Joseba Felix Tobar-Arbulu
Moneta-teoria
berrirantz
Udako Euskal Unibertsitatea
Bilbo, 1999
© Joseba Felix Tobar-Arbulu
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-8438-001-7
Lege-gordailua: SS-1051-99
Inprimategia: ANTZA, Lasarte Oria
Azaleko diseinua: Iñigo Ordozgoiti
Banatzaileak: UEU. Concha Jenerala 25, 4. BILBO telf. 94-4217145
e-mail: bulegoa@ueu.org www.ueu.org
Zabaltzen: Portuetxe, 88 DONOSTIA
Gilles Deleuze-ren
oroitzapenean,
Bernard Schmitt
maisuari
"On ne peut penser l'État qu'en rapport avec son au-delà, le
marché mondial unique, et avec ses en-deçà les minorités, les
devenirs, les 'gens'. C'est l'argent qui règne au-delà, c'est lui
qui communique, et ce qui nous manque actuellement, ce n'est
certainement pas une critique du marxisme, c'est une théorie
moderne de l'argent qui serait aussi bonne que celle de Marx et
la prolongerait (les banquiers seraient plus aptes à en fournir
les éléments que les économistes, bien que l'économiste
Bernard Schmitt ait avancé dans ce domaine). Et en-deçà, ce
sont les devenirs qui échappent au contrôle, les minorités qui
ne cessent de ressusciter et de tenir tête."
Gilles Deleuze, Signes et événements
Aurkibidea
1. SARRERA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2. DIRUAREN GARRANTZIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
3. ANALISI EKONOMIKOAREN HISTORIAREN ZIRRIBORROA . . . . . 21
4. DENBORAREN KONTZEPZIO KUANTIKOA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
5. PRODUKZIOAREN TEORIA MONETARIO BERRIA . . . . . . . . . . . . . . 67
6. BANKUGINTZA. MONETA ETA KREDITUA BANKU-JARDUERAN 87
7. ANALISI EKONOMIKO BERRIA ETA KEYNES-EN IRAKASPENAK 143
8. EKONOMIA NAZIONALA. INFLAZIO ETA LANGABEZIAREN
ETIOLOGIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
9. INTERESAREN ARAZOA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
10. NAZIOARTEKO MONETAREN JAULKIPENA: EUROA ETA
BANCORRA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221
11. KANPO-ZORRA: NAZIOARTEKO ORDAINKETEN PATOLOGIA . . 259
12. NAZIO MONETARIOAREN SUBIRANOTASUNA. . . . . . . . . . . . . . . . 285
13. KANPO-ZORRA ETA SUBIRANOTASUN MONETARIOA. . . . . . . . . 307
14. EUSKAL HERRIAREN SUBIRANOTASUN MONETARIOA . . . . . . . 329
15. HITZATZEA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339
16. ERANSKINAK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
17. BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365
1. Sarrera
"The difficulty lies, not in the new ideas, but in escaping from
the old ones, which ramify, for those brought up as most of us
have been, into every corner of our minds."
John Maynard Keynes, The General Theory
Ekonomia politiko klasikoak ongi definitu zuen zientzia ekonomikoaren egin-
kizuna: produkzioaren legeak, nazioetako `elkartruke-balioen' banaketarenak eta
nazioartekoarenak aurkitzea. Kasurako, ezin dakioke eska ekonomi zientziari eko-
nomia nazionalaren zenbait sektoreren etorkizuna aurrikustea, hots, asmatzea, hori
sasizientziari baitagokio edo, agian, sorginkeriari. Kapitalaren patologiek, (besteak
beste, langabezia, inflazioa eta nazioarteko desordena monetarioa, azken honen
ondorioa kanpo-zorra izanik), arazo latz horiek, laster izanen dituzte beren
soluzioak, analisi ekonomikoa benetan zientzia bihurtuko denean.
Lan txiki hau zenbait urtetako ikerketaren emaitza apala besterik ez da.
Hemen agertzen diren ideia nagusiak Bernard Schmitt ekonomialariarenak dira.
Schmitt bide berritik abiatu da, ekonomialari klasikoen (Adam Smith, David
Ricardo, Karl Marx), neoklasikoen (Léon Walras, bereziki) eta modernoen (John
Maynard Keynes, batez ere) ideiak kontuan edukirik.
Schmitt, diru nominala (currency) eta diru erreala (money) bereiziz, ekono-
mialari ortodoxo gehienengandik aldenduz, `erosteko ahalmena' zehazten aritu da.
Elkartruke/produkzio bikotea arakatzen saiatu da pentsamendu ekonomikoaren
tradizio desberdinetan. Teorialari klasikoen arabera, produkzioa elkartrukea baino
lehenago dago determinaturik; marginalistek produkzioa elkartrukearen bidez
analizatzen dute; eta Keynes-en iritziz, elkartruke guztiek produkzioak inplikatzen
dituzte eta bi fenomenoen artean integrazio osoa dago.
Ekonomi zientzia zientzia aplikatua da, zeina errealitateari atxiki behar zaion.
Natur zientzietan ez bezala, analisi ekonomikoetan metodo induktiboa errealitatean
agertzen diren zenbait gertakarirekin hasten da, beherala ez jarraitzeko gehiagorik
Hume-ren irakaspenei, eta soilik logiko bihurtzeko, barneko koherentziaren
irizpideak garrantzi handiko edukiarekin. Beste aldetik, ekonomi zientzia positiboa
eta normatiboa da, patologiaren kontrako erremedioak teorian bertan agertzen
baitira: arauak edo normak analisiaren garapen logikoak berak ematen ditu.
Monetaren `ibilgailu' kontzepzioa eta partida biko kontularitzaren printzipioa
dira ikuspegi moderno eta berri honen abiapuntuak. Schmitt-en teoria makroekono-
mikoaren arabera, eskaintza osoa eta eskari osoa bat eta bera dira. Hortaz, Keynes-en
teoria analizatuz, Say-ren ekuazioa beste modu batez agertu du gure ekonomialariak.
Ondorio modura, Keynes-en irakaspen erraldoiak aintzakotzat harturik, `nazio
monetarioa' birdefinituz, moneta-teoria berria sortu du, ezagutzen dugun teoriarik
emankorrenetariko bat hain zuzen ere, zeina Europako nazioarteko monetari (`euro'
delakoari) eta munduko nazioarteko monetari ere (`bancor' edo izan daitekeenari)
aplika dakiekeen.
1.1. MAKROEKONOMIA
Magnitude ekonomikoak termino makroekonomikoetan uler daitezke soilik.
Magnitude horiek ez dira lortzen agregazioaren bidez; beraiek multzoak dira,
zentzu matematikoan. Produktu (eta zerbitzu) bakoitza, nahiz eta `txikia' izan, mul-
tzo bat da; gizaki bakoitzaren produktua makroekonomikoa da, produktu bakoitza
sormen neto baten emaitza baita, berorren deuseztapena geroxeago gauzatzen
delarik, produktuak monetan babesa hartu eta gero. Honela, produktu bakoitzak
gizartearen ondasuna gehitzen du, bere osotasunean.
Produktua multzoa da, bera zatiezin eta zatiezinezko osotasun bezala agertzen
delarik. Ekonomia nazionaleko alokairuen jaulkipenak produktu eta zerbitzu
guztiak definitzen ditu; alokairu-unitate bakoitza jadanik multzo elementala da,
non produktuak forma hartzen duen.
Makroekonomia guztia zehazki eraiki daiteke alokairuen emisioa dela bide,
eta alokairuak, ikusiko denez, positiboak (produkzio-faktoreen merkatuetan), nega-
tiboak (ondasun-merkatuan) eta bietakoak, positibo eta negatiboak, (finantza-mer-
katuan) izan daitezke.
1.2. MAKROEKONOMIA `KUANTIKOA'
Schmitt-ek `produkzioaren teoria kuantikoa' proposatu du, zeina beste ekono-
mialari guztien teorietatik desberdintzen den, eta fenomeno errealen eta fenomeno
monetarioen arteko dikotomia gainditzen duen.
Laburbilduz, honelaxe idatz daitezke Schmitt-en emaitzak:
(i) Makroekonomia erabat loturik dago moneta-teoriarekin.
(ii) Keynes-en irakaspenek diru nominalaren eta diru errealaren bereizketarantz
jotzen dute.
(iii) Berriki jaulkitako dirua nominal hutsa da. Ez du ezelako salgaien gaineko
erosteko ahalmenik.
(iv) Berriki jaulkitako dirua produkzio-faktoreei (langileei) banatzen zaienean,
diru erreal bihurtzen da. Azken errentadunei diruaz (eta ez ondasunez) ordain-
8 Moneta-teoria berrirantz
duriko faktore guztiek, ekoitziriko ondasun eta zerbitzuak erosteko ahalmen
zehatza ematen die.
(v) Azkenik, inbertsio-erosketetan eta kontsumo-ondasunetan diru erreala gasta-
tzen denean, bere erosteko ahalmen guztia galtzen du diruak, nominal huts
bilakatuz berriro ere.
(vi) Nominal/erreal/nominal zikloak diru guztiak aurresuposatzen ditu, baita sortu
ez den dirua ere.
(vii) Bankuek diru nominala jaulkitzeko boterea daukaten arren, soilik enpresek
--hots, langileek-- sortzen dute diru erreala.
(viii)Mozkinak eroslearengandik saltzailearengana transferitua den erosteko ahal-
men ez-gastatutik datoz.
(ix) Diru-errentak soilik behin gasta ditzakete beren azken jabeek; behin gastaturik,
erabat deuseztaturik gelditzen dira.
(x) Produkzio berri bakoitzak erosteko ahalmen berria jaulkitzen du. Hauxe da
faktore produktugileek errenta determinatzen dutelako azken esanahia. Ez
dago loturarik epe jarraietan sorturiko errenten artean. Errentek erosketak
induzitzen dituzte, baina erosketek ez dute errenta berririk induzitzen.
Diru nominalaren eta diru errealaren arteko bereizketa garrantzitsua da oso
Keynes-en iraultza ulertu ahal izateko. Faktore-ordainketak fondo nominalari
dagozkio eta erosketak diru errealak soilik finantzatzen ditu. Keynes-ek jadanik
1930ean erakutsi zuen ezen inflazioaren kausa inbertsioetan mozkinen eraldaketa-
-prozesuari eragiten dion desfuntzionaltasuna zela. Inflazioa ekonomia errealaren
desoreka da. Beraz, moneta egonkorra eratzea ilusio hutsa da, moneta horretan
inflazioak iraunen baitu neurtuta.
1.3. NAZIO MONETARIOA
Edozein nazio bereizi egin behar da bere egoiliarrengandik. Izen bera dauka-
ten moneta nazioanalak elkartruke absolutu batek lotzen ditu. Elkartruke absolutua-
ren bidez gauzatzen diren transakzio guztiek multzo berezia osatzen dute, `nazio
monetarioa' deitzen dena. Nazio monetarioen muga logikoa elkartruke absolutuak
eraikitako muga da.
Egungo nazioarteko sasisistema monetarioan transakzioak elkartruke absolu-
tuaren menpe ez daudenez, ondorioa dramatikoa da oso: nazio monetarioek ezin
dute beren kanpo-zorra bete, barneko `substantziaren galera' izugarrien bidez ez
bada.
Nazio monetario baten barruan banku-moneta nazional guztiak erabat truka-
garriak dira. Beraz, izendapen desberdineko bi monetak ez dute betetzen irizpide eta
berezitasun hori. Kasu, formalki ezinezkoa da Frantziako liberak desagertzea Espai-
niako pezetaren eran agertzeko. Izen ezberdineko bi monetaren elkartrukea erlati-
boa da, hau da, trukearen bi terminoek iraun egiten dute eragiketa egin eta gero ere.
Sarrera 9
Bi elkartruke-sistemen bereizketak --absolutua eta erlatiboa-- nazio moneta-
rioaren definizio logikora darama. Hortaz, esate baterako, Frantzia oso mugatua du
bere monetak; beste era batera esanda, liberaren definizioak Frantziaren definizioa
inplikatzen du, Frantzia beste edozein multzotatik erabat disjunktua izanik.
Ondorioz hauxe esan daiteke, alegia, nazio-multzo baten elementua dela nazio
horren moneta konkretuaz elkartruke absolutuan bere transakzio ekonomikoak
egiteko baliatzen den edozein eragile. Hortaz, edozein monetak moneta berbera
bihurtzeko eragiketa konkretuak definitzen duenez, eragiketa hori `egoiliar
nazionalari' dagokio, edozein delarik eragile horren nazio-politikoa.
Elkartruke erlatiboen existentziak banku zentralen aniztasuna dakar. Nazio
monetario bakoitza banku zentral konkretuari dagokio. Banku zentral bakoitzak
`izendapen' soil bakarra kontrolatzen du, berak emititzen duen monetak nazioa
bera izendatuz.
Gaur egungo nazioarteko sasisistema monetarioa elkartruke erlatiboetan oina-
rritzen da. Ondorioz, ikusiko den bezala, kaos monetarioak eta kanpo-zorren arazoak
agertzen dira, bi nazio desberdinen arteko transakzioak bi moneta ezberdinen
bidez gauzatzen direlako, bi moneta horiek bata bestearekiko bateraezinak izanik.
Nazioarteko ordainketek barneko bizioa daramate, zorpeko diren herrialdeen
kalterako.
Aipatu bezala, makroekonomia da gure gaia, bertan alokairuen emisioak
aparteko garrantzia daukala. Beste aldetik, makroekonomia `kuantikoaz' baliatuko
gara Keynes-en iraultza zientifikoa ulertu eta gainditu ahal izateko. Hola, nazio
monetario desberdinak bereiziz, nazio monetario bakoitzaren barneko ekonomiaz,
eta bertan agertzen den kapitalaren patologiaz (inflazioaz eta langabeziaz) eta na-
zioarteko ordainketen desfuntzionaltasunaz ere arituko gara, bai eta Euskal Herria
nazio monetario bilakatzeko eman behar diren urratsez ere.
Bukatzeko, eskerrik beroenak eman nahi dizkiot Enrike Galarza nafar ekono-
mialariari, bera izan baita Schmitt-en lanak arakatzeko laguntza estimagarria eman
didana.
Aparteko aipamena egin nahi nioke Bernard Schmitt-i: beraren lanek zerikusi
handia daukate egungo ekonomiaren funtzionamendua ulertu ahal izateko. Beste
aldetik, Schmitt-en lanetara eraman ninduen Gilles Deleuze gogoratuz, Bernard
maixuari dedikaturik dago lana, frantses ekonomialaria baita hemen agertzen diren
ideia nagusien azken iturri fidela. Hortaz, liburuttoa Schmitt for beginners balitz
bezalakoa irakur daiteke.
Europar eta mundu-mailako arazo monetarioek izugarrizko garrantzia dauka-
tenean, adituek gehienetan fokapen pragmatiko eta antzua bultzatzen duten bitar-
10 Moneta-teoria berrirantz
tean, garaia da bankugintzaren printzipioak eta berauen erabilpena nazio eta
nazioarteko mailan beren horretan hartzeko.
Izan bedi lan hau helburu horretarako saio xumea.
Donejurgin,
1993ko Done Jurgi egunetik 1997ko Done Jurgi egunera
Ad Majoren Vasconum Libertatem
Sarrera 11
2. Diruaren garrantzia
"The great wheel of circulation is altogether different from
the goods which are circulated by means of it. The revenue of
the society consists altogether in those goods, and not in the
wheel which circulates them."
A. Smith, The Wealth of Nations
Zer da dirua? Galdera horri hamaika erantzun eman zaio. Tradizionalki, dirua
--materiala edo ez-materiala-- ondasun konkretu batekin edo eta aktibo netoare-
kin berdindu da. Dirua ez-materiala denetik, bankukoa denetik, dirua eta erosteko
ahalmena ezin lot daitezke inolako ondasunarekin edo gordailuarekin. Beharrezkoa
da, ikusiko den legez, dirua eta output korrontea integratzea.
Kontua hauxe da, alegia, gaur egun diruaren teoria kuantitatiboa dela nagusi
eta berori ongi erroturik dagoela. Kasurako, Friedman-en iritziz (1953,1956; Gor-
don 1974), nazioartean monetek `flotatu' egiten dute, lehen bereziki dolarraren
inguruan eta orain zenbait monetaren biran (dolar, yen, marko, eta suitzar frankoa-
ren inguruan batez ere). Flotazio orokor horren helburua Friedman-en printzipioak
aplikatzea da; hots, honela lorturiko truke malguen bidez, herrialde bakoitzak bere
egonkortasun monetarioa lor dezan bere irizpideen arabera, bere erroreak direla
kausa, dauzkan auzokideei ondorioak ez jasanarazteko. Jakina denez, Chicagoko
eskolakoek proposaturikoak ez ditu lortu bere helburuak. Aitzitik, desegonkortasun
monetarioa gero eta handiago eta maizago agertu da.
Davidson-ek (1978) idatzi duen moduan, «Berrogei eta hamarreko hamarka-
darako sintesi neoklasiko `keynestar' aldakorra hain finkaturik zegoen literatura
makroekonomiko ortodoxoan ezen ekonomialari zenbait ohartzen hasi baitziren
diruaren teoria keynestartzat hedatua izan zena sektore errealari buruzko Keynes-en
ikuspegiaren beraren okertzea zela. Ohar horiek praktikoki ez zuten inolako
oihartzunik.»
Davidson-ekin batera uste dugu, erabat gaizki ulerturiko Keynes-en mezua
oraindik berraurkitu izan behar dela bere jatorrizkotasunean. Bernard Schmitt ira-
kaslea da berraurkikuntza horretarako lehen urratsak eman dituen bakarrenetariko
bat (Schmitt 1960,1966,1971,1972).
Dirua oso garrantzitsua da output errealaren era ekonomikoa dirutan soilik
agertzen deneko mundu honetan. "Dirua, hortaz, ez da ezer hutsik, teoriak albora
dezakeen zerbait. Dirurik gabe produkzioa bat-bateko kontsumoa izanen litzateke,
eta zientzia ekonomikoak ez luke edukiko inolako objekturik. Dirua ez da materia,
ondasunek huts ez den luzapenean hartzen duten era eta denboran produktuetarako
existentziaren modu pentsagarri bakarra baizik" (Schmitt 1986, 126 or.).
Hortaz, lan honetan teoria kuantitatibotik at dagoen beste moneta-teoria bat
proposatuko dugu, 1950eko hamarkadatik Schmitt-ek jorratutako ildotik. Gure
eginkizuna ekonomialari horren lan garrantzitsuak aipatzea eta komentatzea izanen
da; beraren teoriaz baliatuz, Euskal Herrirako irtenbide monetarioa proposatuko
dugu Europa barnean, Maastrichteko akordioetatik at eraikitzeko dagoen herri eta
nazio berrien Europan.
2.1. SMITH, RICARDO, MARX, WALRAS, KEYNES
Smith, Ricardo, Marx, Walras eta Keynes-ek garaturiko zenbait moneta-kon-
tzeptuk birbalioztatzeak zientzia ekonomikoaren `guraso fundatzaileen' interpre-
tazioa ukitzen du. Kontua ez da jatorrizko testuen exegesia egitea --exegesiak ez
baitauka ezelako interes zientifikorik--, ekonomiaren funtzionamendua bera
gehiago eta sakonago ulertzen saiatzea baizik. Trinkotasun logikoa eta babes enpi-
rikoaren froga egiaztatu behar ditu proposatuko den teoria berriak.
Adam Smith-en hitzak, «(...) zirkulazioaren gurpil handia erabat desberdina
da berorren bidez zirkulatzen diren ondasunetatik. Gizartearen errenta ondasun
horiek osatzen dute, eta ez beraiek zirkularazten dituen gurpilak» (1985, 385 or.),
ondorio honetara iristen dira: «Dirua, beraz, zirkulazioaren gurpil handiak, merkari-
tzarako erreminta handiak (...) ez du parte hartzen bera dagokion gizartearen
errentan». Smithek aberastasuna bankuen monetaren bidez artifizialki gehitzea
ezinezkoa zela aldarrikatu zuen, dirua ibilgailua, `zirkulazioaren gurpil handia',
izanik.
Ricardo-k, balioaren aldaezinezko neurriaren bila abiatuz eta bankuko mone-
tari bere garrantzia emanez, inflazioaren lehen azterketari ekin zion.
Smith-en eta Ricardo-ren ondotik, dirua erabat ez-metaliko den baliorik
gabeko ibilgailutzat kontsidera daiteke. Dirua ezin identifika daiteke bera loturik
dagoe-neko ondasunarekin, berau urrea, papera edo pultsu elektrikoa izanik.
Bere zenbait lanetan, Marx oso hurbil ibili zen balio eta diruaren definizio ez-
-dimentsionaletik, Grundrisse delakoan batez ere. Beraren `baliokide orokorra'
etsenplurik onena da, balio-substantzia kontzeptutik at aske izan daitekeen analisia-
ren ahalegina azaltzeko. Baliokide orokortzat hartuta, dirua bera ez da inolako on-
dasuna, edozein ondasun adierazteko era baizik. Hala ere, eta bere eginahalak egin
arren, Marxek ez zuen lortu balio-teoria berria eraikitzea, zeinak Ricardo-ren arazoa
ebatziko lukeen. Bereziki, lan-indarren heterogenotasunaren eta plusbalioaren mo-
14 Moneta-teoria berrirantz
netizazioaren kontuei ez zien ezelako soluzio zuzenik eman (Schmitt eta Cencini
1976, 1977).
Walras baino lehenago, neurketa ekonomikoa dimentsionala zela uste zen.
Teoriak ondasun ekonomikoetarako dimentsio axiologiko baten existentzia suposa-
tzen zuen, zeina lan-indarraren ondorioz eraikia baitzen. Izan ere, uste zen ezen
ondasunek lana zeukatela, berorren neurketa izanik objektuen lan-dimentsioaren
balio numerikoa. Walras-ek objektuen balio numerikoaren kontzeptzioa sortu zuen,
objektuen dimentsio ekonomikoa ukatuz. Horren arabera, produktuak materia edo
energia dira, eta produktuen balioa, dimentsio gabeko zenbakiek dimentsio fisiko
hutsak dauzkaten ondasunekiko lotura zuzena da.
Walras-en intuizioa apartekoa zen, baina beste urrats bat behar zuen argu-
dioak. Egia da ondasunen balioa beren adierazpen numerikoa besterik ez dela,
kontabilitate nazionalean erregistratzen den bezala. Walras numéraire delakoan
--numerarioan alegia-- oinarritzen zen; eta, numerarioaren beraren terminotan,
numerarioaren prezioa 1 zenbakia zela erabaki zuen. Hau ez da logikoa, zeren
numerario-unitatearen prezioa, numerarioaren terminotan, ez baita 1 zenbakia,
numerario-unitatea baizik. Hortaz, ekonomia walrasiarrak, are gehiago, teoria
neoklasiko guztiak, neurketako unitatea du faltan.
Keynes-ek aldarrikatu zuen, neurketa ekonomikorako egiazko unitatea ez zela
dimentsiorik gabeko zenbakia, alokairu-emisioaren eragiketan neurketako unitate
bilakatzen den zenbakia baizik, zeren alokairu monetarioen ordainketan produktu
fisikoak bere era monetarioa hartzen baitu. Neurketa-unitatea alokairu-unitatea da
--balioaren azken neurria alokairuak dira--, zeren alokairu monetarioek eraren eta
substantziaren baliokidetza definitzen baitute, hau da, produktuaren eta alokairutan
ordaindutako moneta-unitateen kopuruaren baliokidetza. Alde batetik, dirua kontu-
-unitatea (numerarioa) da, eta, bestetik, pagu-unitatea (numerarioak ondasunak eta
zerbitzuak erosteko ahalmena positiboa edukirik).
Keynes-en errenta-sormenaren eta errenta-gastuaren arteko identitate ospetsua
garrantzi handikoa da. Azkenik ikusiko da, ezen diruak bere erosteko ahalmena
eskuratzen duela, langileei, soldatapekoei, ordaintzen zaien unean bertan.
Kontua honako hau da, alegia, Keynes-en pentsamendu sakona oraingoz bere
onarpen osoa itxaroten ari dela, emankor izan dadin eta eman ditzakeen fruituak
ugariak eta onerako izan daitezen. Schmitt erabiliko dugu bide berri hori urratzeko.
Argi dago Keynes-en lan askok ez dutela babesten hemen emanen den inter-
pretazioa; ikus, dena den, Friboulet (1985a,b;1988) eta Bradley, Friboulet eta Gnos
(1996). Gure helburua ez da, esan bezala, exegesisa egitea. Keynes-en aparteko
intuizioak maisuki analizatu eta garatu ditu Schmitt-ek (1984a; 1985a,b; 1986;
1987a; 1996). Azpimarratzekoak dira, diruaren definizio berria sortzen ahalegin-
Diruaren garrantzia 15
tzeko, Keynes-en beraren zenbait baieztapen. Arazoa, beste aldetik, honetan datza,
hots, ea Schmitten bidetik gero eta sakonagora ote goazen, ea gero eta ulergarriago
ote den ekonomiaren funtzionamendua.
2.2. MARX-EZ HARANTZAGOKO MARX BERRIA
Deleuze-ren iritziz (1988), Estatua baino harantzagoan, dirua da nagusi; bera
da komunikatzen duena eta falta zaiguna. Hau ez da marxismoaren kritika,
diruaren teoria modernoa baizik, Marx-en teoriak berak baino sakonago eta
berriago izan beharko duena.
Deleuz-ek zioenez, ez zitzaion batere interesatzen inolako filosofia politikorik
kapitalismoan eta berorren garapenean zentraturik ez legokeenik. Marx-engan
gehien interesatzen zitzaiona, bere mugak etengabe berrezartzen dituen sistema
inmanentetzat kapitalismoaren analisia burutzea zen, muga horiek beti eskala
handiago batean agertzen direlarik, zeren muga kapitala bera baita.
Esan bezala, une honetan falta zaiguna, gaurko kapitalismo-motak egiten
duena ulertzeko moneta-teoria egokia da. Marxista askotxo neoklasizismoari lotu
zaion bitartean, beste batzuk oraingoz produkzio-moduari lotzen zaizkio, nolabai-
teko produkzio `sozialista' proposatzeko asmoz. Hasieratik bertatik dator errakuntza.
Marxen analisian, alta, moneta ez zen merkantziei gehitu ahal zitzaien
kategoria osagarriren bat, alderantziz baizik, hots, merkantzia horiek existitzeko
baldintza bera (Schmitt eta Cencini 1976,1977). Marx-en analisiak zuzenduz, eta,
monetari buruz Smith, Ricardo, Walras eta Keynes-en aportazioak kontuan edukiz,
Bernard Schmitt bere bizitza osoan aritu izan da, 1950eko hamarkadatik, egoki izan
daitekeen moneta-teoria berria plazaratu nahiz. Schmitt da une honetan teoria eko-
nomikoan monetaren arazoa sartu duen bakarrenetariko bat. Chicagoko eskolakoek
ez bezala, Schmitt-ek analisi aristotelikoa egin du moneta-era eta moneta-fondoa
bereiziz, produktua monetan integratzeko asmoz.
Adam Smith, David Ricardo, Karl Marx, Léon Walras eta John Maynard
Keynes-en ildotik, inflazioa eta langabezia aztertzeari ekin dio Schmitt-ek, bai eta
nazioarteko desordena eta kanpo-zorra aztertzeari ere. Beraren emaitzak beste
teoria ekonomiko mota batera garamatza; are gehiago, ekonomi teorian egon daite-
keen haustura epistemologikoaren aurrean gaudela esatera ausartuko nintzateke.
Marx-ek egin zuen antzera, kapitalismoa kapitalaren funtzionamendu patologikoa-
ren bidez ikertuz eta salatuz, Schmitt dukegu gaur egungo ikertzailerik interesga-
rrienetakoa.
Schmitt-ekin batera, marxista ez, baina marxiar1 izaten segitzen dugu, nolabait
smithtar, ricardoar, walrasiar eta keynestar izaten segitzen dugun antzera.
16 Moneta-teoria berrirantz
Frantsesek egiten duten antzera marxiar (marxien) eta marxista (marxiste) bereizten ditugu.
Horrela, Marx-ek bere buruaz esan zuena, «Ni ez naiz marxista» delakoa, bereganatzen dugu.
2.3. MARX-EN ETA KEYNES-EN ILDOTIK
Schmitt-en iritziz, arazo monetarioak Marxen eraikuntza teorikoaren gune
zentrala betetzen du, alegia, moneta ez da analisi marxiarrean kategoria osagarria,
zeina merkantziei gehitu zaien, alderantziz baizik, hots, merkantziak existitzeko
baldintza.
Balioa definitzean, marxista batzuk (eta Marxek berak ere zenbait testutan)
balioa elkartrukeak determinatzen duela diote. Beste aldetik, definizio hori ez dago
urrun balio erlatiboaren definizio neoklasikotik.
Interpretazio marxiarraren arabera, alta, bi merkantziaren arteko elkartrukea
balio absolutuen bidez gauzatzen da. Hau da, merkantzia baten balio-kantitatea
neurtzen duena ez da trukea, alderantziz baizik: merkantziaren balio-kantitateak
bere trukearen harremanak zuzentzen ditu. Analisi marxiarraren oinarrizko puntu
hori ahantzirik, Marx-en zenbait dizipuluk uste izan dute ezen balioaren sormena
moneta-eraren determinaziotik banatu beharko dela, honela balioaren analisi klasi-
koa prezioen analisi neoklasikoarekin ados egon dadin. Zoritxarrez, joera horrek
bidea ireki dio Marx-en obraren interpretazio neoklasikoari, aldi berean monetaren
beraren definizioa ukatu duelarik.
Beraz, balio-eraren determinazioa elkartrukeari lotzea zuzena izanen balitz,
zuzena izanen litzateke baieztatzea ezen merkantzia baten balioaren adierazpen
monetarioa berorren balio erlatiboaren determinazioarekin bat datorrela. Produk-
tu-merkatuko trukea lan-merkatuko truketik banaturik dagoenez, oreka orokorreko
sistema neoklasikoa eraikitzeko ezelako oztoporik ez dagoela ematen du, eta bera-
ri kontrajartzen zaionik ezer ez dagoela. Ondorioz, monetak ez dauka inolako
loturarik balio absolutuarekin.
Halaz ere, balio absolutuaren lehentasun logikoa azpimarratuz, Marx-ek argi
eta garbi baztertzen du produktu-merkatuari eginkizun erabakiorra ematea. Honela,
Marx-ez geroztik, balioak elkartrukea erregulatzen du, eta ez elkartrukeak balioa.
Balioak erabat determinaturik egon behar du, merkatuaren mekanismotik kanpo.
Honela, Schmitt-ekin batera esanen dugu ezen:
(i) Merkantzia bakoitzak erabil-balioa eta truke-balioa dauzkala;
(ii) balioa dela ondasun bat merkantzia, hots, produktu sozial bilakatzen duena;
(iii) balioa, produktuaren eta lanaren artean ezartzen den baliokidetza-harremanak
determinatzen duela;
(iv) ondasun heterogenoak beren balioaren oinarrian konpara daitezkeela.
Aurreko puntuetatik, ondorioz, hauxe ateratzen da:
(v) Balioa definitzen duen baliokidetza-harremana produktuen merkatuko trukea-
rekiko independentea da.
Diruaren garrantzia 17
Hau da, balioa merkantziarekiko erlazioan besterik ez da existitzen, merkan-
tzia balioarekiko erlazioan soilik existitzen den antzera. Hauxe da, hain zuzen ere,
produktua lana baliokidetzaren erlazioaren esanahia.
Merkantzia bakoitzari trukea baino lehen balioa badagokio, egiazkoa da,
halaber, balio hori berori adieraz daitekeela beste edozein merkantziaren erabil-
-balioa kontuan eduki gabe. Beste hitzetan esanda, beharrezkoa da balio-era deter-
minaturik izatea, merkantziak baliokidetza-erlazioan sartu baino lehen. Produktu-
merkatuan balioa trukea baino lehenagokoa dela jakinik, logikoki, berorren adie-
razpenak edo erak truke horrekiko independente izan behar du. Alegia, balioa pro-
duktuaren eta lanaren artean ezartzen den erlazio sozialak definitzen duela emanik,
balio-era erlazio berberetik besterik ezin da ondorioztatu, hots, balioa eta balioaren
era erabat loturik daudela: biek objektu soil eta bakar bat besterik ez dute definitzen.
Moneta balio-era bat izanik, eta produktuaren eta lanaren arteko baliokidetza
erlazio huts-tzat balioaren era definiturik, beharrezko al da induzitzea moneta
logikoki berorren substratu materialetik independentea dela? Erantzuna baiezkoa
da, dudarik gabe.
Marx-ek, bere balio-teoria zehaztu nahirik, lanaren neurketa kronologikoa
baztertu zuen, `baliokidetza orokorra' definituz. Honela, baliokidetza sartu zuen,
balioarekin batera, produkzio-prozesuan. Ez dago monetarik Marx-engan, ondasu-
nik ez badago; eta alderantziz ere ez, baliokide orokorra baita, definizioz, balioaren
era edo adierazpena. Izan ere, moneta da lanari irizpide soziala ematen diona. Mone-
ta da alokairuen bidez ondasunak neurtzen dituena. Integratzea, hortaz, zenbakien
(numerarioa alegia) eta ondasunen arteko lotura egitea da, zeina produkzio-proze-
suaren emaitza den (Schmitt 1966,1984a,1996).
Laburbilduz, monetak (hots, baliokide orokorra) produktuaren neurketa
soziala bermatzen du, zeren alokairuak lan indibiduala lan sozial bihurtzen baitu.
Ondo-rioak, besteak beste, hauexek dira: lanaren eta lan-indarraren bereizketa
alboratzea, mozkinaren adierazpen berria eta produktuaren neurketan kapital
tinkoaren amortizazioa kontuan ez edukitzea (Schmitt 1984a).
Beraz, alokairuen neurketa baliokide orokorraren analisi marxiarretik dator.
Marx-ez geroztik, baliokide orokorrak balioaren adierazpen numerikoa errepresen-
tatzen du.
Ildo horretatik eta Keynes-en lanei interpretazio berria emanez (Schmitt
1966,1984a) ikus daiteke ezen moneta ez dela kategoria osagarria, merkantziari
gehitua, merkantzia hori existitzeko baldintza baizik. Merkantzien agertzea ahalbi-
detzen duen prozesu historikoak une berean bere era monetarioa definitzen du.
18 Moneta-teoria berrirantz
Monetaren agerpen orokorra produkzio-modu kapitalistaren garapenarekin
bat dator. Produkzio-prozesuak determinatuak izanik, balioak merkantzia definitzen
du, eta beronek une berean bestea definitzen du. Beste era batera esanda, balioa eta
merkantzia hain loturik daude, non biek elkar definitzen baitute. Honela, produktua
merkantzia bat da balioa daukalako edo, eta gauza bera dena, produktuaren
existentzia merkantziatzat bere balioaren existentziak definitzen du. Edo, balioa
bere existentzia sozialaren erak definitzen du, balioa definitzen duen prozesu
berberak era edo forma ematen duelarik.
Marx-en zenbait testu arakatuz, (Grundrisse delakoa, batez ere), Schmitt eta
beraren dizipuluak (Schmitt (ed.) 1985) demostratzen ahalegindu dira moneta ez
dela bigarren mailako arazoa, zeinaren ikerketa banku-teknikaz aditu direnei
baitagokie, baizik eta moneta dela edozein teoria ekonomikoren muina bera. Izan
ere, Schmitt-ekin batera esan daiteke ezen eskariaren eta eskaintzaren baliokidetza,
moneta objektutzat duen legea dela (Schmitt 1966, 1984a).
Marx-en eta Schmitt-en artean zenbait berdintasun badaude ere --adibidez,
biek produkzioan integratu nahi dute moneta--, badaude, egon, desberdintasun
batzuk ere. Marx-ek moneta integrazioaren beraren definizio legaletik zetorrela
zioen artean, Schmitt-en teorian, integrazioa produkzio-faktoreek lortua da.
Beste aldetik, Schmitt-en analisian alokairuek errenta nazional osoa errepre-
sentatzen dute, produktu nazionalaren osotasuna, berez, alokairu nominalei dago-
kielarik. Marx-en aburuz, alokairuek errenta nazionalaren zati bat besterik ez dute
adierazten.
Gainera, ondasunen jabegoari dagokionez, Marx-en aburuz ondasunen jabea
enpresa da, eta enpresak produkzio-faktoreei ordaintzen die. Schmitt-en ustez,
aldiz, ondasunak enpresetan gordailaturik daude, enpresak `kontsigna' edo gorde-
leku balira bezala. Enpresa ez da ondasunen jabea, produkzio-faktoreak baizik,
alokairu nominal osoak produkzio nazional guztia erosteko ahalmena baitauka.
Ezberdinta-sun horrek kontabilitatea kontuan hartuko duten beste ondorioetara
eramanen gaitu, geroxeago ikusiko den bezala.
Diruaren garrantzia 19
3. Analisi ekonomikoaren
historiaren zirriborroa
3.1. MAKROEKONOMIA MODERNOA
Pentsamenduaren historiari buruzko estudioen helburu garrantzitsuenetarikoa
norberak har dezakeen irakaskuntzaren ikuspuntu kritikoa eduki ahal izatea da,
hots, norbera prestatzea. Ikuspuntu kritiko hori ez da, tamalez, askotan agertzen
zientzia ekonomikoaren garapenaren historian.
Analisi makroekonomikoaren oinarriak fisiokratenganaino eta Adam Smith-
-enganaino iristen dira. Makroekonomia zientzia ekonomikoaren legeez arduratzen
da, zeintzuk XVIII. mendearen bukaeran eta XIX. mendean ekonomia politikoan
agertu baitziren.
Beste aldetik, zientzia ekonomiko makroanalisia eta mikroanalisia deritzen
arloetan banatzeko joera ez da behin-betikoa. Analisi makroekonomikoaren
oinarriak mikroekonomikoak balira, oraingoz zenbait ekonomialarik esaten duten
antzera, mikroanalisiak diziplina honen arlo guztia inguratuko luke; alderantziz,
mikroanalisia makroanalisiaren emaitzetan oinarritzen bada, uste dugun moduan,
orduan esan behar da, makroekonomia zientzia honen arlo bateratua dela. Baiezta-
pen hori mamitzeko, Schmitt-en lanez baliatuko gara.
Agian ekonomiaren garapena hobeto uler daiteke azkenetik hasita. Nola irits
daiteke John Maynard Keynes-en teoriaz kanpo egon litekeen beste teoria batera?
Teleologiaren antzeko zerbaiten aurrean gaudela esan daiteke. Beraz, ekonomialari
historikoen intuizio handiak beharbada hobeki ulertuko genituzke, gaur egungo
teoriaren lerro nagusietatik abiatuko bagina.
3.2. ANALISI MAKROEKONOMIKO MODERNOAREN IRAKASPEN
BEREZIAK: eskaintza osoaren eta eskari osoaren baliokidetza
Ekonomiaren legeak ulertu ahal izateko, beharrezkoa da berehalako gertaka-
rien behaketatik abstraitzea. Legeen bitxitasunaren lehen etsenplua eskari eta
eskaintza osoen identitatea edo baliokidetza da. Identidatea are `bitxiago' bilaka-
tuko da, eskari eta eskaintza indibidualen mailan agertuko denean. Orduan ulertu-
ko dugu analisi makroekonomikoa ez dagokiela magnitude agregatuei. Izan ere,
ekonomi zientzia ez da testuliburuek nonahi aldarrikatzen duten agregatuen zientzia.
Itxura guztien arabera, ekonomia `nazionalak' (Banku Zentralaren ingurukoak,
alegia) bi `indar' desberdinen ondorioak jasaten ditu, Alfred Marshall ekonomiala-
ri ingelesak aipatu zituen eskariaren eta eskaintzaren indarrak: alde batetik, enpre-
sek produktua eskaintzen dute (ondasunetan eta zerbitzuetan); beste aldetik, fami-
liek eta enpresek produktua eskatzen dute. Honela, eskaintza eta eskaria neur dai-
tezke beren artean: orekara iristen badira, herrialdearen ekonomia bera orekaturik
dago. Eskaintza eskaria baino handiago denean, ekonomia nazionala `deflazioan'
dago; alderantziz, `inflazioan' dago eskaria eskaintzaren mailara murrizteko egoki-
tzeak gai ez denean.
Eskaintzaren eta eskariaren egokitzapenek, oreka eta desorekek, alta, ez dau-
kate inolako existentzia errealik. Baina, ez al da egia, edozein produktutarako,
eskaintzaileak eta eskatzaileak lehian aritzen direla? Zergatik ez da gauza bera
gertatuko ekonomia osoan, eskari guztiak eta eskaintza guztiak `osoturik' daude-
larik? Ekonomialariek ez daukate aipatzen duten errealitateaz ezelako frogarik;
suposatu egiten dute.
Ekonomia nazionalak ezin du ezagutu, identikoki eskaria ez den ezein eskain-
tza, ezta inolako eskaria, identikoki eskaintza ez denik ere: bi `indar' horiek errea-
litate bakar baten bi aldeak dira. Baliokidetza horren aurkikuntza Keynes-i dago-
kio, nahiz eta hori lehenagotik ezaguna izan, beste modu batean, askoz inperfek-
tuagoan, Say-ren --XIX. mendeko frantses ekonomialaria-- identitatea izenaz.
Zer esan nahi du Keynes-en identitateak? Hitzez hitz, hauxe da: edozein pro-
duktutarako eta edozein alditan, ezinezkoa da produktua eskaintzerik, produktua
eskatzen ez bada, ezta eskatzerik ere, eskaintzen ez bada, elkarren kontrako bi
indarrak zehazki `ko-extensibo' izanik, produktu nazionalari dagokionez.
Testuliburuetan, aldiz, produktua eskaintza independentearen objektua izan
dadin nahi izaten da, hau da, eskaintza baino handiagoa edo tikiagoa izatea; edo
eskaintzaren ainakoa izatea.
Zein ote da, bada, Keynes-en identitatearen esanahi ezkutua? Produktua jada-
nik bere titularren eskuartean dagoela esan nahi du, bera erosia izan baino lehena-
go ere; izan ere, produktua enpresetan gordeta eta `prozesutan' utzirik balego,
eskaintzaileen multzoaren eskuartean legoke, errenta monetarioak eskatzaile po-
tentzialek edukiko lituzketen bitartean: baldintza horietan, eskaria `huts edo purua'
izanen litzateke, eta gauza bera eskaria bere aldetik, ulertuz ezen, eskaintza eskain-
tzaileak eskatzen ez duen produktuaren gainean praktikatzen dela, eta paraleloki,
eskaria eskatzaileak eskaintzen ez duen produktuaren gainean deklaratzen dela.
Hala ere, errealitatea sakonagoa eta era berean sinpleagoa da: errenten titula-
rren --familia eta enpresa-- hartzekora iritsi baino lehen, produktu nazionala era
monetarioan gorderik dago jadanik.
22 Moneta-teoria berrirantz
Hortaz, eskaria eta eskaintzaren baliokidetza lege bat da, zeinaren objektua
moneta den (Schmitt 1984a).
3.3. MONETAREN KONTZEPZIOA
Analisi makroekonomikoaren historian, monetari buruzko bi kontzepzio
desberdin aurkeztu dira soilik:
(i) Moneta ondasun errealetatik banandurik dagoen ondasun modura,
(ii) (oraindik saldurik ez dauden) produktuen zenbaki-era edo era numerario
modura.
Lehen kontzepzioaren arabera, eskaintza eta eskaria bi indar desberdin dira,
hots, dikotomikoak. Izan ere, moneta per se `aktiboa' baldin bada, aktibo errealei
parekatzen zaie, nahiz eta produktua errenta monetarioen titularrei ez dagokien,
produktua erosteko ahalmenari baizik. Erosteko ahalmena erabili ez den bitartean,
produktua ez dago oraingoz eskaturik: eskainia da soilik. Simetrikoki, produktua
errenten titularrek soilik eskatua da, beraiek produktua erosteko ahalmena besterik
ez baitaukate, eta ez produktua bera.
Keynes-en legea ulertu nahi bada, monetaren bigarren kontzepziora iragan
beharra dago (Schmitt 1984a): moneta zenbakiera edo produktu nazionalaren ma-
trizea izanik, argi dago ezen errenten titularrek jadanik produktua daukatela pro-
dukzioaren monetizazioaren bidez berek eskuratu duten monetan. Beraz, beharrez-
koa da `produkzio-gastu makroekonomikoen' pagua errenta monetarioen jaulkitze
bezala adieraztea, hots, bankuek sortutako `moneta hutsa' `moneta bete' bihurtze
modura esplikatzea: jaulkitako errentak ordainketan banaturiko monetan gorderiko
produktuak definitzen ditu.
Eskaintza eta eskariaren baliokidetzak moneta-eraren eta berak daukan pro-
duktuaren identitatea esan nahi du.
Moneta, produktu arruntekiko ondasun independentea balitz, orduan, eskain-
tza --produktu arrunta definitzen duena hain zuzen-- une konkretu batean nazioak
duen `masa monetariotik' independentea litzateke; horrela, eskaintza eskariarekiko
independentea izanen litzateke, edozein eskari agenteek daukaten monetaren
arabera erabiliko litzatekeelarik.
Schmitt-en iritziz, Keynes-en teoriak baieztatzen du ezen moneta epealdi ba-
koitzeko produktu berria daukan era edo eredua baino ez dela, azken erosketek
produktua `desbahiturik' utziko duten aldiunera arte, non monetak, berehala,
existitzen lagako duen. Hortaz, moneta saski ez-materiala da, `matrize elemental
askoren' bilduma, non epealdi bakoitzean, produktu nazionala gorderik dagoen,
azken erosketek saskia bere edukirik husten duten aldiunera arte --berehala, saskia
bera existitzen lagatzen delarik--.
Analisi ekonomikoaren historiaren zirriborroa 23
Saskiaren eta beronen edukiaren koexistentziak errenta monetarioa definitzen
du, batera magnitude nominala (bere eran, currency) eta erreala (bere edukian,
money) dena. Errentak eskaria definitzen du; errenta saski elementalen unitateen
--kasurako, espainiar Estatuan zentimoak-- kopurua da, errenta-titularrek jadanik
gordetako produktuaren neurri zehatza, zeren produktua alokairu, mozkin, interes,
dibidendo eta errentatan eraturiko monetan edukita baitago. Errenta berberak
eskaintza definitzen du, zeren oraingoz saldurik ez dagoen produktuaren osotasuna
errentatan jaulkiriko monetan edukirik baitago.
Egia da, moneta-eran, produktu-fondoaren integrazio-teoria modernoa dela eta
nahikoa `sofistikatua', gainean. Esan al daiteke, uste dugun bezalaxe, teoria hori
ekonomia politikoaren iturrian dagoela, bai eta beronen garapenean zehar ere,
gutxienez beraren erna-muinetan? Izan ere, bera baieztatzen lagako digun ondoko
irizpidea esatera goaz: monetan gertatzen den produktu arruntaren integrazioak,
itxuraz, errenta nazionalaren oso definizio estua behartzen du; berorren definizioan
alokairuak --zuzenak eta sozialak-- sartzen dira soilik. Izan ere, Keynes-ek ira-
kasten duenez, batez ere General Theory (1936) delakoan, alokairu monetarioaren
unitatea da edozein magnitude ekonomikoren neurri-unitatea. Ez-alokairuzko
errentak ere, bereziki mozkinak, alokairuen unitatetan dira neurtuak. Uler bedi:
neurriaren printzipio unitario honek errenta nazionalaren batasuna inplikatzen du,
zeina soilik alokairuek osatzen duten.
Baina, baldintza horietan, nola adieraz daiteke ez-alokairuzko errentaren exis-
tentzia, hots, mozkin, errenta, dibidendo eta interesena?
Galdera hori garrantzitsu da oso, eta bilatzen ari garen irizpidea emango digu-
na, zeinaren bidez edozein teoria ekonomikotan (historian nahiko urrun joanda ere,
are XVIII. mendearen bigarren erdiko fisiokratenganaino) monetaren eta produk-
tuaren ez-dikotomia ezarri ahal dugun.
Nola azal daiteke nazioan errentaren kategoria desberdinen produkzioa, pro-
dukzio-egintza berez jarduera sinplea bada? Emandako soluzioak moneta inplika-
tzen du: produktu soziala monetan --materiala edo bankukoa-- gorderik ez
balego, produkzioak ez lituzke errenten kategoria batzuk sortzen lagako. Honelaxe
orokor daiteke zientzia ekonomikoaren garapen historikoan zehar aurki daitekeen
irizpidea:
Zientzia ekonomikoaren garapenaren aro guztietan, errenten pluraltasuna-
ren existentzia monetan produktu-integrazioaren teoriarekin dago lotuta, hau da,
eskaintza eta eskariaren identitatearekin.
Laburbilduz,
(1) Ez dago dudarik ekonomia nazionalak kategoria desberdineko errentak
dauzkala, hala nola alokairuak eta mozkinak. Errenta soziala, epealdi bakoitzean,
24 Moneta-teoria berrirantz
gizarte osoaren aberastasuna da, ustez netoa dena: gaur egunean errenta netoa
makroekonomikoa dela esaten da. Baina, zein da aberastasun horren iturria? Pen-
tsamendu ekonomikoaren historia osoan teoria bakar bat dago, --Léon Walras-ek
eraikia--, non errentaren iturria plurala den. Schmitt-ek salbuespen hori erreala
baino gehiago itxurazkoa dela frogatu du.
Fisiokratengan, ekonomialari klasiko ingelesengan eta John Maynard Key-
nes-engan ere, aberastasun sozialaren iturria bat eta bakarra da. Zientzia ekonomi-
koaren arazo handia, errenta sozialaren iturri-batasuna produktu neto nola bilaka-
tzen den adieraztea da. Hots, banaketan produkzioaren eraldaketa nola gauzatzen
den adieraztea. Ezein soluzio ez litzateke ulergarri izanen, baldin eta monetak eta
produktuak errealitate bakarra eta berbera osatuko ez balute.
(2) Monetak epealdi bakoitzean --edozein banaketaren aurretik joaten den
produkzioaren epean hain zuzen ere-- produktu berriaren osotasuna hartzen du.
Produktua zuzenean naturan agertuko balitz, gizartea `kapa sozial' desberdinen ar-
tean banatzeko ez-gai izanen litzateke. Monetan gertatzen den produktuaren inte-
grazioa, hortaz, produkzio `unidimentsionaletik' banaketa pluralera pasatzeko,
baldintza beharrez-koa da, sine qua non motakoa.
3.4. FISIOKRATEN TEORIA EKONOMIKOA. ERRENTA SOZIAL
DESBERDINEN ADIERAZPENA MONETAN, PRODUKTUAREN
INTEGRAZIO MODURA
Analisi makroekonomikoaren oinarriak Fisiokratenganaino iristen dira. Ana-
lisi fisiokratikoa, gizartean zehar zirkulazioan dagoen moneta osoaren kopuruan
gertatzen den produktu netoaren osotasunaren hasierako integrazioaren printzipioan
datza. Bitan bananduko dugu analisia:
(i) zirkulazioan dagoen monetan produktu netoaren hasierako integrazioa; eta
(ii) produktu netoaren hurrengo banaketa errentatan, alokairutan eta interesetan.
3.4.1.Zirkulazioan dagoen monetan gertatzen den produktu netoaren hasierako
integrazioa
Tableau économique hirupolar edo piramidalaren bidez garatzen da argudioa:
piramidearen puntan lurjabeak daude; oinarrian bi klase daude aurrez aurre, neka-
zariak (edo nekazarien klasea) eta industria sortuberriko eta artisautzako enplega-
tuak (klase antzua).
Hitz moderno bat erabiltzeko, lurjabeek jaulkiriko azken erosketetan produktu
netoa erabat monetarizaturik dagoela esan daiteke; esate baterako baldin eta, urte
konkretu batean, jabeek beste bi klaseekiko 2 mila milioi unitate monetario
jaulkitzen badituzte, definizioz, produktu soziala 2 mila milioi unitate monetario
baliokoa da (edo balio du). Oso garrantzitsu da baliokidetza horren izaera ulertzea.
Analisi ekonomikoaren historiaren zirriborroa 25
Azken erosketetan jaulkiriko 2 mila milioi unitate monetarioek produktu
netoa neurtzen dute integrazioz.
Erraz ulertzen da zirkuitu fisiokratikoan monetak inolako barne-baliorik ez
izatea; bi mila milioiak batera jaulkia eta berrartua den kopurua da: hain zuzen ere
produktua monetaren mugimenduak definitzen duen zirkuluan (joan-etorri horre-
tan) dago itxirik. Beraz, absurdua litzateke galdetzea ea 2 mila milioi unitate mo-
netarioek benetan produktu netoak daukan balioa bera dutenentz: lurjabeek 2 barik
3 mila milioi gastatuko balute, produktu netoak 2 gabe 3 mila milioi balioko luke.
Beste era batera esanda, monetak, edozein materiaz egina izanik ere, kanpo-balio
hutsa du, epealdiko produktu netoaren erosketarako lurjabeen gastu monetarioen
kopuruak determinatua.
Ikus dezagun zehaztasun handiagoz produktu fisiokratikoaren integrazioa
monetan. Berori bi puntutan eginen dugu: (a) erosketa-ahalmen monetarioa ez da
epealdi bakoitzeko produktuaren erosketan lurjabeen moneta-injekzioa baino lehe-
nago egoten; (b) produktu netoa erosteko ahalmenak ez du konstante irauten bere
ekitaldian: epealdi bakoitzean (urtero) berritu behar izaten da.
3.4. 1.a. Moneten erosketa-ahalmena produktu netoaren ordainketan sorturikoa da.
Azalezko analisiaren bidez, fisiokratak `kuantitatibistak' lirateke; hau da,
monetaren eta berorren erosketa-ahalmenaren batasuna edo nahasketa suposatuko
lukete. Errealitatean, fisiokraten argudioa zirkuitua definitzen duen Tableau écono-
mique delakoan dago proposaturik: lurjabeek gastaturiko moneta da lurjabeen
irabazi monetarioaren definizioa; bestela esanda, jabeek beren errentak sortzen
dituzte moneta erabiliz, gastatuz. Baldin eta, urte konkretu bateko produktu
netoaren erosketarako jabeek 2 mila milioi moneta-unitate gastatzen badituzte,
beren errenta monetario netoa, epe horretarako, 2 mila milioi moneta-unitatekoa
da; jabeen gastuak errenta desberdinak sortzen ditu, gastua baita errenten baldintza
nahikoa eta beharrezkoa. Ikusten denez, nahiz eta orain dela bi mende formulatua
izan, analisi hori harrigarriro modernoa da: gastuek berek sortzen dituzte errentak.
Hortik ondorioztatzen da ezen, eratzen denean, lurjabeen errenta definizioz jadanik
gastaturik dagoela.
3.4.1.b. Monetaren erosketa-ahalmenak ez du bere gastuak baino gehiago irauten.
Teorialariak monetaren erosketa-ahalmena monetatik beretik bereizezinezkoa
dela erabakiko balu, onartuko luke ezen, ondorioz, 2 mila milioi unitate
monetarioren gastuak denboran zehar erosketa-ahalmena helaraziko lukeela;
honela x bider erabili ahalko litzateke, 10 bider 10 urtetan kasurako. Lehen urteko
produktu netoaren erosketak gastatua, bigarren urteko produktu netoaren eros-
ketarako erosketa-ahalmena bera egonen litzateke prest, eta honela mugagabeki.
Fisiokratek ez zuten errekurrentzia hori onartzen; haien ustez, erosketa-ahalmena
26 Moneta-teoria berrirantz
birkreaturik zegoen, zerotik, produkzio epe bakoitzean. Erosketa-ahalmen mota
batek denboran irauten badu, kapital metatuan da eta ez errentak errentaren iner-
tziaz --zirkuituaren kontzepzioak ukatzen duena-- denboran irauteko ahalmenik
edukiko lukeelako. Epealdi bakoitzean monetaren `balioa' piezak (esku-diruak
metalikoak zirelako) lurraren produktu berriarekiko berraurkitzeak determinatzen
du. Produktua faltan botako balitz, erosketa-ahalmenik gabe egongo litzateke mo-
neta, eta soilik bere pisu hila osatzen duen metalaren `berezko' balioa edukiko luke.
Fisiokraten teoria modernoa dela ikusi dugu. Dena den, gehiegi litzateke,
berak arazo monetarioei erantzun guztiak ematen dizkiela ondorioztatzea; are
gehiago, arazo nagusia soluziorik gabe gelditzen da.
Formula dezagun arazoa: zein da lurjabeek gastatu beharko luketen moneta-
-unitateen kopurua determinatzen duen legea, epealdi konkretu batean produktu
netoa zehazki garbitzearren? Denbora luzea pasatuko da ekonomialari batek eran-
tzun argia proposatu baino lehen: Keynes izango zen `eskari osoaren' printzipioare-
kin erantzuna emanen zuena. Nola aurpegira dakieke fisiokratei hain zailtasun
handia erantzun gabe uztea? Desmeriturik eduki ezik, gure arbaso handiek, aldiz,
monetan gertatzen den produktuaren integrazio-printzipio zehatzak topatu dituzte.
Printzipio horiek barik, ezinezkoa da esplikatzea nola banatzen den errenta, iturri
bakarretik sortua, nazioaren kapa sozial desberdin batzuetan.
3.4. 2. Produktu netoaren banaketa errentatan, alokairutan eta interesetan
Injustua da doktrina fisiokratikoa gutxiestea esanez ezen soilik Natura dela
berak kontsumitzen duena baino gehiago produzitzeko gai dena. Ideia laua da,
zeren ideiak balio erantsien produkzioa substantzia edo materien produkzioarekin
nahasten baitu; baldintza horietan, soilik lurrak dauka errendimendu positiboa;
hots, berak gizonari gehiago ematen dio, gizonak lehengaitan, kapitaletan --gaur
egun inbertsiotan esanen genuke-- eta lanetan dedikatzen diona baino. Baina, ongi
pentsatuz gero, produkzioa zentzu materialetan ulertzen bada, Natura bera ere ez
da gai produktu netorik hornitzeko; eta produkzioa materiala ez bada, zergatik
produzituko luke lurrak soilik?
Fisiokraten irakaspena sakona da beste arrazoi bategatik: sinplekeria da errenta
nazionalaren osotasuna lurretik datorrela adierazi nahi izatea, baina zentzuzko da
azaltzea errentak iturri soil bat duela eta ez plurala. `Produkzio-faktorearen'
batasunak adierazia, doktrina hori bizirik dago oraingoz: mendeak zeharkatu ditu,
Smith, Ricardo eta Marx-engan zehar. Lurrari esleitua, errenta nazionala berehala
gizonaren lanari atxiki zitzaion; bi kasuetan irakaspena funtsean bera da: errenta
sozialak (edo `makroekonomikoak') iturri bakarra dauka.
Prezeski, errenta `fondo' bakarretik sortzen dela onarturik dagoenez, teo-
rialariak gizartearen kapa edo klaseen arteko banaketa ulertzeko esperantza eduki
Analisi ekonomikoaren historiaren zirriborroa 27
dezake. Lehen begiradan, esan berri duguna paradoxikoa da: errenta iturri desber-
dinetatik sortuko balitz, ezin al lezake iturri bakoitzak konturik eman errenta
nazionalaren kategoria ezberdinez? Honela, lanak langileen errenta produzitzen
duela imajina liteke; kapitalak, aurrezkien errenta; eta lurrak, lurjabeen errenta.
Banaketa produkzioaren barruan agertuko litzateke. Nolanahi dela, esperantza,
laster desagertzen da: errentak iturri desberdinetatik sortuko balira, ez lirateke
beren artean neurgarriak izango. Adieraz dezagun arruntki: pastelaren dimentsioa
ez litzateke ezaguna izanen. Honela, produkzioa ere ez-determinaturik egonen
litzateke. Beraz, ona da teoria produktuaren `kausa bakarraren' ideian oinarritzea:
produkzioa determinaturik egonez gero, bigarren arazoari egin dakioke aurre,
alegia, emaniko produktuaren banaketa kudeatzen duten legeen aurkikuntzari.
Teorialariari harrigarri zaio formalizazio fisiokratikoa arrakasta lortzeko zorian
ibili izana; lurjabeek zirkuituan jaulkiriko monetan produktuaren integrazioaren
argudioan, Quesnay hiru errenta desberdinen existentzia argitzera iritsi zen:
errentak, amortizazioak eta alokairuak.
Errentak. Berorien adierazpena berehalakoa da; lurra jabegoa izanik, beraren
produktua lurjabeen klaseari dagokio; ezaguna da, lurrak soilik ematen duela pro-
duktu netoa; hortik errentek errenta nazionala agortzen dutela ondorioztatzen da.
Baina orduan, nola uler daiteke gizartearen beste klaseen errentaren existentzia?
Amortizazioak. Teoriarik modernoenean ere, errenta gordina errenta netotik
bereizirik dago, bien arteko diferentzia (kapitalaren) amortizazioa izanik. Nahiz eta
errentek produktu netoa erabat absorbitu, litekeena da beste errenta batzuk topatzea,
beraiek amortizazioan sartzen direla onarturik. Baina, nola horni ditzakete amorti-
zazioek gizartearen klase oso batetarako errenta kontsumigarriak?
Saia gaitezen fisiokraten argudioari jarraikitzen, gure ustez, nahikoa sutila
baita.
Amortizazioa kontsumo produktiboa da, hau da, kitatua (birprodukzioa) izan-
go den balio baten galera (kontsumoa); kontsumoa eta birprodukzioa gizona inpli-
katu barik kapitaletik kapitalera hedatzen diren jarduerak baldin badira, amorti-
zazioak ez dio ezelako errentarik ematen gizarteari. Alderantziz, amortizazioari
dagokion kontsumoa, gizonak bere pertsonaren bitartez (bere gorputzaren bidez,
edozein modutan) pasaraziz lortzen badu, orduan amortizazioak errenta bat horni-
tzen dio, zeina gordina izan arren, erreala ere baden.
Demagun nekazaritza klasearen etsenplua. Lurrak elikatu eta erein izan behar
du: honela, beraren emankortasuna produzitu eta birproduzitu egiten da; helburu
honekin kontsumituriko ondasunek, nabarmenki, ez dute inor elikatzen. Hala ere,
nekazariek, eta beraien familiek, elikaturik eta mantendurik izan behar dute: kasu
honetan, kontsumituriko ondasunek nekazaritzan enplegatzen diren gizonen errenta
28 Moneta-teoria berrirantz
positiboak definitzen dituzte. Nekazaritza-klasearen kontsumoa amortizazioak
definitzen duen edozein neurritan, errentei eransten zaien errenta batean --gordina
izanez-- analizatzen da amortizazioa.
Alokairuak. Nekazaritza-klasearen alokairuen formazioaren esplikazioa eza-
gutzen dugu jadanik; eraldaketa-industria txikiko eta artisautzako enplegatuen
alokairuak determinatzea falta zaigu, hots, `klase antzu'arenak.
Zergatik da hirugarren klase hori, ustez, antzua? Arrazoia logikoa da: lurrak
besterik ez duenez balioa eman, hortik ondorioztatzen da ezen produkzio indus-
triala --non aktiboa industria soilik den, hau da, giza-lana-- batera magnitude posi-
tiboa eta negatiboa dela, eta gizonak materia gordina besterik ezin duela tratatu,
Naturaren produktuaren kontserbazio-prozesu batean.
Hala eta guztiz ere, gizonek `kontsumitu' egiten dute, lehengaien eraldaketa-
jardueretan enplegaturik daudenak ere; beharrezkoa da beraiek alokairu positiboa
eduki dezaten. Hementxe sortzen da aparteko arazo kontzeptuala: manufakturako
langileek produzitu barik kontsumitzen badute, haiek ez dira antzuak, zentzu
propioan, kaltegarriak baizik. Zergatik eusten diote fisiokratek langileen klasea,
soilik antzu delako baieztapenari? Doktrina etorkizun handienari lotzen zaion
printzipioari dagokiolako: klasea antzua da, berak materialki kontsumitzen duena
balioan ordezten duelako. Beste era batera esanda, gizonaren industriak ez du
soilik materia gordina produktu akabatu bilakatzen, berak langileen klaseak
kontsumitzen duen materia balioan ere eraldatzen du.
Demagun etsenplu bat: okinek 10 kg ogi ekoizteko, 10 kg irin prestatzen dute;
berek beren produktutik %20 kontsumitzen dute; orduan, beste klaseek 8 kg ogi
besterik ezin dute erosi. Okinen kontsumoa galera netoa balitz, ogian eraldaturiko
irinak balio (monetario) gutxiagotua (%20tan) edukiko luke eta okinek gizarteari
produktu netoaren zatia kenduko liokete. Teoria fisiokratikoak printzipio bezala
ezartzen du ezen, okinak elikatzen dituen ogian kontsumitzen den irinak bere
balioa helarazten duela ogi `merkatalduen' ogietan oraingoz erabilgarri den irinera:
geratzen diren 8 kilo irinek lehengo 10 kilo irinek zuten balio berbera dute.
Tableau économique delakoaren fluxuei zehazki jarraituz, azkenik, lurjabeek
gastaturiko monetan integratutako produktu ez-diferentziatuan hiru errenta
desberdin ateratzera iristen gara --errentak, amortizazioak eta alokairuak--. Badi-
rudi teoria ongi eraikita dagoela, klase antzuaren alokairuei dagokiena izan ezik.
Saia gaitezen ongi arrazonatzen: manufakturetan enplegaturiko langileek
balioa sortzeko gaitasuna badute, hori da materia gizonaren lanak eta ez Naturaren
lanak balioztatzen duelako da. Baina kontsekuente izan behar da: lurraren
produktuak ere balio gabekoak dira, beraiek nekazarien lanari dagozkion heinean
izan ezik. Klase antzuaren alokairuek ekonomialariei hain arazo handia ezarri diete,
Analisi ekonomikoaren historiaren zirriborroa 29
non beraiek ezin alboratu baitute, berek emandako erantzunean, ekonomialari
ingeles klasikoen etorrera prestatzea: `lan-balioak' laster `lur-balioa' ordezkatuko
du.
Ikus dezagun berriro zirkuitu fisiokratikoaren teoria bere murrizketa batean,
errenta nazionalaren laugarren kategoriaren determinazioa ekarriz, hots, interesak.
Lehengo hiru errenten adierazpena formalki zuzena izango balitz ere, oraingoz
zirkuitua gaizki egonen litzateke, interesak ez bailirateke bertan integraturik
egonen.
Adieraz dezagun Tableau économique delakoa, ondoko zifren arabera eraikiz:
(a) lurjabeek kontsideratu urtean jaulkiriko azken erosketen totala: 2 mila
milioi unitate monetario;
(b) nekazarien klasea eta klase antzuaren artean buruturiko erosketen totala: 1
mila milioi alde batetik eta bestetik;
(c) jabeen klasearen erosketen totala nekazariekiko: 1 mila milioi;
(d) jabeen klasearen erosketen totala klase antzuarekiko: 1 mila milioi;
(e) klase antzuak `kapitalista finantzarioei' ordaindutato interesen totala: 100
milioi.
Lurjabeak
1 mila milioi 1 mila milioi
2 mila milioi
Nekazariak Klase antzua
1 mila milioi
100 milioi
Kapitalista finantzarioak
Aurkezturiko zirkuitua (Tableau delakoari dagokiona berau) logikoki zuzena
balitz, lurjabeek gastatutako monetaren kopurua automatikoki berreratzen lagako
lukete:
2 mila milioi
Nekazarien klasea Lurjabeak
Alderantziz, zirkuitua ezin badaiteke `itxita' egon (beste era batera esanda,
bera osaturik ez badago, zeren itxita ez dagoen zirkuitua ez baita benetan
zirkuitua), doktrinan ilogismo ezabatzaileren bat sartu da. Analistaren borondade
ona edozein delarik ere, ezin du baztertu adierazpena akatsetan egotea: interesetan
kapitalista finantzarioen klaseari ordainduriko 100 milioiek zirkuitutiko ihesa
definitzen dute. Lehen epe batean uste daiteke ihesa erreparagarri dela; izan ere,
kapitalistek interesak gastatzen dituzte nekazariei eta langile manufakturatzaileei
30 Moneta-teoria berrirantz
ondasunak erosteko: 100 milioiek `berrintegratzen' dute zirkuitu nagusia eta, ho-
nela, lurjabeei emandako totala osatzen dute, 2 mila milioiko mailara iritsiz. Baina
argudioari jarraitu behar zaio: kapitalisteei emandako moneta ez da berrisurtzen
produktu baliokidea deskontatu gabe; deskontu hori ez da inolaz ere erreparagarri:
halabeharrez ondorioztatzen da, produktu netoa kapitalista finantzarioen erosteko
ahalmenaren jarduerek gutxitzen dutela. Gaur egunean errenta nazionala deitzen
dugun kapitalisten zatia kontuan hartu denetik, ikus daiteke ezen produktua
lurjabeen kontuak moneta bihur dezakeen produktua ez dela 2 mila milioiko
baliokidea, 2 mila milioi ken 100 milioikoa baizik.
Teoriaren batek barruko inkoherentzia jasatzen duen unetik, egia da bera
zahartu eta desagertu besterik ezin dela egin. Fisiokraten teoria ezin zitekeen beti-
ko izan, hain zuzen ere, aipatu berri dugun arrazoia dela-eta: Tableau delakoaren
zirkuituak ilogismo `ez-inguragarria' dauka, lehenago esan den moduan.
3.5. NAZIO-ABERASTASUNAREN DOKTRINA
Smith-en (1723-1790) liburu handia, The Wealth of Nations, 1776tik dator.
Nazioen Aberastasuna delako liburu hori ekonomi estudioen ikerketa han-
dienetariko bat da: gure gaurko ezein ezaguera ez da lan horrekiko erabat originala.
Ikus dezagun lan hori, bada, lehen aipatutako irizpideari jarraikiz:
(1) Smith-ek monetan produktu sozialaren integrazioaren printzipioa proposatzen
du;
(2) Smith-ek integrazioa kausa bakar bati atxikitzen dio, alegia, giza-lanari;
(3) Errenta iturri bakarra izan arren, Smith hiru errenta desberdinen formazioa
adieraztera iristen da: alokairuak, errentak eta mozkinak.
Printzipio smitharren lerro nagusia adieraziz gero, galdetuko dugu ea beraren
barneko logika estakurugabea den ala ez; horrela ez dela ikusiko dugu; benetan,
teoriak oraingoz inkontsekuentzia gogorra jasaten du, sistema fisiokratikoa
biziatzen duen ilogismoaren antzeko bat.
3.5.1. Produktuaren integrazioa monetan, Smith-en obran
Autoreak espreski dio erosketa-ahalmenaren lehen era ez dagokiola monetari,
giza-lanari baizik. Beraz, pertsona batek beste bati zenbat eta lan handiagoa
eginarazten badio, hainbat eta aberatsago izanen da. Honela, demagun enpresa
batek 10 orduko 10 egunetan 10 langileri lan eraginez lortutako `alokairu-fondoa'
daukala: langile baten 1000 lanordu modura zifra daitekeen erosketa-ahalmenekoa
da enpresa.
Analisi ekonomikoaren historiaren zirriborroa 31
Nola eratzen da erosketa-ahalmena? Smith-en ustez, erantzuna aldatu egiten
da gizartea oraingoz `egoera primitiboan' egotearen ala lurrak eta kapitalak bere-
ganatzearen arabera.
Gizartearen `egoera primitiboan', erosketa-ahalmena lanaren ondorioa da
soilik: 1000 lanordu derrigortzeko ahalmena edukitzeko, beharrezkoa da norberak
1000 ordutan lan egitea eta produktua aurreztea; orduandanik, etorkizuneko edozein
epeal-ditarako, beraren produktua enplegatzen diren langileen produktu berriarekin
truka daiteke.
Dena konplexuago bilakatzen da gizartearen `egoera garatuan': izan ere, bes-
te baten lana edukitzea ez da enplegatzailearen lan soilaren ondorioa, zeren enple-
gatzaileak beste bi iturritatik bere aberastasuna lor baitezake, errentetan edo moz-
kinetan atereaz. Ondoriozta al daiteke baldintza horietan kanal ezberdin batzuen
bitartez produktua monetan integraturik dagoela, edo errentan eraldaturik?
Garrantzitsua da arazo hori kontuan edukitzea. Gehinetan gertatzen den mo-
duan, erantzun zuzena sofistikatua da, erantzun sinplea --`zentzu onak' diktatua--
laua den bitartean. Has gaitezen, bada, errakuntzatik.
Printzipio erratua: Errenta nazionalak bere iturria hiru `fondo' desberdinetan
hartzen du, hau da, giza-lanean, lurraren produkzioan eta kapitalaren errendimen-
duan.
Erabil ditzagun sinbolo marxiarrak: v alokairuetarako, pl mozkinetarako, r
errentetarako. Smith-en interpretazio errazaren arabera, errenta nazionala honelaxe
definitzen da:
v + pl + r.
Beraz, lana, jatorrian, nazioaren aberastasunaren zati bat besterik ez litzateke
izanen; mozkinak (pl) eta errentak (r) alokairuei (v) erantsi behar zaizkio errenta
nazionalaren adierazpenean.
Adieraz dezagun errentaren iturri hirukoitza eta berorren ondorioa.
Errenta nazionalaren iturri hirukoitza
Lana Kapitala Lurra
10 5 5
Errenta osoa = 20
azken erosketak 20
Enpresak
10 5 5
Alokairuak Kapitalistak Errentadunak
32 Moneta-teoria berrirantz
`Kausa' hirukoiza izanik, errenta nazionala hiru klase sozial desberdinei atxi-
kitzen zaie --alokatu, kapitalista eta errentadunei--, beraien ekarpenaren propor-
tzio zehatzean.
Asebetegarri badirudi ere, eman dugun adierazpena kaxkarra da oso.
Printzipio zuzena. Lehendabizi, klase bakoitzak errentaren eraketarako bere
ordainketaren arabera laguntzen duen informazioa tautologikoa da: berak ez du
ezelako informaziorik ematen. Baina are grabeagoa da honako hau: aberastasun
soziala neurtu ahal izateko, neurri-unitatea eduki behar da, halabeharrez. Arazoa
da, errenta nazionala adierazteko neurri bat behar dela: neurri bakarra; zeren
errenta hiru iturri desberdinetatik etortzen dela onartuko balitz, adierazte hori ezi-
nezkoa izango bailitzateke. Alokatuek, kapitalistek eta errentadunek, guztiek,
errenta dibidiezinaren `zati proportzionala' lortzen dute; `banaketazko zatiak'
determinatzeko, produktua bere osotasunean ezagutu behar da, edozein banaketa-
-mota burutu baino lehenago. Eta produktuaren iturriak desberdinak badira,
banaketa jadanik eginik dago banatzeko objektua eduki baino lehen.
Smith pentsalari handia izan zen; hortaz, berak ez zukeen inoiz batzuk beste
bihurtzeko laburtezinezko diren kausa desberdinei balioa atxikitzeko errakuntza
elementalik eginen. Gainera, badago Smith-engan produktuaren batasunaren froga
esplizitua; bera `Zirkulazio Gurpil Handia' delakoan zegoen, monetaren eginkizu-
naren definizio smitharrean hain zuzen ere. `Esku-diruan' --metaliko zein banku-
koa izan-- dagoen produktua monetaren zirkuitua da. Smith-ek dioenez, monetak
produktu korrontearen balioan moneta bera ez dagoneko lege baten bidez zirkula-
tzen du: produktu soziala neurtzeko, beharrezkoa da beraren arabera gizartean
moneta `biratzen' deneko printzipioa topatzea; printzipio hori bakarra besterik ezin
da izan, zeren berak produktua monetan edo zirkulazio monetarioan integratzeko
efektu soila besterik ez baitauka. Printzipio hori Smith-ek argi izendatzen du: giza-
-lanaren printzipioa da.
3.5.2. Smith-en obran, produktua monetan integratzeko printzipio bakarra
giza-lana da
Garrantzitsua da, gizartearen bi egoeren desberdintasunari --primitiboa eta
garatua-- dagokion esanahi hertsia besterik ez atxikitzea. Edozein gizartetan, pro-
duktu fisikoei neurri monetarioa emateko, soilik giza-lana da gai. Enpresa batek bere
asoziatuen lanetik atera ez duen kapitala badauka ere (aurreko epealdietan berak
lorturiko mozkinetik, kasu), ez dauka aberastasun neurgarririk, alegia `ganbio-
baliorik', baldin eta bere langileen lana derrigortzeko ahalmena ez badu. Hortaz,
egokia da kontsideratzea ez errentaren iturria (alokairuak, errentak edo mozkinak)
beraren eragina baizik: produktuaren neurria da, bere baldintza beharrezko eta
nahikoarekin, haren titularrari populazio aktiboak titularraren mozkinerako lan era-
giteko posibletasuna ematen diona. Gizartearen hiru klaseen arteko lanaren produk-
tuaren banaketaren adierazpena lan derrigortuaren nozioan kokatzen du Smith-ek.
Analisi ekonomikoaren historiaren zirriborroa 33
3.5.3. Smith-engan, produktu nazionalaren banaketa hirukoitzaren printzipioa lan
derrigortuaren nozioan oinarritzen da
Etsenplu batek hobeki ulertzen utziko du Smith-en teoria. Har ditzagun berriro,
soluzio okerra adierazteko erabilitako zifrak:
(i) alokairu-ondasunen produkzioa: 10 unitate alokairu
(ii) mozkin-ondasunen produkzioa: 5 unitate alokairu
(iii) errenta-ondasunen produkzioa: 5 unitate alokairu
AdieMoneta-teoria berrirantz