezo haranak dira; ekialdekoak Artzentales eta Turtzioz
udalerri bizkaitarrak eta Villaverde de Trucíos enklabe kantabriarra dira; hegoalde-
ko auzokideak, berriz, Burgosko Menako harana eta Aguera de Montija udalerriak
dira; azkenik, Lanestosa herri bizkaitarra eta Soba eta Ramales de la Victoria uda-
lerri kantabriarrak dira mendebaldeko mugak. Haranaren historian zehar, harrema-
nak ez dira berdinak izan mugakide guztiekin, Kantabriako herriekin mantenduta-
koak gainerakoak baino estuagoak izan baitira. Gaur egun baztertuta dagoen arren,
garai batean garrantzi handia izan zuen Rasinesera, Gibajara eta Ampuerora egiten
Ingurune fisikoa 13
R.Sarasua
Kretazeoan itsas-hondoan koralezko arrezifeen eraketarako baldintza egokiak suertatu ziren.
Milioika urteren ostean, arrezifeak kareharri bihurtu ziren.
14 Karrantzako naturaren gidaliburua
Zalama
Balgerri
Burgueno
La Calera del Prado
Cotobasero
Aldeacueva
Lanzas Agudas
Pando
Concha
Lanestosa
Suceso
Armañon
Ranero
Mazo
BURGOS
BIZKAIA
KANTABRIA
KUATERNARIOA
Konplexu Urgoniarra
Margak, Margokararriak
Kalkarenitak, Hareharriak
Konplexu Albozenomaniarra
KARRANTZAKO MAP A GEOLOGIKOA
Alubioiak, kolubioiak
Kareharriak
Mendiak
Auzoak
2 Km.
Hareharriak
Lutitak
zen transhumantziak. Karlistaden garaian ere, kontrabandoa ohiko ekimena zen, bai
Kantabriara zein Burgosera joan-etorriak eginez. Harreman honen eragina ongi isla-
tu da Karrantzako makina bat baserritan, euskal baserrien ohiko ezaugarriak ez ezik,
Kantabria aldekoen ezaugarriak baitituzte.
Historiak ere ez du nolanahiko aztarna utzi bailara honetan. Mendigainetan
gure arbasoek utzitako trikuharri eta tumuluak daude eta baita beranduagoko ikaz-
tegi eta karobiak ere. Erreka-zokoetan burdinolak daude eta auzo eta baserrien ingu-
ruetan, berriz, arkitektura interesgarriko jauregi, dorretxe, eliza eta bestelako erai-
kinak mirets daitezke.
GEOLOGIA
Karrantzako harri zaharrenak duela 140 milioi urte eratu ziren, Behe-Kretazeoan
hain zuzen. Ordura arte, munduan kontinente erraldoi bakarra egon zen eta garai
hartan zatitzen hasia zen jada. Gaur egungo Euskal Herria, Venezuela, Afrika eta
Europa arteko itsaso bero eta azala zen, oso fauna aberatsa zuena: ammoniteak,
belemniteak, belakiak, koralak... Bestalde, orduko klima, gaur egun Karibean edo
Australian dutenaren antzekoa izan zen.
Eskualde horren hegoaldean kontinente bat zegoen (gaur egun Demanda men-
dizerra deneraino heltzen zena) eta bertatik ibaiek garraiatutako hondakinak gaur
egun Karrantza denaren hegoaldean metatu ziren, delta handi bat eratuz. Zenbat eta
gehiago hurbildu itsasora ibaiek hainbat eta korronte txikiago dutenez, lehenengoz
ibaiak garraiatutako material astunenak metatzen dira eta azkenik, korrontea erabat
ahultzen denean, arinenak. Era horretan, lehenengoz (Karrantzatik hegoaldera)
legarrak metatu ziren, harea aurrerago (Karrantzako hegoaldean, Zalama mendian)
eta buztina urrunen (Karrantzako erdigunean: Ambasaguas, Concha...). Kontinen-
teko sedimenturik iristen ez zen lekuetako baldintzak, koralak hazteko ezinhobeak
ziren (ur bero, azal eta gardenak), eta arrezifeen hazkuntza sekulakoa izan zen
(1.500 m-ko geruza osatzeraino). Hala ere, hegoalderagoko deltak apurka-apurka
aurrera egin zuenez, azkenean arrezifeak horren azpian lurperatuta geratu ziren.
Hainbat milioi urte geroago, itsaso horretan metatutako sedimentu horiek guz-
tiak harri bihurtu ziren beren kargaren ondorioz. Horrela, iparraldeko arrezifeak
kareharria eman zuen, erdialdeko buztinak lohitarria eta hegoaldeko hareak hareha-
rria.
Urte luzeetan Europa, Afrika eta Amerika elkarren artetik urruntzearen ondo-
rioz sortutako baldintzak mantendu baziren ere, duela 65 milioi urte, Tertziarioan,
Afrika eta Europa gerturatzen hasi ziren. Horren eraginez, Iberiak Europaren kon-
tra talka egin zuen; ordura arte itsas hondoan metatutako sedimentuak tolestu eta
kanporatu egin ziren eta Pirinioak eta Euskal Herriko mendiak sortu zituzten (ger-
taera hau Orogenia alpetarra izenaz ezagutzen da). Toleste eta kanporatze horren
ondorioz, Karrantzako sedimentuak monoklinal moduan ikusten ditugu, hots, denak
norabide berean, hegoalderantz pixka bat etzanda.
Ingurune fisikoa 15
16 Karrantzako naturaren gidaliburua
Z.Arteaga
Ordunte mendietako hareharrien jatorria Kretazeoko delta batean dago.
Ingurune fisikoa 17
Afrikako plaka
Iberiar plaka
Eurasiako plaka
Itsasoaz kanpoko lurrak
Gaur egungo itsasertza
Plaken arteko mugak
Karrantza
KARRANTZAKO HARANAREN HISTORIA GEOLOGIKOA
1. Behe-Kretazeoa (duela 133 m. u.)
2. Goi-Kretazeoa (duela 67 m. u.) 3. Oligozenoa (duela 35 m. u.)
4. Gaur egun Karrantzako harana gaur egun
Karrantzako harana Kretazeoan
Arrezifeak
NW
SE
Haraneko iparraldeko karsta
NW
Delta baten sedimentuak
Ordunte mendietako
hareharriak
SE
18 Karrantzako naturaren gidaliburua
Karrantzako harriak azaleratu orduko, higadura bere lana egiten hasi zen, asti-
ro-astiro, Tertziario eta Kuaternarioan zehar gaur egun ezagun dugun harana itxu-
ratuz. Euri-urak garai batean arrezife izandakoa disolbatu eta karsta eratu zuen.
Ingurune karstikoaren erdialdean, Mazo eta Ranero artean alegia, haraneko urei
irteera eman zien Pondrako arroila eratu zen. Antza denez, faila baten eragina izan
zen, espero zitekeenaren kontra ura material gogorrenetan barrena bideratu zuena.
Era berean, inguruko material bigunenak higatu ahala, harana itxuratuz joan zen,
hegoaldetik Ordunte mendien harresiak mugatuta eta iparraldetik Ranero eta
Mazoko ingurune karstikoak.
GEOMORFOLOGIA
Karrantzako geomorfologia berezia bertako harrien izaeraren ondorio da. Esan
dugunez, Kretazeoan, orduan Karrantzako iparraldea izango zen aldean, koralezko
arrezifeak zeuden eta hegoaldean, kontinentea. Ibaiek kontinentetik ekarritako
material lodiak (hareak) azkar jalkitzen ziren, eta material finak (buztinak) urruna-
go garraiatzen ziren. Material horiek guztiek gogortzean, iparraldean kareharriz
osatutako eskualde bat geratu zen, erdian lohitarriz eta hegoaldean hareharriz.
Orogenia alpetarrean material guztiak kanporatu ziren eta higadura jasaten hasi
ziren. Baina higatzean, harri-mota bakoitzak emaitza desberdina ematen du. Lohi-
tarria oso beratza denez, gehiena euriak eraman zuen errekan behera, haran-hondoa
itxuratuz. Gaur egun, landarediak estalitako erliebe leun eta zabal hau, makina bat
errekastok zeharkatzen du, muino arteko arro txikiak moldeatuz.
Hegoaldeko hareharri gogorrek Ordunte mendiak sortu zituzten. 1.000 m ingu-
ruko altuera gaindituz, hego-mendebaldetik ipar-ekialderako norabidean hedatzen
den mendilerro honek Karrantzako mendi altuenak lotzen ditu, guztien artean
Zalama (1.336 m) nagusituz. Altuera nabarmena eduki arren, mendi horiek, higa-
durak eragindako erliebe biribiltsu eta leuna erakusten dute gainetan. Hegoaldera
begira dauden aldapak ere leunak dira, baina iparraldera daudenak oso malkarrak.
R.Sarasua
Haranaren iparral-
dean Pondrako
arroilak Mazo eta
Ranero mendiak
banatzen ditu.
Ingurune fisikoa 19
Karrantzako koba eta leize ugarien ar-
tean Pozalagua da ezagunena. Ranero men-
diaren ekialdean kokatuta, kobazulo ede-
rrenetarikoa da, espeleologiaren mundu-
koen ustez. Ez zen 1957. urteaa arte ezagu-
tu, dolomia-harrobiko ohiko leherketa baten
ondoren, langileak kondarrak jasotzen ari
zirela ezusteko zuloa ikusi zuten arte. Lan-
gileek berek ekin zioten zuloaren miatzeari
eta honen edertasunaz jabetzean, Bizkaiko
Foru Aldundiari eman zioten aurkitutakoa-
ren berri. Honek, azterketa sakonagoa bu-
rutu bitartean, leherketak egitea galarazi
zuen, gune horretan bederen. Karrantzarrek
lekua Pozalagua izenaz ezagutzen zutenez,
kobazuloak ere izen berbera jaso zuen.
Harrobiko jardueren ondorioz kobazu-
loak kalteak izan bazituen ere, jarduera
beroriengatik izan ez balitz, segur aski gaur
egun ez zen ezaguna izango. Kontrolik
gabeko bisitaldiek eta furtibismoak larria-
gotu egin zuten leherketek eta bibrazioek
sortutako egoera, eta azkenik, kobazuloa-
ren ondoan jarritako gehiegizko dinamita-
karga batek kalte itzulezinak sortu eta gero,
publikora itxi zen eta horrela jarraitu du
duela urte gutxi batzuk arte.
Pozalaguako kobak barrunbe bakarra
du eta 125 m-ko luzera maximoa, 79 m-ko
zabalera eta 12 m-ko altuera ditu. Sarreran
ate metalikoa eta eskailera bat daude jarrita
eta hortik metro gutxira, ezkerrera, 40 m-ko
sakonerako leizea dago. Aurrera jarraituz
gero, Auditorio deritzon zabalune edo gela-
ra (beste batzuek "Versalles" deritzote) iri-
tsiko gara eta estalaktita eszentrikoak ikusiz
gozatzeko aukera bikaina izango dugu. Ba-
rrunbearen erdigunean, ia idortutako laku
bat dago. Izenak dioen gisara, gelaren akus-
tika ona da eta arrazoi hau dela medio, ber-
tan eszenatokia eraikitzea proposatu izan da.
Pozalaguako berezitasun aipagarriena
estalaktita eszentriko ugari izatea da. Esta-
laktita eszentrikoak, gainerakoen modura,
sabaitik esekitako formazio kristalinoak di-
ra, baina hauek, grabitatearen legeak "hau-
tsiz", norabide guztietan hazten dira eta
gainera, meheak eta hauskorrak dira. Esta-
laktita eszentriko guztiek, ur-garraioa ahal-
bidetzen duen barne-kanala daukate. Era
honetan, ur-iturria agortu arte edo muturre-
ko zuloa itxi arte haziz doaz oso poliki, eta
zenbait metroko luzera izatera hel daitezke.
Estalaktita eszentrikoak eratzeko, bal-
dintza bereziak bete behar dira: estalaktita
hasten deneko materialak porotsua --gehie-
netan kaltzita-- behar du izan, aire-korron-
teen eza beharrezkoa da eta ur-emariak tan-
taketarik gabekoa eta egunean cm3 gutxi
batzukoa izan behar du. Munduan ezagu-
tzen diren kobazuloen artean, Pozalagua da
estalaktita eszentriko gehien dituena; ho-
rren arrazoia, dolomita eta kaltzitak egitura
desberdina izatea izan liteke, edo baita ere,
ezagutu arte kobazuloak izan zituen kondi-
zio mikroklimatikoak, urte luzez baldin-
tzek aldatu gabe iraun baitzuten.
Z. Arteaga
Z. Arteaga
POZALAGUA
20 Karrantzako naturaren gidaliburua
Ordunte mendietatik, saihets modura, beste bi mendilerro luzatzen dira hara-
naren mendebaldetik eta ekialdetik. Biak 400 eta 800 m bitarteko altuerekin, hara-
naren iparraldeko ingurune karstikoarekin topo egiten dute; bata Cotobasero eta
Ubal-gainetik Mazo mendiraino doa, eta bestea Escrita eta Armañon mendietan hasi
eta Raneroko karsteraino iristen da. Aipatu dugunez, jatorri arrezifaleko karsta erdi-
tik moztuta dago, Karrantza errekaren pasabidea baita.
Iparraldeko kareharriak gogorrak dira eta desnibel handiak eman dituzte. Baina
kareharria aise disolbatzen du euri-urak, eta kareharrien gainetik isuri beharrean,
haitzen arrakaletan barrena sartu eta barrunbe eta ubide-sare konplexuak eratu ohi
ditu. Era horretan sortutako paisaia bereziari "karst" deritzo, Esloveniako Karst ize-
neko eskualdearekin duen antzagatik hain zuzen. Azalera handiko haitzetan, uraren
higadurak hainbat formatako arraildurak eta ildoak eragiten dituenean, lenar izeneko
formazioak sortzen dira. Karstetan, lenarrez gain, leizeak, kobak, dolinak eta beste-
lako egitura bereziak topa daitezke maiz, eta zenbait lekutan baita iturburuak ere.
Karrantzako multzo karstikoan ere, hauen adibide onak ditugu. Leizeen artean,
aipagarrienak Torca del Carlista, Jornos II eta Txomin Konplexua dira; kobazuloen
artean, berriz, Pozalagua, Santa Isabel de Ranero eta Venta Laperra dira ezagune-
nak. Torca del Carlista leizea Raneroko haitzetan kokatuta dago, Bizkaiaren eta
Kantabriaren arteko mugan. 355 metroko sakonera duen leize honetan zabaltzen da
munduko gela handienetako bat (400 m luze, 250 m zabal eta 90 m altu dena). Leize
itzel honetara jaitsi zen lehena, Bizkaiko Espeleologia Taldeko Jon Arana izan zen,
1958. urteko apirilaren 6an.
Z.Arteaga
Raneroko karstean lenarrak, leizeak, kobak, dolinak eta bestelako egitura bereziak ikus daitezke.
Aipatutako kobazuloek badute berezitasunik. Pozalaguako kobazulo ikusga-
rriak, esaterako, ospe handia du mundu osoan, estalaktita eszentrikoen aparteko adi-
bidea baita. Santa Isabel de Ranerokoa berriz, forma harrigarriak izateagatik, sagu-
zar-kolonia garrantzitsuaren babeslekua delako eta bertan hartz-hezurrak aurkitu
zirelako da ezaguna.
KLIMA
Leku jakin batean egon daitekeen lurzoru-mota eta leku horretan haz daitekeen lan-
daredia hein handian bertako klimaren menpe daudenez, klimak eragin nabarmena
du giza jardueretan.
Atlantiar isurialdean, itsasoaren hurbiltasunak tenperaturak leunak eta prezipi-
tazioak joriak izatea eragiten du. Klima
epel eta heze horri klima ozeanikoa
deritzo. Haize nagusiak mendebaldetik
eta ipar-mendebaldetik jotzen dutenak
izaten dira eta haize horiek tenperatura-
-aldaketak leuntzen dituen itsas airea
ekartzen digute; horregatik, neguaren
eta udaren arteko tenperatura-aldaketak
bigunak izaten dira. Haize horiexek
dira Karrantzara euria ekartzen dute-
nak. Hori dela eta, Pondrako arroila lai-
notzen denean, haranera eguraldi "txa-
rra" sartzear dagoela esan ohi da.
Bestalde, udan Bizkaiko Golkoko ur
beroenak euskal kostan egoten dira.
Arrazoi hau dela eta, eskualdea zehar-
Ingurune fisikoa 21
Z.Arteaga
Ordunte mendiek, mendi
altuenak izan arren,
erliebe biribiltsua eta
leuna erakusten dute
gainetan.
T °C P mmKARRANTZA T =11,7 °C
P =1479 mm
U O M A M E U A I U A A
30
25
20
15
10
5
200
100
80
60
40
20
KARRANTZAKO DIAGRAMA ONBROTERMIKOA
22 Karrantzako naturaren gidaliburua
katzen duten aire-masak hezeagoak izaten dira eta kostako mendiekin topo egitean
laino geldikorrak eratzen dituzte sarri askotan, euria sortuz. Aipatutako fenomeno
hau azarotik aurrera desagertu egiten da, udaberri bukaeran berriro agertzeko.
Haran osoko urteko prezipitazioa 1.500 litro ingurukoa da eta negu eta udan
jasotako euriaren artean desberdintasun nabarmena egoten den arren, oro har, ez da
lehorterik pairatzen. Leku euritsuenak iparraldera eta ipar-mendebaldera begira
dauden Ordunteko mendi-magalak dira. Euriaz gainera, Ordunte mendiak estaltzen
maiz ikusten diren lainoek, giro hezea sortzen dute. Magal hauen haizebetan itzal-
-efektua gertatzen da, hau da, euritik babestuagoak daude eta beraz, lehorragoak
dira. Elurra, berriz, ohikoa izaten da gailurretan neguan; haran-hondoetan, aldiz,
agertzekotan, ez du luzaro irauten.
Z.Arteaga
Neguan, elurrak Ordunte mendiak zuritzen ditu.
Z.Arteaga
Behe-lainoak
Karrantzako bazterrak
ezkutatzen ditu maiz.
Esan dugunez, Karrantzako tenperaturak leunak eta gorabehera txikikoak dira
oro har (haran-hondoko batezbesteko tenperatura 11,71 ºC-koa da), baina hala ere,
700 m-tik gora tenperatura askoz baxuagoa izaten da (batezbestekoa 8,5 ºC-koa,
hain zuzen ere). Klima euritsu eta leun honek ahalbidetzen du haranean beti berde
dirauten larreak egotea, ganadua larratzeko hain onak direnak alegia.
Tenperatura eta prezipitazioa kontuan hartuz, Karrantzako haranean bi estaia
klimatiko bereiz daitezke eta horien arabera bi landaredi-estaia, bata muinotarra,
gutxi gorabehera 700 m-taraino hedatzen dena, eta bestea menditarra, hortik gora-
koa. Estaiok espezie askoren banaketa-mugekin bat datoz.
Azaldutako ezaugarriak, ikuspegi orokorretik hartu behar dira betiere, eskual-
dearen gorabeherak direla eta, Karrantzan mikroklima asko baitago, ezaugarri oro-
kor horiek betetzen ez direneko eskualdeak, alegia.
Ingurune fisikoa 23
Z.Arteaga
Klima euritsu eta leunari esker, larreak berde mantentzen dira urte osoan.
Historia
Z.Arteaga
26 Karrantzako naturaren gidaliburua
HISTORIAURREA
Ez dago argi noiz iritsi zen gizakia Kantauri aldera, hasieran oso jende gutxi izan
bide baitzen eremu zabalotan bizi zena; gainera, ez zen aztarna askorik gelditu. Hala
ere, Asón eta Karrantzako haranak ehizaleku aproposak izaki, ekialdetik etorritako
lehen ehiztariak haran hauetako kobazulo eta erreken inguruetan azkar finkatu zire-
la pentsa daiteke. Dena dela, Karrantzan aurkitutako giza aztarna zaharrenak,
Paleolito ertainekoak (K.a. 70.000-40.000) dira, Pondrako arroilean Neanderthal
gizakia bizi zen garaikoak hain zuzen.
Garai hartan, gizakia ehiztari-biltzaile nomada zen. Orduko fauna dibertsoa
zen eta besteak beste, orein, ahuntz, uro, zaldi, mamut, kobazuloetako hartz eta hie-
nak ehizatzen zituzten. Horrekin batera, pinu eta haltzen artean hazitako haritz eta
hurritzen fruituak eta landare ugariren sustraiak ere biltzen zituzten. Paleolito ertai-
naren azkenerako klima hoztu egin zen, klima hotzeko zenbait animalia (sudur tabi-
katudun errinozerontea eta errenoa esaterako) agertu izanak islatzen duen legez.
Klima hozteak gizakia kobazuloen babesa bilatzera bultzatu zuen, lehen giza talde
egonkorrak sortuz.
Sasoi hartako klimak gorabeherak izan zituen, baina hotzak Goi-Paleolitora
arte (K.a. 40.000-10.000) iraun zuen, azken glaziazioaren aldi hotzena (Würm gla-
ziazioaren azken fasea) izan zena amaitu zen arte hain zuzen. Gizakiak kobazuloe-
tan bizitzen jarraitu zuen. Horretarako aukeratzen zituen kobazuloak, Venta
Laperrakoen modura, animalien pasaguneak kontrola zitezkeen lekuetan kokatuta
egoten ziren. Bizimoduari dagokionez, gizakiak ehiztari izaten jarraitu zuen; orei-
Z.Arteaga
Venta Laperrako kubazuloetan Cro-Magnon gizakiak egindako horma-artearen irudiak aurkitu
ziren.
nak, errenoak, hienak, mamutak etab. erraz harrapatzeko moduan geldituko ziren
zoko itxietaraino uxatzen zituen. Harrien lanketan ere aurrerapen nabarmena lortu
zuen, garai hartako tresnen artean azaldu zaizkigun sukarriz eginiko xaflek, bera-
nek, karraskek, geziek, konpresoreek eta perkutoreek adierazten dutenez.
Karrantzan aurkitu diren aztarna interesgarri eta ugarienak garai horretakoak,
Goi-Paleolitokoak, dira. Orduko gizakiak bere presentziaren aztarna garrantzitsuak
utzi zizkigun hainbat kobazulotako hormetan; adibidez, Venta Laperra de los
Grabados-en agertu ziren zortzi grabatuak, Cro-Magnon gizakiak eginak, Bizkaian
ezagun diren horma-artearen irudi zaharrenak dira.
Glaziarrek atzera egiten zuten heinean, larreak Europa osoan zehar hedatu
ziren. Ur naroek belarra haztea erraztu zuten, eta horrek, aldi berean, ungulatu-
-taldeak (bisonte, zaldi, erreno...) ugaritzea eragin zuen, hots, ehizaren emendioa.
Ondorioz, ehiztari-taldeak aniztu egin ziren.
Historia 27
Neolitoko gizakiak kobazuloak
ehorzketa-tokitzat erabili
zituen. Aldeacuevako kobazu-
loan aurkitutako ume-gorpuak
garai horretakoak dira.
T.Ruiz
Z.Arteaga
Lamako trikuharria.
Armañon mendiaren
inguruetan trikuharri
eta tumuluak nonahi
ageri dira.
28 Karrantzako naturaren gidaliburua
Baina larreetako ehiztari-bizimodua aldaketa sakonak jasatera kondenatuta
zegoen, denborak aurrera egin ahala basoek belardiak ordezkatu baitzituzten. K.a.
10.000. urtearen inguruan, basoak larre zabalak estaltzen hasi ziren. Pinudi eta urki-
diak kontinente osoan nagusitu ziren, oihanartea uro, orkatz, basurde, orein, al-
tzeen eta abarren babesleku bilakatuz. Larreak desagertutakoan, gizakiaren esku
gelditu zen ehiza ez zen jende guztia mantentzeko lain, eta gizakiak bere dieta zabal-
du behar izan zuen. Horretarako, ordea, ur-bazterretara joan zen bizitzera, padura
eta laku inguruetan, ibaiertzetan eta kostaldean baitzeuden dieta osatzeko behar
zituzten arrain eta itsaskiak.
Aldaketa horiek guztiek zerikusi handia izan zuten Neolitoan errotutako ani-
malia eta landareen domestikazioan. Izan ere, K.a. 3.000. urtean (hau da, Neolitoan),
kultura indoeuroparraren eraginez, ordura arte arrotza zen animalia heldu zen Euskal
Herrira: ardia. Gertakizun hori artzain-kulturaren sorreraren lehen urratsa izan zen.
Dena den, J. M. Barandiaranen ustez, behi eta zaldi autoktonoen domestikazioa,
herri indoeuroparren eragin zuzena heldu aurretik hasi zela dirudi. Garai hortako
abeltzaintza transhumantea zen, jakina.
Urteak (K. a.) GARAIA GIZAKIAREN
BIZIMODUA
AZTARNAK KOKAPENA
70.000
30.000
25.000
MESOLITOA
NEOLITOA
Sukarri eta
ofitazko
ostilamendua
Venta Laperra
Tresnagintza:
Sukarriz eginiko
laminak, beranak,
karraskak, geziak,
perkutoreak,
konpresoreak
40.000
Venta Laperra
Covalanas
Aledaños
Grabatuak, laskak,
hezurrak
8.500
Ehorzketak
3.000
Trikuharriak,
tumuluak La Cabaña
Cotobasero
Galupa
Lama...2.000
200 Txanponak Cueva de la
Zorra
HISTORIAURREA KARRANTZAN ETA INGURUETAN
EHIZTARI /
BILTZAILEA
EHIZTARI /
BILTZAILEA
NEKAZARI /
ABELTZAINA
NEKAZARI /
ABELTZAINA
NEKAZARI /
ABELTZAINA
"Artzain-kultura"
Las Pajucas
Cuesta La Viga
Aldeacueva
Kobazuloetan
bizi ziren
Herri nomadak
sortu ziren
Herri nomadak
Herrigune
antolatuak
sortu ziren
Herrigune
antolatuak
ERROMATAR
GARAIA
BRONTZE-
-AROA
BURDIN
AROA
GOI-
-PALEOLITOA
PALEOLITO
ERTAINA
Era berean, eta kanpotik etorritako kulturei esker seguruenik, gizakiak hainbat
landareren haziak kultibatzen ikasi zuen, fruitu- eta hazi-biltzaile izatetik nekazari
izatera pasatuz. Lehen nekazari horiek itineranteak ziren, hau da, baso-zati bat erre,
bertan erein eta urte gutxi batzuetan uztak jaso eta gero, lurzorua txirotzen zenean,
beste baso-zati batera joaten ziren.
Animalia eta landareen hezketa edo domestikazioak aurrera egin ahala, giza-
kia ingurunea eraldatzen hasi zen; basoak erre zituen abereentzat larreak irabazte-
ko, lurrak landu zituen eta ehiza, zeharo baztertu ez bazuen ere, bigarren mailara
pasatu zen. Gainera, domestikazioak janaria izatea ziurtatzen zuenez, herrigune an-
tolatuak eratzeko egitura ekonomikoa eskaini zion Neolitoko gizarteari.
Oro har, Neolitoan eta Brontze-Aroan (K.a. 2.000-1.000), Mesolitoko erritualak
mantendu zirela uste da, Aldeacuevako kobazuloan aurkitutako ume-gorpuak garai
horretakoak baitira. Baina aldi berean, Karrantzan eta Enkartazio guztietan, artzain-
-kulturari lotutako hilobi berriak, nagusitu ziren: trikuharri eta tumuluak. Hain
zuzen, eskualde hau da Euskal Herrian eraikuntza megalitiko gehien dituena;
Ordunte mendietan, Escrita mendiaren inguruetan, Armañonen eta Cotobaseron
nonahi ageri dira trikuharri eta tumuluak.
ERROMATARREN GARAITIK ERDI ARORA
Brontze-Aroaren ondoren, K. a. 200. urtetik aurrera, erromanizazioaren lehen urra-
tsak bizi izan ziren Euskal Herrian. Alabaina, erromatarrek eragin txikia izan zuten
Kantauri aldean. Karrantzan, ziurtasun osoz erromatartzat jo daiteken aurkikuntza
bakarra, Cueva de la Zorra-n aurkitutako txanponena da.
Hurrengo mendeetako gertaerak, Erdi Aroaren bukaera bitartekoak batez ere,
ezezagunak dira, eta eztabaida ugari piztu dituzte adituen artean.
Kristo ondoko V. mendean, Iberiar penintsulak iparraldeko herri germaniarren
inbasioa ezagutu zuen: suebo, godo eta frankoena. Hurrengo mendean, Karrantza
eta Euskal Herriko beste hainbat eskualde, godoen menpe zegoen Kantabriako
dukerriaren agindupera pasatu ziren. Hala ere, gertaera horrek ez zuen aparteko era-
ginik izan Karrantzako gizarte eta ekonomian. Beranduago, Alfonso I.a Katolikoa-
ren agindupean (739-757), Kantabriak ordura arteko egitura galdu eta Asturiar
Erresuma eratu zen, Karrantza erresuma horren menpe geldituz.
Asturiar Erresumaren gainbeheraren ondoren, Karrantza Gaztelaren eskuetara
pasatu zen eta azkenik, XII. mendean, Lanestosa, Sopuerta eta Somorrostrorekin
batera Bizkaiari lotu zitzaion.
Ordura arteko bizimodua abeltzaintzan oinarrituta egon bazen ere, XI. eta XII.
mendeetan Europa osoan gertatutako hazkunde demografikoak behartuta, laboreen
azalera handituz joan zen, eta ondorioz, gizakiak ingurunean zuen eragina geroz eta
handiagoa izan zen. Horrela, XIII. mendearen erdialdean hain zen handia nekaza-
ritzaren garrantzia, uzta txar batek gosete izugarria eragin zezakeela. Eta horixe izan
zen hain zuzen mende horretan gertatu zena, goseteak eta izurriteak gogor jo bai-
tzuten; eta horrek guztiak krisi ekonomiko larria eragin zuen.
Historia 29
30 Karrantzako naturaren gidaliburua
Krisi ekonomikoak, krisi soziala piztu zuen XIII. mendean, Euskal Herria ban-
derizoen guduetan murgilduz. Familia desberdinen arteko borroka horietako ezagu-
nenak oinaztarren eta ganboatarren artekoa eta agramondarren eta beaumondarren
artekoa ditugun arren, Karrantzan ere gertatu ziren horrelakoak, eta hainbat urtetan
bertako biztanleak eta lurrak Karrantza errekak bereizitako bando bitan banatuta
egon ziren, Gil sendiaren aldekoak batetik eta Negrete sendiaren partaideak bestetik.
Garai horretan, Karrantza sei kontzejuz osatuta zegoen. Sierra, San Esteban eta
Soscaño gildarrenak ziren eta Santecilla, Biañez eta Ahedo negretetarrenak.
Kontzeju bakoitzak bere erregidorea izendatzen zuen eta bando bakoitzak bere
alkatea. Erregidore eta alkateen gainetik sindikoa zegoen, honek ere gobernuan eta
Z.Arteaga
Aintzina ere, basoak egurra ateratzeko ustiatu ziren.
Banderizoen gudue-
tan haraneko biztan-
leak bi bandotan
banatuta zeuden.
Ranero eta Santecilla
auzoak negretetarre-
nak ziren.
R.Sarasua
administrazioan parte hartuz. Batzarrak Soscañoko elizaren atarian edo aldamene-
ko arte zaharraren inguruan egiten ziren, euskaldunen tradizioak jarraituz, eta lege
idatzirik ezean, erabakiak usadio eta ohituretan oinarrituta hartzen ziren. XVIII.
mendearen bukaeran Conchako auzoan udaletxea eraiki zen arte, Soscañoko elizak
bete zuen udaletxe-funtzioa.
Enkartazio osoei zegozkien erabakiak hartzeko orduan, berriz, Karrantzako
ordezkariak, gainerako errepubliketakoekin elkartzen ziren Avellanedako Batza-
rrean. Batzarra usadioetan euskarritu zen, 1394. urtean Enkartazioetako Forua ida-
tzi zen arte. Lege zorrotz eta gogorrez osatutako foru hau, Bizkaiko Forua baino 58
urte lehenago idatzitakoa, banderizoen borrokei bukaera emateko asmoz idatzi zen.
BIZKAIKO FORUTIK GAUR EGUNERA
Bizkaiko Forua 1452. urtean idatzi zen eta Bizkaiko jaurerri osoa hartu zuen bere
gain. Bateratze politikoaren ondorioz, Enkartazioak Gernikako Batzarreko partaide
izatera pasatu ziren, nahiz eta Enkartazioetako Forua indarrean mantendu zen.
Aurrerantzean makina bat istilu eta auzi sortu ziren Avellaneda eta Gernikako
batzarren artean, gastu orokorrak eta epaiketak zirela kausa. Konponbidea aurkitu
nahirik, 1628. urtean Avellanedako Batzarrari bere Forua baliogabetzea eta
Bizkaiko Forua salbuespenik gabe onartzea proposatu zitzaion. Errepublika batzuk
alde azaldu ziren, beste batzuk, berriz, kontra; eta arazoa gehiago korapilatu zen.
Ondorioak ez ziren nolanahikoak izan. 1641. urtean, Gordexolak lehenik eta
Guenesek ondoren, Enkartazioetatik askatu eta Gernikako Batzarrarekin bat egitea
erabaki zuten. Denbora aurrera joan ahala, gainerako errepublikek gauza bera egin
zuten; Karrantzaren kasuan, 1799. urtean gertatu zen bat egitea.
Mende horietan, XVI. eta XVII. mendeetan bereziki, Karrantzak bere garairik
oparoenetakoa ezagutu zuen, baso, harrobi eta meategiek, bolu eta burdinolek bul-
tzada handia eman baitzioten Karrantzako ekonomiari. Dakigunez, XVII. mendean
Historia 31
Pedranzoko magaletan
zutik dirauten bordek,
iraganeko artzainen
bizimodua ekartzen
digute gogora.
Z.Arteaga
32 Karrantzako naturaren gidaliburua
sei burdinolak ziharduten lanean Karrantzan, beharrezko ikatza haraneko mendie-
tatik ateraz. Burdina, berriz, Triano mendietatik eta Somorrostroko inguruetatik
ekartzen zen. Baina XVIII. mendearen erdialdera, aldaketa sozioekonomikoek era-
ginda, garai batean Bizkaiko aberastasun nagusia izandako burdinolak, desagertu
egin ziren. Karrantzakoak ere ez ziren salbuespen izan.
Dena dela, Karrantzako ardatz ekonomiko eta soziala nekazaritza eta abel-
tzaintza izan dira beti. Aro Modernoan euskal baserriak sendotze garrantzitsua eza-
gutu zuen. Izan ere, XVI. mendearen lehen erdiko segurtasun-egoera eta oparotasu-
na medio, harriz eta zurez eginiko baserriak eraikitzen hasi ziren. Baserri horietan
garia, artatxikia eta sagarrondoak landatzen ziren batez ere, eta gehienetan sagardoa
egiteko dolarea ere izaten zuten.
XVI. mendearen bukaeran Amerikatik ekarritako artoak eragin handia izan
zuen Euskal Herri osoan, artoak ordura arte landatutako gaiek baino askoz etekin
handiagoa eskaintzen baitzuen. Irabaziak ikusita eta indianoek ekarritako diruari
esker, XVII. eta XVIII. mendeetan zehar, baserriak auzoetatik urrundu eta leku
aldapatsuetan eraikitzen hasi ziren, landaketa berriek lur horiei etekin ona ateratzea
ahalbidetzen baitzuten. Nekazari gehienak maizterrak ziren eta errentak dirutan
ordaindu beharrean, nekazaritza-produktuetan ordaintzen zituzten maiz.
XVIII. mendean, lurzorua gainustiatzearen ondorioz, higadura-arazoak, izurri-
teak eta bestelakoak pairatzen hasi ziren nekazariak. Horiek konpontzeko, lurrak
karetzen hasi ziren eta karobiak izugarri ugaritu ziren. Baina urte batzuen ostean,
karea gehiegi erabili zenez, lurzorua larregi ahuldu zen, uztak gainbehera etorri eta
baserri asko hustu egin ziren. Hain zuzen, Amerikarako emigrazio gogorrenak
A.Lamariano
Villanueva de Presa auzoko baserria.
Historia 33
KARRANTZAKO ARKITEKTURA
Haranean zehar barreiatuta, jauntxoen jau-
regi eta dorretxe sendoak, elizak, Kantabriako
tankerako baserriak, indianoen etxe dotoreak
eta beste hainbat eraikuntza mirets daitezke.
Eraikuntza hauek historia aberatsaren isla dire-
nez gero, karrantzarren ohiturak eta bizimodua
ezagutzeko aukera bikaina eskaintzen dute.
Zazpi dira gaurdaino zutik iraun duten do-
rretxeak. Horietako gehienak birmoldatu egin
dituzte, jatorrizko itxura galduz; beste batzueta-
tik harri solteak eta horma arrailduak besterik ez
dira geratzen, eta sarritan zaila izaten da aztarna
horietan dorretxeak antzematea. Hobekien kon-
tserbatu direnak, San Estebaneko dorretxea eta
Sangricesekoa dira, biak XVI. mendekoak.
Dorretxeak ez bezala, makina bat eliza
kontserbatu dira Karrantzan, haraneko auzo ge-
hienek karrantzarren artean erlijioak izan duen
indarraren adierazle den bere eliza edo baseliza
baitute. Zutik dirauten zaharrenak XV. eta XVI.
mendeetako San Ciprian, San Esteban eta Bia-
ñezeko San Andresen eliza gotikoak, eta Presa
eta Sangriceseko eliza errenazentistak dira;
zaharragoak ere izan dira noizbait Karrantzan,
baina haien berri, idatzien bitartez dugu soilik.
XVI. mendearen bukaeratik XVIII. mendea-
ren erdira arte nagusi izan zen arte barrokoak
ere eragina izan zuen Karrantzako tenpluetan.
Garai horretakoak dira Ahedoko, Santecillako
eta Sucesoko elizak, aurrekoak baino handiagoak
eta sofistikatuagoak. Karrantzako eliza gehie-
nak auzo-eliza txikiak dira, baina badago beste
guztien artean nabarmen den bat, Aldeacuevako
eliza neoklasikoa; 1789 eta 1794. urteen bitar-
tean eraikia, eliza handi hau paisaia berdean gai-
lentzen da, hiri batekoa bailitzen.
Mende horietan ere, jauregiek garrantzi
aparta izan zuten Enkartazioetan, Karrantzan
--Raneron hain zuzen-- dagoen Prieto de Ahe-
doren jauregiak esaterako. Horrez gain, Villa-
paternaren jauregia (La Laman), Anguloren jau-
regia (Manzaneda de Biañezen), Portillo jaure-
gia (El Callejon), Limpiaseko Kondearen jaure-
gia (San Estebanen) eta beste hainbat aurki di-
tzakegu Karrantzan.
Karrantzako arkitektura herritarrak, batez
ere XVIII. mendetik XIX. mendearen erdialdea
bitartean eraikitako baserriek, Kantabriako
etxeen antzeko ezaugarriak ditu: bi solairuko
etxea, aurrealdean teilatu-hegal horizontala eta
aitzinaldearen zabalera osoan, artoa sikatzeko
erabiltzen den balkoi luzea dituena. Gainera,
etxe askotan, frontisa, harlanduzko bi zutabe
sendoen artean ageri da. Euskal Herrian beste
inon ez bezala, Karrantzan, Bernales eta Bollain
auzoetan esate baterako, baserri-ilada luzeak
eraiki dira sarritan. Baserri-iladak Kantabriako
Asón eta Cabuérniga ibaien arroetan arruntak
dira. Beste baserri batzuek, berriz, Bizkaiko
zein Kantabriako baserrien ezaugarriak batera-
tzen dituzte: aurrealdean, gainjarritako balkoi
bat baino gehiago eta teilatuak etxearen bi alboe-
tarako isuriak izateaz gain, miru-buztan ereduko
bisera (moriskoa) dute aitzinaldean. Dena dela,
baserri-eredu hau hedatuago dago Turtziozen eta
Aguera ibaiaren arroan.
Oro har, iragan mendearen bukaeran eta
mende honen lehen hamarkadetan etxeak eraiki-
tzea Amerikatik itzulitako indianoen esku egon
zen. Karrantzan, Amerikarako emigrazioa oso
nabaria izan zen, Gerra Zibilak eta Bigarren
Mundu-Gerrak horren bukaera markatu zuten
arte bederen. Amerikatik itzulitako aberats
berriek, atzerrian lortutako estatusaren adieraz-
garri ziren etxebizitza dotoreak eraiki zituzten
beren jaioterrietan. Garai horretako arkitektura-
ren ezaugarri nagusiena estiloen nahasketa izan
zen, betiere Kantabriako kutsua galdu gabe.
Karrantzako indianoen etxebizitza dotore batzuk
Hernaiz senideena (Conchan), Victoriano eta Ale-
jandro Olazabalena (biak Ambasaguasen) eta
Cándido Hernaiz y Rojasena (La Revillan) dira.
Oro har, Karrantzako etxeen arkitekturan,
Kantabriako ezaugarri gehiago aurki daitezke
Euskal Herrikoak baino; berezitasun hau ka-
rrantzarrek kantabriarrekin izan duten harreman
estuaren adierazletzat har daiteke.
A.Lamariano
San
Estebaneko
eliza gotikoa.
34 Karrantzako naturaren gidaliburua
orduko superpopulazioaren ondorio izan ziren. Gerora, abeltzaintza geroz eta zere-
gina garrantzitsuagoa hartuz joan da, eta gaur egun Karrantzako ekonomiaren oina-
rria da.
Hurrengo mendean, Karrantzak, Euskal Herriak bezala, gerrateak eta horien
ondorioak pairatu zituen, 45 urte eskaseko epean, bi gerra izan baitziren: lehen eta
bigarren karlistadak.
Lehen Karlistada 1833. urtean hasi zen, Fernando VII.a hildakoan, eta zazpi
urte luze iraun zuen. Urte horietan arruntak izan ziren Karrantzako eta Sobako
herritarren arteko gatazkak, sobatarrek Castañedo liberalaren agindura eta karran-
tzarrek, berriz, Andetxaga karlistaren esanetara borrokatu baitzuten.
Lehen Karlistadan ez bezala, Bigarren Karlistadan (1872-1876) indarrak ore-
katuago egon ziren Karrantzan, aurreko gerran karlisten alde egondako zenbait,
liberalen alde jarri baitziren. Bigarren Karlistadako gertakizun militar aipagarriene-
takoa Sucesoko borroka izan zen. Armada liberala, Moriones Generala buru zela,
Menatik Karrantzara pasatu zen. Villaverderako bidean zihoala, Kantabriako Batailoi
karlistak aurre egin zien liberalei. Bi taldeek Escrita mendizerran egin zuten topo
eta gizon asko galdu ondoren, liberalek harana utzi eta atzera egin behar izan zuten.
Gerrak aldaketa anitz eragin zuen Karrantzako bizimoduan. Horietako bat
kontrabandoak gora egitea izan zen. Karrantzarrak aspaldidanik arituak ziren,
Bizkaira sartzeko zergak ordaindu behar zituzten produktuak, Kantabriatik eta
Burgostik kontrabandoan ekartzen, eta alderantziz. Karlistaden garaian, tabakoa,
kakaoa eta azukrea pasatzen ziren kontrabandoan Ramales, Soba eta Menara; eta,
A.Lamariano
Amerikatik ekarritako artoak eragin handia izan zuen Euskal Herriko gizartean.
aldiz, haran horietatik abereak, haragia, garia, garagarra, ardoa, pattarra eta olioa
sartzen ziren Bizkaira.
Mendearen bukaera aldera, eta neurri handian karlistaden ondorioz, udalerriak
zor handiak izan zituen eta Karrantzako ekonomia guztiz deseginda geratu zen.
Zorrak kitatzeko, Karrantzako udalak partikularrei saldu zizkien bere lurrak.
Saldutako lurretan baserri berriak aniztu ziren eta hauek, beharrezkoa zuten guztia
ekoizten saiatu zirenez, ingurunea arras aldatu zen, landazabala nagusitu eta base-
rrien inguruan, baratzeak, labore-lurrak, sagastiak, abereentzako larreak eta irasai-
lak ugaritu baitziren. Baina, egoera ekonomikoa kaskarra zenez eta uztak familien
beharrak nekez asetzen zituenez, haraneko biztanle askok Karrantza utzi eta
Amerikara edo inguruko burdin-meategietara alde egin behar izan zuten.
Historia 35
R.Sarasua
Villapaternaren jauregia (XVIII. mendekoa). Haranaren garai oparoenetan jauregi eta dorretxe
ugari eraiki ziren. Orduko jauregi asko desagertuta daude gaur egun edo aztarnak besterik ez
dira geratu.
Aintzina, ezkilek
zabaltzen zituzten berri
asko eta asko.
Z.Arteaga
36 Karrantzako naturaren gidaliburua
XX. mendean, 50eko hamarkadatik aurrera, Bizkaiko garapen industrialak
kanpoko langileak erakarri zituen. Karrantza nekazaritza-eskualdea izanik, asko
izan ziren gune industrializatuetara alde egin zutenak, eta, ondorioz, Bizkaiko popu-
lazioak gora egin zuen arren, Karrantzak populazio-beherakada nabarmena ezagutu
zuen.
Industriaguneetatik urrun, hainbat auzotan sakabanatuta, Karrantzak ez du
gehiegi nabaritu Bizkaiak azken hamarkadetan izandako aldaketa. Gaur egun, an-
tzina bezala, Karrantzako bizitza ekonomiko eta soziala lehen sektorearen inguruan
dago antolatuta.
Molinar auzoan historia oparoa eduki duen
bainuetxea dago. XVIII. mendearen bukaeran,
Iraultza Frantsesaren garaian, erbesteratutako
jesuita frantses batek ur sendagarriak aurkitu
zituen Karrantza errekan. Azienden portaera
ikusiz, uren tenperatura altuaz konturatu zen eta
bertan bainatuz, uraren eragin mesedegarria
nabaritu omen zuen. Era honetara, eta 1798. ur-
tean uraren analisia egin eta gero, hainbat gai-
xotasun osatzeko onuragarritzat jo zen ur hori.
Uraren tenperatura 30 eta 33 ºC bitartekoa
da. Diotenez, funtzio organiko guztiak errazten
ditu, hala diuretikoak nola laxanteak zein esti-
mulatzaileak, tonifikatzaileak etab. Horrez gai-
nera, larruazaleko eta nerbioetako edozein gai-
xotasunentzat osasungarri omen da, nahiz eta
emaitza hoberenak erreumatismoarekin dituen.
Aurkikuntza horrek onespen azkarra eduki
zuen Karrantzako biztanleen artean; udaletxeari
instalazio egokiak eskatu zizkioten eta honek,
instalazio xume batzuk eraiki zituen, gerora
1801eko uholdeak eramango zituenak. Urte ba-
tzuetan berdintsu jarraitu zuen: ibaiak behin eta
berriz eramandakoa berreraikitzen. Lehen Kar-
listadak (1833-1840) ere ez zuen ur hauen apro-
betxamendua eten, eta 1847. urtean hain zuzen,
haranean jaiotako noble batzuen laguntzaz lehe-
nengo bainuetxea eraiki zen. Komunikazio-
-beharrak eta noble haien eraginak, XIX. men-
dearen bukaeran bainuetxeak trenaren geltoki
propioa izatea ahalbidetu zuen.
XIX. mendearen bukaera eta XX.aren
hasieran eraikuntza berria altxatu zen eta horixe
da gaur egunean dirauen bainuetxea. Garai har-
tan, San Juan gauean bainatzeko ohitura zegoen,
gau hartakoak bederatzi bainuen balioa zuela-
koan, baina gizon-emakumeak elkarrekin bai-
natzen zirenez, agintariek galarazi egin zuten,
bertakoen eta Karrantzako alkatetzaren haserrea
piztuz.
1936. urteko Gerra Zibila arte bainuetxe
gisara funtzionatu zuen; ordutik aurrera ospitale
bilakatu zen, errepublikanoena lehenik eta na-
zionalena ondoren, eta gerra bukatutakoan egoe-
ra negargarrian gelditu zen. Ospea berreskura-
tzeko saioak egin ziren arren, II. Mundu-Gerran
erbesteratutakoen aterpe bihurtu zen, Hitlerren
aurka borrokatzen zuten frantsesena lehenegoz,
eta alemanena ondoren. Gero, 1952. urtera arte
itxita egon zen eta urte horretan bainuetxea Aita
Palotinoen ordena italiarrari utzi zitzaion. Lau
urte beranduago erlijiosoek erosi egin zuten bai-
nuetxea. Hauen eskuetan, eskola, barnetegi eta
seminario gisara erabili zen, baina 1976. urteaz
geroztik "Espiritualitate-Etxea" eta bainuetxea da.
Erreka ondoan kokatuta dago, parkeko
zuhaitzen artean eta mendiz inguratuta. Bainu-
etxea bera ez da deigarri eta sofistikatua, XIX.
mende-bukaerako eraikuntza tipikoa baizik,
kutsu frantses erruralekoa. Oso gertu eliza neo-
gotikoa dago. Garai batean, ura edateko kiosko
oktogonala eta egurrezko zubia ere baziren,
baina gaur egun ez da haien aztarnarik.
Z.Arteaga
BAINUETXEA
Historia 37
A.Lamariano
Joan den mendearen bukaeran udalak partikularrei saldutako lurretan baserriak aniztu ziren,
ingurunean landazabala nagusituz.
Ingurune naturala:
landaredia eta fauna
Z.Arteaga
40 Karrantzako naturaren gidaliburua
Gidaliburu honetan, Karrantzako haranean bost ingurune bereizi ditugu:
Ordunte mendiak, mendi ertainak, haran-hondoak, errekak eta ingurune karstikoa.
Nahiz eta bakoitzak berezitasun propioak dituen, ingurune hauek ezin daitezke
muga zehatzez banatu. Izan ere, animalia eta landare asko ez daude ingurune bakar
batera mugatuta, eta praktikan, harana bere osotasunean kontsideratu behar da. Era
berean, ingurune bakoitzean deskribatutako ekosistemak (pagadia, hariztia, erre-
ka...) ez dira unitate itxiak, beren artean etengabeko harremanetan baitaude.
Gaur egungo harana, ez da beti horrelakoa izan. Klimak, geologiak, erliebeak
eta latitudeak baldintza erabakiorrak dira paisaia baten edo bestearen agerpenean
eta baldintza hauek denbora luzean zehar aldatuz joan ahala, paisaia aldarazi dute,
azken urteotan eraldatzaile nagusia gizakia izan arren. Gizakiaren eraginik gabe,
Karrantzako haranak itxura arras desberdina erakutsiko luke: haran-hondoan haritz
kandudunaren basoak egongo lirateke, lurzoru eskaseko ingurune karstikoan arta-
diak eta harkaitzetako komunitate belarkarak, erreka-ertzetan haltzadiak. Ordunte
mendiak eta mendi ertainak, berriz, pagadi eta ameztien domeinu lirateke, nahiz eta
gailur altuenetan, lurzoru meheak eta klima gogorrak eraginda, larre eta zohikazte-
giak hedatuko ziratekeen.
Z.Arteaga
Ingurune naturala: landaredia eta fauna 41
Giza jarduerek neurri handian murriztu dituzte antzinako baso zabalak;
karrantzarren bizimodua abeltzaintzan euskarritzen denez, gizakiak bultzatutako
larreak nagusi dira gaur egun haran-hondoan, larre artean hesi naturalak eta zuhaiz-
ti txikiak mantendu badira ere. Mendi-hegaletan, aldiz, koniferoen landaketak pai-
saiaren osagai garrantzitsuak dira, baina erreka-zulo malkarretan zenbait pagadi eta
amezti mantendu dira eta tontorretan hainbat zohikaztegi ere. Mazo, Peña del Moro
eta Raneroko ingurune karstikoa, berriz, lurzoru harritsua dela medio, haranean gu-
txien eraldatu den aldea da.
Karrantzako harana estaltzen duten komunitate desberdinek paisaia dibertsoa
modelatzen dute, Bizkaiko gainontzeko udalerriekin konparatuz gero bederen.
Ondoren, Karrantzako ingurune bakoitza deskribatuko dugu eta bakoitzeko komu-
nitate nagusiak aztertuko ditugu, beren egitura, landaredia, fauna eta gaur egun
haranean duten egoera oinarritzat hartuz.
42 Karrantzako naturaren gidaliburua
Zalama
Balgerri
Burgueno
La Calera del Prado
Cotobasero
Aldeacueva
Lanzas Agudas
Pando
Concha
Lanestosa
Suceso
Armañon
Ranero
Mazo
BURGOS
BIZKAIA
KANTABRIA
INGURUNE KARSTIKOA
MENDI ERTAINAK
ORDUNTE MENDIAK
HARAN-HONDOAK
ERREKAK
Mendiak
Auzoak
2 Km.
KARRANTZAKO INGURUNEEN MAP A
Ingurune naturala: landaredia eta fauna 43
Zalama
Balgerri
Burgueno
La Calera del Prado
Cotobasero
Aldeacueva
Lanzas Agudas
Pando
Concha
Lanestosa
Suceso
Armañon
Ranero
Mazo
BURGOS
BIZKAIA
KANTABRIA
KARRANTZAKO LANDAREDI POTENTZIALAREN MAPA
Mendiak
Auzoak
2 Km.
PAGADI AZIDOFILOA
PAGADI BASOFILOA ETA HARKAITZETAKO LANDAREDIA
HARIZTIA
AMEZTIA
HARIZTIA (Quercus patraea)
HALTZADIA
ARTADIA ETA HARKAITZETAKO LANDAREDIA
44 Karrantzako naturaren gidaliburua
Zalama
Balgerri
Burgueno
La Calera del Prado
Cotobasero
Aldeacueva
Lanzas Agudas
Pando
Concha
Lanestosa
Suceso
Armañon
Ranero
Mazo
BURGOS
BIZKAIA
KANTABRIA
KARRANTZAKO LANDAREDIAREN MAP A
Artadi kantauriarra
Hariztia
Pagadia
Ameztia
Haltzadia
Harkaitzetako landaredia
Baso-landaketa
Sastrakadiak
Larreak, hesi naturalak eta zuhaiztiak
Mendiak
Auzoak
2 Km.
Ingurune naturala: landaredia eta fauna 45
ORDUNTE MENDIAK
Hegoaldetik, Ordunte mendiek muga-
tzen dute Karrantzako harana. Errekasto
anitzen sorleku den mendilerro honek,
Karrantzako gailur altuenak batzen
ditu: Zalama, Balgerri, Burgueno...
Mendi hauen gainak, larre, txilardi eta
zohikaztegiz jantzita daude.
Gainetatik amiltzen diren errekas-
toak, bidean zehar elkarren urak batuz
doaz, haran-hondora iristean erreka
lasaiagoak osatzeko. Erreka-zulo
malkar hauetan mantendu dira soilik,
antzina Ordunteko magaletan hain
hedatuta zeuden pagadi eta amezti
oparoak.
Historiaurreko lehen gizakiak egur
gutxi atera zuen, baina artzaintzaren eto-
rrerarekin batera, kontuak aldatzen hasi ziren. K. a. 3.000. urteko lehen artzainek,
abereentzako ezinbesteko larreak lortu nahirik, basoak soiltzen hasi ziren. Orduz
geroko karrantzar belaunaldi orok ikusi dituzte beren abereak, basoen lekuan gara-
tutako larreetan larratzen. Mendez mende jaso izan dituzte haraneko biztanleek,
ingurune honek eskainitako egurra eta larre aberatsen irabaziak, eta erlezaintzarako
ustiatu dituzte txilardi oparoak.
Oraindik ere Ordunteko gain soiletan mirets daitezkeen ikaztegietako plata-
forma eta borda hondatuek, iraganeko garaiak oroitzearen zirrara pizten dute.
Pagadia
Atlantiar isurialdeko estaia menditarreko landare-komunitate nagusia pagadia
da. Pagoak dominatutako oihan honek
ingurune hezea du beharrezko, eta bere-
ziki atsegin ditu lainoak esekitzen diren
malkar hozpelak. Baldintza hauetan,
lurzorua idor samarra izanda ere, egoki
gara daiteke; ez du, ordea, lurzoru
putzuturik jasaten eta leku horietan
haltzadia nagusitzen da. Pagoa lurzo-
ru azido zein basikoetan bizi da,
baina pagadietako landare asko bie-
tako batean soilik. Hau dela eta,
oihanpeko landareetan erreparatuz,
Erythronium dens-canis izenekoa pagoaren hos-
toak atera aurretik loratzen da.
A.Lamariano
Pagoaren orbela ezkutaleku aproposa da arrubioa-
rentzat.
M.M.Elosegi
46 Karrantzako naturaren gidaliburua
erraz bereiz daitezke pagadi azido-
filoak eta pagadi basofiloak. Or-
dunte mendietako substratua sili-
zeoa izaki, pagadi azidofilo tipi-
koak dira bertakoak.
Pagoaren hostoak geruzatan
ezartzen dira eta adarretan txanda-
katuz eguzki-izpi gehienak xurga-
tzen dituzte, maiatzetik azarora
oihanpea iluntasunera kondenatuz.
Baldintza hauetan, landare batzuk
negua baretzen hasten denetik pa-
goak hostoak atera bitarteko garaia
aprobetxatzen dute garatzeko. Eza-
gunenak lore bitxiko Erythronium
dens-canis, nartzisoa eta baso-ane-
mona dira. Udaberri goiztiarrean
izotzak maiz gerta badaitezke ere,
landare hauek azkar ateratzen di-
tuzte beren hosto eta loreak. Den-
bora aproposa laburra denez, hu-
rrengo udaberrira arte sustraietan metatutako erreserbak erabiliz bizirauten dute eta
gehienak urteetan bizi dira.
Pagoaren itzalpean, han-hemenka, gorosti eta haginen fruitu gorriek txoriak
erakartzen dituzte eta ahabien fruitu beltzak azeri eta azkonarren udazkeneko bazka
Iratzea pagadian.
A.Lamariano
Pagoaren hostoek argi gehiena xurgatzen dute.
R.Sarasua
Ingurune naturala: landaredia eta fauna 47
nagusi bilakatzen dira. Landare belarkaren artean, iratze ugari aurki daitezke, bai
orrazi-iratzea, zein iratze arra nahiz iratze arrunta. Oihanpeko iratzeek hosto han-
diak dituzte ahalik eta argi gehien xurgatzeko, eta urte askotan bizi dira.
Haizeak, suak edo lubiziek pagadian soilgune bat zabaltzean, itzala jasaten ez
duten hazkuntza azkarreko zuhaixkak nagusitzen dira: otsalizarrak, hostazuriak,
zumalakarrak, urkiak, sahatsak etab. Soilguneetako zuhaitz eta sastraka askok frui-
tu jangarriak dituzte eta hegaztien dietaren osagarri garrantzitsuak suerta daitezke,
pagadia bezalako oihan batean. Gerri-txori arruntak eta garrapoak esaterako, in-
tsektuak jaten dituzte ahal dutenean, baina neguan fruitu hauez osatzen dute dieta.
Soilguneetan kukupraka eta garatxo-belarra ere, arruntak dira. Errekasto ilunen er-
tzetan, berriz, harrautsi ederra hazten da beste batzuen artean.
Azken urteotan hainbeste biltzen diren makina bat perretxiko, hala nola gibe-
lurdinak eta onddobeltza ere, pagadiko biztanleak dira. Hauekin batera, pozoitsuak
diren beste hainbat ere agertzen dira, kuleto faltsu deigarria adibidez.
Urte-sasoiek bestalde, eragin itzela dute pagadiaren dinamikan. Udaberrian,
zuhaitzetako hosto berrien estalpean, animalia askok aukera bikainak aurkitzen di-
tuzte ugalketarako. Batzuek, okil handiak esaterako, beren habia egiteko zulo bat
bilatzen edo egiten dute enbor zaharretan; beste askok, zapelatzak eta txontek adi-
bidez, adar artean egindako habietan erruten dituzte arrautzak. Badira, halaber, uda-
berriko tenperatura epelagoak aprobetxatuz neguko loalditik atera eta ugalketarako
prestatzen direnak; hauen artean, muxar grisa. Beroarekin batera ugaritutako in-
tsektu eta ornogabeek, makina bat animaliaren dieta osatzen dute. Sasoi honetan,
beraz, hosto berriekin batera, pagadiko animalien aktibitatea aniztu egiten da.
1. Pagadi azidofiloa
2. Zurikatxaren txilardia
3. Txilardi-otadi-iratzedia
4. Larre silizikolak
PAGADIA ETA BERE ORDEZKAPEN-ETAPAK
1
2
3
4
P.Ziaurriz
48 Karrantzako naturaren gidaliburua
Udako egun beroetan, animalia asko pagadira hurbiltzen dira zuhaizpeko giro
freskoaren bila. Sasoi honetan burutzen dute txantxangorriak, kaskabeltz handiak,
gerri-txoriak eta hainbat txorik bigarren txitaldia. Uda bukatzerako, pagadiko biz-
tanleak negua pasatzeko prestatzen hasita daude; batzuk, habia utzi eta migraziora-
ko indarrak pilatzen, beste batzuk neguko loaldian galduko duten energia erreser-
batzen, beste batzuk txitoei irakatsi beharrekoa irakatsi ondoren, beraiengandik
banatzen. Urubiak esaterako, txitoak lurraldetik kanporatzen ditu, eta hauek beste
lurralde baten bila atera beharko dira.
Udazkeneko lehen hotzekin pagadia itxuraz guztiz aldatzen hasten da.
Pixkanaka hostoak gorritu eta udazkena bukatzerako erori egiten dira, pagoak bilu-
zik utziz, eta arrubioentzat, uhandreentzat, igelentzat eta apoentzat ezkutaleku apro-
posa den orbel-geruza lodituz. Udaberria intsektiboroentzako sasoi oparoena bada,
fruitu eta haziz elikatzen diren animalientzat udazkena da bazka sobera aurkitzen
den sasoi bakarra. Ezkur eta pagatxak, adibidez, osagai garrantzitsuak dira basur-
dearen dietan. Udazkenean bertan, irailaren bukaeran, oreinaren marrualdia hasten
da: arrek lurraldeak finkatzen dituzte, emeak marruz erakarri eta estali egiten dituz-
te, baina uztailera arte ez da kumea jaiotzen. Ugaztun handi hau Menako aldean
mugitzen da, baina noizbait Ordunteko gailurrak gainditu eta Karrantzako haranera
ere sartzen da.
Negurako jadanik zuhaitzak
hostorik gabe daude, eta zail bihur-
tzen da pagadian babestea edo ezku-
tatzea; honegatik, animalia askok
lotan igarotzen dute negua, enbor-
-zulo batean gordeta, eta beste
askok pagaditik aldegin behar izaten
dute janari bila.
Askotan esan izan da pagadie-
tan oso landare-espezie gutxi ager-
tzen dela, eta, egia esan, Euskal
Herriko gehienetan zuhaitz ia baka-
rra pagoa da eta oihanpea oso soila
izan ohi da. Dena den, pagoaren
itzal gogorrari bezainbeste, gizakia-
ren ustiaketari egotzi behar zaio txi-
rotasun horren errua. Ustiatu gabeko
Euskal Herriko pagadi gehienetan zuhaitz ia bakarra
pagoa da.
A.Lamariano
Ingurune naturala: landaredia eta fauna 49
oihanetan etengabeko aldakortasuna dago: tximistek sua sortzen dute, zuhaitz zaha-
rrak erori egiten dira..., eta landare ezberdinek kolonizatzen dituzte sortutako soil-
gune berriak; hau da, pagoez gain, landare ugarik dute pagadian kokagune apropo-
sa aurkitzeko aukera. Ustiatutako basoetan, aldiz, zuhaitz gehienak adin bertsu-
koak direnez eta zuhaitzen arteko distantziak berdinak direnez, itzala askoz ere
homogeneoagoa da eta landare gehienen hazkuntza galarazita dago; honek eta
zuhaitz zaharren ezak, noski, asko mugatzen du animalien dibertsitatea. Gizakiak
mendeetan zehar ustiatu ditu pagadiak, pagoa bultzatuz (egur onaz gain azienden-
tzako pagatxak ematen baititu), beste espezie batzuen kalterako.
Mendeetan zehar moztu eta erreak, garai batean Ordunte mendiak estaltzen
zituzten pagadi zabalak, ustiatzen zailak diren gune malkarrenetara mugatu dira
gaur egun. La Calera del Prado auzotik Zalamara doan bideko erreka-zulo itxiek,
gizakioi erosotasunik ez eskaintzean, hondamenditik salbatu dute pagadi azidofiloa.
Salduero, Argañeda, Peñalta eta Saltipinia mendien ipar-magalek ere, pagadiak
kontserbatu dituzte, gizakiak franko ustiatutakoak izan arren. Dena den, oraindik
pagadi horiek lepahoria bezalako animalia interesgarrien gordeleku dira; izan ere,
basoen murrizpenaren eta ehizaren eraginez, animalia hori leku askotan desagertu
da eta Ordunteko pagadiek estaltzen dute gaur egun, harrapakari hau mantendu den
lurralde bakarrenetakoa.
Ordunteko pagadi handienak El Risco mendikoa, Balgerrikoa eta Pedranzokoa
dira. Balgerrikoak, 250 Ha-ko azalera estaltzen du eta, pagoez gainera, zuhaitz eta
zuhaixka anitzez laguntzen da, hala nola, haritz kanduduna, haritz kandugabea, gaz-
tainondoa, hostazuria, otsalizarra, urkia, haltza, lizarra, hagina, hurritza eta elorri
zuria. Espezie-aberastasun honengatik, Balgerrikoa aparteko pagadia da.
Ameztia
Atlantiar isurialdean, ameztia estaia muinotar eta menditarraren arteko muge-
tan kokatzen da (700 m inguruan), drenaje errazeko lurzoru silizeo pobreetan beti
ere; harizti azidofiloen eta pagadien arteko mugak estaltzen ditu, beraz. Alabaina,
ameztien hedapena ez da zabala, hariztiekin eta pagadiekin lehian, eremu margina-
letara baztertuak izaten baitira sarritan. Aberastasun biologikoa altua izaten dute,
ordea, mugako basoetako landare asko ameztietan agertzen baitira, makina bat bizi-
dunentzat aukera bikainak eskainiz;
honela, ameztian bizi diren zuhaitz eta
zuhaixkak, pagadi edota hariztietako
berdintsuak dira: gorostia, elorri zuria,
hurritza, urkia... Ugaztun txikiak, basa-
sagua, lursagu gorria eta satitsu txikia
esaterako, ondo moldatzen dira baso
hauetan, ezkur eta fruituak bazkatuz.
Aipamen berezia merezi du sagu lepa-
horiak, Euskal Autonomia Erkide-
goan oso leku gutxitan aurkitu baita.
Gorostiaren fruituak txori askoren elikagaia dira
neguan.
Z.Arteaga
50 Karrantzako naturaren gidaliburua
Zuhaitz honek sustraietatik ale berriak garatzeko duen gaitasuna apartekoa da;
honi esker, sarritan moztu edo erretako ameztietan erraz hedatzen dira ale berriak,
sastrakadi itxiak eratuz. Kasu hauetan lurzorua erabat estaltzen da ametz-landarez,
eta denborarekin zurtoin batzuk nagusituz doaz, oihanaren garapena bultzatuz. Baso
itxi hauetan aise moldatzen da orkatza, elikatzera soilguneetara eta larreetara hur-
bilduz.
Ameztietan ametzak nagusitzen dira; gehienetan zuhaitz txikiak eta bihurriak
izaten dira hauek. Ametzez gain, gaztainondoak eta haritzak baso hauetako zuhai-
tzak dira, eta zuhaixka arruntenak berriz, gorostia, elorri zuria eta hurritza. Hostajea
oso trinkoa ez denez, amezti garatuenak ere oihan argitsuak izaten dira eta oihan-
pea landare azidofiloez estaltzen da: Deschampsia flexuosa eta Pseudarrhenathe-
rum longifolium gramineoak, Melampyrum pratense, Veronica officinalis eta
Teucrium scorodonia dira horietako batzuk. Ohianpe hauetan hainbat narrasti bizi
dira, suge leuna horien artean. Ingurune itzaltsuenetan, berriz, orbel eta goroldioen
artean, uhandre palmatua, baso-igel gorria, apo arrunta eta beste zenbait anfibio ere
agertzen dira. Baso-ertzean, garraztarroak, zuhaitzen fruituak jateaz gainera, larre-
etako ornogabeak ere jaten ditu. Garraztarroaz gain, baso-ertzeko aukeren aniztasu-
nak txori ugari erakartzen ditu: txonta, txantxangorria, zozoa, okil berdea...
Pinu eta altzifreen landaketek ordezkatu dituzte Ordunte mendietako ameztiak.
Mantendu direnak, ikatza zein eraikuntzarako egurra ateratzeko ustiatu dira, eta
aziendentzat larreak sortzeko eginahaletan, sua eman izan zaie maiz. Degradazio
honen ondorioz, txilarrek oihanpea estali dutKarrantzako naturaren gidaliburua