Argitaratzaileak: Arturo Elosegi
Inazio Garin
Zuzentzailea: Joserra Etxebarria
Edizio-laguntzaileak: Joserra Diez
Araitz Bilbao
Basabizitzaren
kudeaketa
Udako Euskal Unibertsitatea
Bilbo, 1999
© Arturo Elosegi, Inazio Garin
© Udako Euskal Unibertsitatea
ISBN: 84-8438-000-9
Lege-gordailua: SS-???-99
Inprimategia: ANTZA, Lasarte Oria
Azaleko diseinua: Iñigo Ordozgoiti
Banatzaileak: UEU. Concha Jenerala 25, 4. BILBO telf. 94-4217145
e-mail: argitalpenak@ueu.org www.ueu.org
Zabaltzen: Igerabide, 88 DONOSTIA
Aurkibidea
HITZAURREA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VII
1. BASABIZITZAREN KUDEAKETA:
ABIAPUNTUKO HAUSNARKETAK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
Joserra Aihartza, EHU
2. POPULAZIOEN DINAMIKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Arturo Elosegi, EHU
3. ANIMALIAK ZENBATZEKO TEKNIKAK. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Inazio Garin, EHU
4. HABITATAREN ERABILERA ETA HAUTESPENA:
DEFINIZIOAK ETA METODOAK. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
Arantza Aldezabal, NEIKER
5. EHIZA HANDIAREN KUDEAKETA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
Michel Setoain, Saint Cristophe Lizeoa
6. EHIZA ANTOLATZEKO PLANAK: IRUÑERRIKO ESPERIENTZIA . 87
Maria Jesus Arraiago, EKOS
7. UGAZTUN BASATIEN LEKUALDEKETEN HAINBAT INPLIKAZIO
SANITARIO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Christian Gortazar eta Daniel Fernández de Luco, Zaragozako Unibertsitatea eta
Ebronatura S.L.
8. IBAI-ARRANTZAREN KUDEAKETA GIPUZKOAN . . . . . . . . . . . . . . 123
Iñaki Urrizalki, EKOLUR
9. ARRAIN MIGRATZAILEEN KUDEAKETA BIZKAIKO GOLKOKO
IBAIETAN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Jakes Casaubon, INRA
10.IBAIEN ERRESTAURAZIORAKO OINARRI EKOLOGIKOAK . . . . . 147
Arturo Elosegi eta Joserra Diez, EHU
11. POPULAZIO TXIKIEN KONTSERBAZIOA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183
Estibaliz Díaz, EHU
12.FLORA MEHATXATUAREN KUDEAKETA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Zigor Arteaga, EHU
13.NATUR KONTSERBAZIORAKO ARAUDIAREN AZTERKETA. . . . . 229
Iñaki Azkarate, Aranzadi Zientzi Elkartea
VI Basabizitzaren kudeaketa
Hitzaurrea
Udako Euskal Unibertsitateko Natur Zientziak Sailak Basabizitzaren
Kudeaketa izeneko ikastaroa antolatu zuen Baionan, 1997ko udan. Sailarentzat
aspaldiko erronka eta nahia zen hura, basabizitzaren kudeaketak munduan ezezik
Euskal Herrian ere gero eta garrantzi handiagoa hartu baitu, eta beste zenbait
arlotan ez bezala, honetan aditu euskaldun ugari ari baita. Une egokia zirudien,
beraz, Euskal Herri osoko adituak (oso formazio eta jardunbide desberdinekoak)
bildu, eta basabizitzaren kudeaketaren inguruan esperientziak eta informazioa
elkar-trukatzeko.
Antolatzaileon ikuspuntutik zein partaideen ustetan, 1997ko ikastaro hark
emaitza bikainak eskaini zituen, eta nabarmen antzeman zen gaiari buruzko liburu
bat osatzea biziki interesgarria litzatekeela. Hortaz, hizlari guztiekin ezezik,
ikastaroan parte hartu ez zuten zenbait aditurekin ere hitzegin genuen, haien
laguntza eskatuz. Eskutan duzun lana da horren emaitza.
Liburu honek ez du, noski, basabizitzaren kudeaketarekin zerikusia duen oro
ikutzen, kontaezinak baitira gai honen inplikazioak. Aitzitik, oinarrizko gai
teorikoak eta zenbait kudeatzaile edo teknikariren eguneroko jardunbideak
uztartzen saiatu gara, beti ere oso argi edukita atalen zerrenda nahi beste luza
zitekeela. Esate baterako, oraindik zeresan ugari dago nekazaritzak edo
basogintzak basabizitzaren gainean duen eraginari buruz. Halaber, itsasoarekin
loturiko atalik ez dugu sartu, nahiz eta Euskal Herrian badiren interes handiko
gaiak (arrantza...) zein ikertzaileak. Hain zuzen, Natur Zientziak Sailak urtetan
antolatutako ikastaroen zati handi batek zerikusi zuzena izan du basabizitzarekin,
eta haietan parte hartutako hizlarien zerrenda oso luzea da. Dena den, unean uneko
esfortzuak optimizatu beharrak bultzatu gaitu liburua azkenean geratu den gisan
argitaratzera, etorkizunean segida izanen duelakoan.
Eskerrik beroenak eman nahi dizkiegu, lehenik eta behin, idazle guztiei. Oso
ongi dakigu zeinen zaila den horrelako zerbaitetarako behar den denbora ateratzea,
are gehiago tesia egiten ari diren bekadunen kasuan, edo bizibeharrak hainbat
proiektu batera hartzera bultzatu duen teknikariarenean. Eskerrak ere Joserra
Etxebarriari, testuen zuzenketan buruturiko lanagatik, eta Joserra Diez zein Araitz
Bilbaori, maketa behin eta berriro gainbegiratzeagatik, eta irudiak zuzentzen
(berritik egiten ere) laguntzeagatik. Eskerrak eman nahi dizkiegu, halaber, Saileko
beste hainbat kideei, liburu honen argitalpenak agian behar baino jende gehiago
busti baitu, eta ez baitigute sekula hutsik egin, dirudien baino garrantzitsuagoak
diren milaka lan "txiki" horietan. Eta eskerrik asko, nola ez, UEUko bulegoari, eta
batez ere Nekane Intxaurtzari, lana maketatzen eta zuzentzen pasa dituen
kontaezinezko orduengatik.
Arturo Elosegi Inazio Garin
Argitaratzaileak
VIII Basabizitzaren kudeaketa
1. Basabizitzaren kudeaketa:
abiapuntuko hausnarketak
Joserra Aihartza
Zoologia Laborategia, EHU
1.1. SARRERA
Gizateriaren historia laburra da urtetan, baina luzea espezie gisa dituen
banaketa, populazio eta beharrizanei, eta hauek izandako aldaketei dagokienean.
Milioi bat urte eskasean, tropikaldeko lautadetatik abiatutako primate tentetua
munduko biota lehortar gehienetara hedatu da, kopuru izugarrian emendatuz eta
bertan diren baliagairik dibertsoenak ustiatzera iritsiz. Jakia eta babeslekua modurik
sinpleenean lortzen zituen biltzaile-bilatzaile xume izatetik, maneia ditzakeen energi
iturri guztiez baliatzera iritsi da, bai eta ingurunea bere mesedetan eraldatzeko
erabil ditzakeen material guztiak ustiatzera ere, gainerako bizidun gehienak barne
direla. XXI. mendearen atarian gauden honetan gizateria sei milioi biztanleko mu-
getan da, eta beraientzat, guretzat, ingurune osoa bihurtu da baliagai (eta beti ere
baliagaien gehiengoa biztanlegoaren gutxiengoaren esku izanik).
Ingurunearen ustiaketa integralak, ordea, aldaketa sakonak ezarri eta ezartzen
dizkio Ama Lurrari. Lasterketa ero honetan makina bat baliagai etengabe ari da
urritzen: batzu berriztaezinak direlako, eta erabilpenak euren akabera dakarrelako;
besteak aldiz, berriztagarri izanik ere, sortu baino azkarrago "erretzen" ditugulako.
Honelako prozesuak eskala geografiko guztietan aurki ditzakegu, eta tropikaldee-
tako deforestazio etengabekoa edota itsasoko arrantza-baliagaien xahutze sistema-
tikoa maila globaleko adibide ezagunenak ditugu. Baina ez bakarrak.
Hainbesteko energia eta baliagai erretzen dituen prozesu metaboliko azka-
rrak, makina bat hondakin sortzen ditu halaber. Horrela, hondakinak etengabe
emendatzen dira, mota eta eragin ezberdinetako kutsadura-prozesuak sortuz, batzu
atzeragarriak (materia organikoz eta beste gai asimilagarriz eraginak batik bat), eta
besteak aldiz tarte labur edo ertainetan atzeraezinak izan daitezkee-nak (metal
astunen kontzentrazioak, hondakin erradiaktiboak, eta jatorri industria-leko kutsa-
tzaile eta toxiko iraunkorrak kasu). Bestalde, baliagai zenbaitek aldaketa kualita-
tibo garrantzitsuak izan ditu. Ekonomia eta merkatuen globalizazioarekin batera,
nekazaritza eta abelzaintzaren ekoizpena azkartzearren eskuarki erabiltzen diren
animalia- eta landare-barietateak estandarizatuz doaz, selekzio eta klonazioen
bidetik berdinduz, jatorrizko eraniztasun genetikoaren kaltetan.
Testuinguru honetan, dibertsitatearen galera da azken hamarkadetan kontser-
bazioaren ikuspegitik piztu zaigun argi gorri nagusietariko bat. Mendea eta mile-
nioa amaitzen diren honetan gizakiaren historia osoan (eta zenbaiten ustetan azken
65 milioi urtetan) izandako espezieen iraungipen handiena ari da gertatzen gure
planetan. Habitat galera da iraungipen masibo honen erantzule nagusietariko bat,
baina ez bakarra. Gizateriaren bilakaerak ingurunearen mutazio sakon eta bortitzak
eragin eta eragiten ditu, kaosaren mugan koka daitezkeen sistema hiperdinamikoak
sortuz. Mende honetan zehar Ekologiak landutako ekarpen nagusiari jarraiki,
bizidunen arteko eta hauen eta medio fisikoaren arteko elkarrekintza eranitzen
ondorio gisa ulertzen dugu ingurunea egun. Laurogeigarreneko hamarkadan landu
eta zabaldutako Gaia hipotesiak, bestalde, elkar erlazionatutako sistemez osotutako
metasistema gisa ulertzen zuen Lurra. Naturaren eta bizidunen arteko elkarrekin-
tzen ikuspegi mekanizista nagusitu zen, sistema osoak modelizatu, eta beraien
funtzionamendua aurrikusteko ereduen garapenean indar handiak eginez.
Azken hamarkadetan ingurunean gertatzen den oro neurtu, jarraitu, eta ahal
den neurrian eraentzeko beharra nagusitu da. Horretara bideratutako Kontsultore eta
Ikerketa enpresak perretxikuak bailiren ugaritu zaizkigu. Eta testuinguru honetan
sortu eta zabaldu dira azken hamarkadetan hitzetik hortzera darabilzkigun kontzep-
tuak: modelizazioa, kontrola, kudeaketa, baliagai naturalen erabilpen eta kudeake-
tarako planak, ingurugiro-inpaktuaren azterketak, lurralde-antolaketa... Hortxe ko-
katzen da liburu honen mamia. Basabizitzaren Kudeaketa gako bihurtu baitzaigu
ingurugiroarekin erlazionaturiko jarduera oro arautu, antolatu edo aurrikusterakoan.
1.2. BASABIZITZAZ
Kontzeptu honen esanahiari dagokionean bere ulerpena oso ezberdina da
hainbat autorerentzat, eta hau aldatuz joan da gainera denboran zehar ere. Ehiza
izan bide zen lehenik gestionatzen hasi zena, eta beraz, basabizitzaren kudeaketa
aipatzean libre bizi ziren ugaztun eta hegaztiez aritzen zen batez ere. Gaur egun
esanahi horri eusten zaio hainbat liburu eta ikastarotan. Izan ere, oraindik ehiza eta
arrantza bezalako jarduera ustiatzaileek garrantzia handia dute eta diru eta aktibitate
handiak mugitzen dira berauen inguruan; nahiz eta gaurko egunean, eta gure ingu-
ru hurbilean bederen, jarduera hauek aisialdiarekin loturik dauden, eta ez elikadura
edo oinarrizko beharrizanei erantzuteko. Bestalde, ehiza eta arrantzaren kudeaketak
sekulako aldaketa izan du azken urtetan, bai ehiztari eta arrantzaleen kopuruak
izandako emendioagatik (Bizkaian soilik 40.000 ehiza-baimenetik gora erregistra-
tu dira 1999.ean, hau da, 15 ehiztari inguru km2 bakoitzeko), bai baliagaien
urritzeagatik, bai eta naturaren kontserbazioak eta aisialdiarekin erlazionatutako
bestelako jardunbideek ezarritako lehiakidetza edo presioaren ondorioz ere.
Lehen aipatu bezala, geroz eta gehiago dira baliatzen ditugun gaiak, eta
geroz eta gehiago inguruneari ezarritako eraldaketak. Aldi berean, azken mende
2 Basabizitzaren kudeaketa
osoan zehar sekulako aurrerapenak eman dira gure planetako dibertsitatearen eza-
gumenduan, bertako animalia, landare eta mota guztitako bizidunak deskribatuz,
izendatuz, sailkatuz... Bizitzaren eraniztasunaren inbentarioa egiten, alegia. Ondo-
rioz, kudeaketaren objektu izan daitezkeenak ere emendatuz doaz, bai eta kudeake-
taren beraren helburuak ere. Ustiaketari kontserbazioaren beharra gehitu zaio, bai
eta zenbait espezie, komunitate edo habitat berreskuratzearen beharra ere, eta
honekin batera izugarri emendatu da "kudeagarri" diren animalia, landare eta aba-
rren zerrenda. Eta bide honetan, "basabizitzaz" zentzu zabalean mintzo garenean,
gizakiarekiko "libre" bizi den edozeinez ari garela esan daiteke, hots, libre bizi
diren animalia, landare eta bestelako bizidunez (halakorik posible bada behintzat).
Adierazpen zabal honetatik konkretura jaisten bagara, basabizitzan zer da
zehazki kudeatzen dena? Klasikoki behintzat, kudeaketa horren xede populazioa
izan da: populazio basa bat emendatzea, edo urritzea, edo eraentzea izaten da
helburu. Eta bide horretan, populazioekin lan egiteko teknika eta ezagumenduak
ezinbestekoak ditugu basabizitzaren kudeaketan murgiltzeko. Lehen auzia, popula-
zioaren tamainaren ezagumendua bera, benetako arazo izan daiteke zenbait kasu-
tan, eta makina bat teknika landu dira bide hori jorratzeko. Bigarrenez, populazio
batek une zehatz batean duen tamainak nekez esango digu ezer, baldin eta popula-
zio horren ugalkortasun eta hilkortasunaz, mugimenduaz... eta dinamikaz orohar
ezer ez badakigu. Populazioen dinamika, beraz, funtsezko gaia izanen dugu basa-
bizitzaren kudeaketaz aritzerakoan. Eta bide honetan, populazioen tamaina, deskri-
bapena eta denboran zeharreko dinamikak aztertu, hainbatu eta aurrikusteko teknika
eta prozedura matematiko inferentzialak ezinbesteko lanabesak izan bide ditugu.
Ikuspegi zabalago bati erantzunez, azken hamarkadetako joerak gainditu
egin du populazioa basabizitzaren kudeaketarako xede gisa, eta hartaz goitiko
mailak bilatu ditu. Gero eta gehiago, populazioez gainera komunitateak, habitatak,
ekosistemak eta paisaiak ere gestionatu egiten dira. Batzutan habitataren maneiua
populazio zehatz baten kudeaketarako bidea izango da soilik. Bestetan, habitataren
kudeaketak bertako komunitate oso bati eragitea izanen du helburu, bertako
egitura, espezieen aberastasuna edota dibertsitatea alda araziz.
Basabizitzaren kudeaketa populazioena dela dioen planteamendua hertsiegia
izan daiteke, beraz. Ikuspuntu zabalagoak, ordea, muga eztabaidagarriak ditu,
bestelako baliagaien gestioarekin bat egiten da eta. Eta hauxe da gehienetan
gertatzen den kasua. Honela, basabizitzaren kudeaketak zerikusi zuzena izanen du
lekuan lekuko sozio-ekonomiarekin, ingurugiro-hezkuntzarekin, legediarekin,
eremu babestuen kudeaketarekin, bai eta lurralde-antolaketarekin ere. Pixkanaka,
basabizitzarena ere, gainerako baliagai guztien kudeaketak koordinatu, erkatu,
lehentasunak ezarri, eta etorkizuneranzko aurrikuspenak egin beharko dituen
sistema integratu baten atal bat izanen da. Edo hala beharko luke behintzat.
Basabizitzaren kudeaketa: abiapuntuko hausnarketak 3
1.3. KUDEAKETAZ
Termino bat modan jartzen denean, eta nonahi eta noiznahi entzuten denean,
sarritan oker erabiltzen da. Gaurko egunean guztia "kudeatzen" edo "gestionatzen"
da, antza, naturan, nahiz eta jardunbideak gehiegi aldatu ez diren. Izatez, ustiaketa
= administrazioa = kudeaketa ulertzen da sarritan, kontzeptuen arteko nahaste
polita sortuz. Jo dezagun hiztegietara (Euskal Hiztegi Entziklopedikoa):
USTIATU: 1. Zerbaitetik ahal den onura handiena lortu, eman dezakeen
guztiaz baliatu. 2. Baliagai naturalak lehengaiak lortzeko landu; industria
edo negozio batetik irabaziak atera.
ADMINISTRATU: 1. Zerbait zuzendu edo gobernatu (zaindu). 2. Pertsona
edo erakunde baten ekonomia zuzendu (zaindu).
KUDEATU = GESTIONATU: Zerbait lortzeko, egiteko bat burutzeko edo
arazo bat ebazteko behar diren bideak jarraitu.
Azken definizioari eutsiz, helburua eta bideak dira kudeaketa hobeki muga-
tzen duten kontzeptuak. Hots, kudeaketaz mintzo garenean, kudeatu nahi denari
buruzko helburuaz, eta hori lortzeko bideaz ari garela esan nahi du honek. Hala
ere, eta jada aipatu denez, kudeaketa gehienak jarduera extraktiboen inguruan
burutzen dira, eta beraz, kudeaketa eta ustiaketa batera gertatzen dira, lehenak
bigarrena eraentzen duela, kasurik onenean. Bestalde, kudeaketak administrazioa
(ingelesezko "stewardship") inplikatzen du, hots, kudeaketaren xede den popula-
zioaren zaintza edo jarraipena. Baina kudeaketarik gabeko ustiaketa eta administra-
zioa ere posible dira, eta sarriegitan gertatzen dira oraindik gure inguruan.
Horrelakoetan ez da aurretikako helbururik finkatzen, edota bestela, helburua
erabateko ustiaketa dela izkutatzen da, beronek izan ditzakeen ondorioen ardura
saihestu nahirik.
Kudeaketak izan ditzakeen helburuen araberako sailkapenik egitekotan,
kudeaketa manipulatiboa eta kudeaketa kustodiala bereiz daitezke.
Kudeaketa manipulatiboaren kasuan gestiopean den populazioari eragitea
da helburua, bai zuzenean kopuruak aldatuz (ehizaz, translokazioz...), bai zehar-
kako faktoreen bitartez, bazka-eskuragarritasun, habitat, predatzaile-dentsitate edo
gaixotasunei eraginez, besteak beste.
Kudeaketa kustodiala berriz, prebentziozkoa edo babestailea da, eta
populazioarengan diratekeen kanpo-eraginak minimizatzea du helburu. Honela-
koetan ez da sistema estatikorik bilatzen, bertako prozesu ekologikoen jarduera
askea baimentzea baino. Honelako kudeaketak kontserbazio-eremuetan dira
nagusi, hauek prozesu ekologikoen babesa helburutzat dutelarik, bai eta arrisku-
pean diren espezieen kontserbazioari dagokionean ere.
4 Basabizitzaren kudeaketa
Beste sailkapen baten arabera, kudeaketa kualitatiboa edo kuantitatiboa izan
daiteke halaber.
Kudeaketa kualitatiboa burutzen denean, gestiopean den populazioaren
zenbait ezaugarri dira eraendu nahi direnak. Hauen artean ditugu, esaterako,
ehizaren ikuspuntutik "trofeoak" lortzeko bideratutakoak: adar handiko orein edo
basahuntzak izatea interesgarriagoa dateke orein edo aker gehiago izatea baino;
hartzen kontserbazioari begira, agresibitate txikiko hartzak izatea hobea izanen da
jendea erasotu eta hil dezaketen hartz erasokorrak izatea baino, eta honek jardun-
bide bat eskatuko du. Era berean, azken urteotan makina bat lan egiten da hainbat
animalien gaixotasunak kontrolatzeko: xedea ez da azeri asko edo gutxi izatea,
amorrurik gabeko azeriak izatea baino, eta helburu honek bide bereziak jorratzea
eskatuko du; era berean, hainbat parasitosiren kontrolak euren bektore izan
daitezkeen ostalariengan eragitea eskatzen du.
Kudeaketa kuantitatiboari dagokionean berriz, populazioaren tamaina-
rekin egiten da lan. Honelakoetan, populazio bat 4 bidetan kudea daiteke:
1-. Emendatzeko: urriegitzat jotzen diren populazioekin hartu beharreko
helburua dugu hau, bai kudeaketa extraktibo edo ustiatzaileetan epe luzera
etekin handiagoak lortu nahi direlako, bai kontserbazio-beharrizanei eran-
tzunez populazioren bat egokitzat jotzen diren kopuruetatik behera dagoe-
nean. Populazioen emendioaz aritzeko bideen artean birsartzapenak garran-
tzitsuak ditugu, bai euren erabilpen zabalagatik (ehizari dagokionean batik
bat), bai alde teknikotik (zertarako eta nola gauzatu), bai eta beraien inguruan
sor daitezkeen hainbat arazo direla eta (sartzapen furtiboak, gaixotasunen
hedapena, komunitate-aldaketak, etab.). Bestalde, populazioaren emendioa-
ren aldeko neurriak dira, definizioz, arriskupean dauden espezieen berresku-
rapenerako hartu beharrekoak, bai populazioaren ugalkortasuna eta hilkorta-
suna eragiten duten faktoreetan eraginez, bai euren hedapenerako beharrezko
habitatak babestu eta berreskuratuz.
2-. Urritzeko: gehiegi hazi diren populazioen kontrola derrigorrezkoa da hain-
bat kasutan, batez ere gehiegizko hazkunde hori kanpo-eraginez sortua
denean, eta beste populazioen edo habitaten kalterako gerta daitekeenean.
Honelako ustiaketa bideak ohikoak dira ehiza nagusiaren kudeaketari
dagokionean, batik bat euren harrapakari naturalak galduak edo nabarmen
urrituak dauzkaten eskualdetan, Europako mendebalde osoan kasu, izan ere
basazienda hauek, kopuru batzutatik gora emendatuz gero kalteak eragin
baititzakete beste helburuez ustiatzen diren sail eta baliagaietan. Basurdeak
edo oreinak Euskal Herriko hainbat eskualdetan eragiten dituzten kalteak,
adibidez, nahikoa arrazoi izan daitezke euren populazioak maila batetik
behera mantendu behar izateko. Bestalde, hainbat espezie arrotzen hedape-
nak ere arazoak sor ditzake bertako beste basazienden populazioetan, eta
Basabizitzaren kudeaketa: abiapuntuko hausnarketak 5
beraz, euren urritzea helburu aproposa izan daiteke zenbait kasutan. Ara-
bako urtegi eta ibaietan modu furtiboan sartutako lutxoa, esaterako, bertako
arrainen harrapakari bortitza dugu, eta bere desagerpena interesgarria gerta
daiteke, bai kontserbazioaren ikuspegitik, bai eta bertako arrantzaleen
jarduera ustiatzailea faboratzeko ere.
3-. Ekoizpen jarraia emanez ustiatzeko: jarduera extraktiboek, baldin eta epe
luzean mantentzeko asmoz burutzen badira, populazioen tamainari eutsi
beharra izaten dute urtero. Populazioak ematen dituen mozkinak ustiatu eta
beronen tamaina tarte batean mantentzea izanen da ehiza- eta arrantza-
-kotoetan helburu nagusia.
4-. Bere kasa uzteko, baina jarraipena eginez. Zenbait kasutan espezie zehatz
baten jarduera edota dinamika bere horretan aztertzea interesgarri gerta
daiteke, beraiengan inolako eragin zuzenik ezarri gabe.
1.4. HELBURUAK ETA BIDEAK
Edozein adibidez ari garela ere, basabizitzaren kudeaketari ekiteko hiru
erabaki ditugu hartu beharrekoak:
1-. Zein da gure helburua? Populazio zehatz bat emendatzea nahi al dugu? edo
bere kopurua murriztea? Ezaugarri zehatzen bat faboratu nahi al dugu?
2-. Zein kudeaketa-aukera da egokiena? Populazio baten kopuruak alda araztea
bada gure helburua, nondik joko dugun erabaki behar da: Populazioan
zuzenean eraginez? Habitatari eraginez? Beste populazio batzuk eraenduz?
3-. Zein ekintzez lortuko dugu hobeki gure kudeaketa-aukera? Baloratutako
aukera horiek gauzatzeko zeintzu ekintza zehatz burutuko ditugun erabaki
behar da
Lehen erabakia, helburua finkatzea alegia, erabaki politikoa da, eta alde ho-
rretatik ez legokioke zuzenean teknikariari, gizarteari baino. Normalean gainera,
helburu zehatzak finkatzea basabizitzari buruzko politika orokorraren menpekoa
izan bide da, eta beraz, arduradun politikoek erabakitako ildo nagusiei loturik age-
riko da. Beste biak berriz, erabaki teknikoak ditugu, eta beraien hautaketa hainbat
faktoreren menpe egongo da. Lehenik, badira zenbait galdera erantzun beharrekoak,
hala nola: ba al da nahikoa ezagumendurik helburuak betetzeko? Edo ikerketa
gehigarririk egin behar al da? Zeintzu dira aurrikuspen nagusiak? Helburua lortu
ahal daiteke praktikan? Zein kostutan? Ba al du, edo izan al dezake bilatu gabeko
efekturik? Ezarritako helburua lortzeko aukera teknikoen bideragarritasuna eta
etekingarritasuna parametro hauen arabera finkatu behar dira.
6 Basabizitzaren kudeaketa
Basabizitzari buruzko ildo politiko nagusiak finkatzea, esan bezala, gizartea-
ren baliagaiak gestionatu eta jardunak eraentzeaz arduratzen diren arduradun poli-
tikoen erantzukizuna da. Sarritan ordea, ildo politiko nagusiak ezartzerakoan egoera
azpimarragarri bi gerta daitezke. Batetik, politikarik eza gerta daiteke (Euskal
Herrian nahikoa hedatua izan dena ehizari edo naturguneen kontserbazioari
dagokienean), eta bertan arduradun politikoak ez zaizkio jardunbide edo lerro
zehatz bati lotzen. Honelakoetan, unean uneko kudeatze-helburuak ez dute zertan
bata bestearekiko koherenteak izan, eta gizarteko sektore ezberdinek unean uneko
izan dezaketen indarraren arabera alda daitezke. Honek abantaila handiak izan
ditzake arduradun politikoentzat, eskuak libre uzten dizkiela eta, baino ez du
basabizitzaren kudeaketa modu jarrai eta koordinatuan burutzerik baimentzen.
Bigarren posibilitatea, politika ez-bideragarriaren ezarpena izan daiteke,
zeinetan kudeaketarekin inplikaturiko sektore guztien interes kontrajarriak biltzen
dituen ezinezko helburuak ezartzen baitira. Honen adibide gisa, 1946.eko Bale-
-ehizaren Erregulaziorako Konbentzio Internazionalean hartutakoak aipa daitezke,
bertan "bale-populazioen kontserbazio egokirako jardutea" erabaki baitzen, bai eta
"horrela bale-ehizarako industriaren garapen ordenatua posible egitea" ere. Hemen
erabateko kontraesana ageri da, izan ere berezko ugalkortasun baxuko espezieak ez
baitira modu jasangarrian ustiratzeko gai. Eta 1948.etik honako historia dugu
horren froga.
Helburu politikoak, hauei lotutako helburu teknikoak, eta horretarako beha-
rrezko diren ekintza konkretuak, lehenetik azkenerako fluxuan lotutako erabakiak
dira teorian, baina nahitaez, praktikan euren arteko lotura sendoa da bi norabidetan
ere. Edonola, helburu edo ildo politiko nagusien ezarpena lekuan lekuko baldintza
sozial, ekonomiko eta historikoen menpe izan bide da beti, bai eta etorkizunerantz
jorratu nahi diren epe ertain eta luzerako bide eta estrategien menpeko ere. Beti ere
basabizitzaren kudeaketa lurralde antolaketa orokor batean txertatu beharreko jar-
dunbidea izango da, gainerako baliagai ezberdinen eta espazioaren kudeaketarekin
loturikoa, eta naturaren eta ingurunearen ordenamendurako tresna ezinbestekoa.
Lan honetan basabizitzaren kudeaketarekin lotutako alderdi teknikotara
lehen hurbilketa bat egiten saiatu gara, behin eskura ditugun tresnak ezagututa
kudeaketazko zein helburu lor daitekeen edo zeinetara hurbil gaitezkeen jakiteko
esperantzaz.
1.5. IRADOKITAKO BIBLIOGRAFIA
Bookhout TA (arg.). 1994. Research and management techniques for wildlife and
habitats. The Wildlife Society.
Caughley G & Sinclair ARE. 1994. Wildlife ecology and management. Blackwell
Science.
UEU. 1993. Naturaren kontserbazioa: Nora Goaz? Eusko Jaurlaritza.
Basabizitzaren kudeaketa: abiapuntuko hausnarketak 7
2. Populazioen dinamika
Arturo Elosegi
Ekologia laborategia, EHU
2.1. SARRERA
Populazioak kudeatzean hiru helburu izan ditzakegu: ustiatzea, kontser-
batzea edo kontrolatzea.
Populazioa ustiatzean, ahalik eta etekinik handiena, ahalik eta denbora
luzeenean lortu nahi izaten dugu, horretarako faktorerik garrantzitsuena popula-
zioaren ekoizpena izanik. Horixe da arrantzaren edo ehizaren kasuan bilatzen dena,
baina baita basogintzan zein beste hainbat arlotan ere. Populazioak kontserbatzeko,
berriz, gero eta premia handiagoa dago, eta kasu honetan faktore garrantzitsuena
populazioaren iraupena izan ohi da. Eta azkenik, zenbait populazio kontrolatzea
edo murriztea izan dezakegu helburu, izurrien kasuan gertatzen den gisara.
Horrelakoetan, faktorerik garrantzitsuena populazioaren hedapena izan ohi da.
Helburu hauetarako, noski, hurbilketak ugari dira, baina guztietan da garran-
tzitsu populazioen dinamika ongi ezagutzea. Arlo honek duen interes praktikoa
dela eta, populazioen dinamika oso ikertua izan da, eta sekulako liburu, artikulu,
eredu eta ekuazio pila argitaratu da gai honen inguruan1,2,3,5,8. Zer esanik ez, hemen
ezin sakonduko dugu gehiegi, gure asmoa populazioen dinamikari buruzko ideia
nagusiak azaltzea baita. Era berean, ez gara populazioen kontrolerako erabiltzen
diren ereduetan sartuko, kasu gehienetan oso espezifikoak baitira.
2.2. POPULAZIOA
Elkarren artean ugaltzeko gai diren banakoek osotzen dute populazioa.
Beraz, espezie bateko kideak populazio desberdinetan bananduta egon daitezke,
isolatuta baldin badaude, beren artean fluxu genetikorik gabe. Leku berean bizi
diren espeziekideek, berriz, populazioa osotzen dute. Batzuetan, ordea, gerta
daiteke leku bateko espeziekideek azpipopulazio bereziak osatzea, ugal-sistema
edo jokaera desberdinak direla-eta elkar-gurutzatzen ez badira.
Populazioak gutxitan egon ohi dira guztiz isolatuta. Arruntagoa izaten da
populazio hurbilen artean fluxu nabarmena egotea, eta zenbat eta urrunago egon
elkarrengandik, fluxu hori hainbat eta txikiagoa izatea. Horrelako populazio-
-multzoei metapopulazio deritze, eta ikusiko dugunez, multzo osoaren jokabidea
ulertzeak interes berezia du batzuetan.
Esan bezala, populazioa banakoek osotzen dute. Espezie gehienak, gizakia
kasu, unitarioak dira, hots, banakoak aise bereizten ahal dira. Baina ezin ahaztuko
dugu espezie modular ugari ere badela, hauen kasuan banakoak bereiztea zaila
izanik. Esate baterako, zein da unitatea koraletan, antozoo bakoitza edo kolonia
osoa? Eta marrubi landareetan, erroseta edo loturik ageri den landare-multzoa?
Horrelako kasu askotan populazioa zentsatu beharrean, hots, banako-kopurua
eman beharrean, biomasa, estaldura edo antzeko beste aldagairen bat neurtzen da
kantitatea adierazteko. Batzuetan genetea (zigoto baten emaitza, edo "banako
genetiko" bat) aztertzen da espezie modularretan. Esate baterako, erkametza
estoloien bidez ugal daiteke, eta gaur egun beha ditzakegun hainbat basoskatako
zuhaitz guztiak zigoto beretik datozenez, basoska hauetako bakoitzak genete bat
osotzen du.
2.3. POPULAZIO BASATIEN EZAUGARRIAK. POPULAZIO-MOTAK
Lau indarrek eragiten dute populazioen tamainan: jaiotzak, heriotzak, inmi-
grazioak eta emigrazioak. Hauen arteko orekaren arabera, populazioak gora edo
behera eginen du. Maiz jaiotza eta heriotza globalak baino gehiago erabiltzen dira
jaiotza-tasa eta heriotza-tasa, hau da, populazioa osotzen duen banako bakoitzeko
zenbat jaio edo hiltzen diren. Lau faktore hauek (edo hauen artean nagusiak)
populazioaren dentsitatearen arabera aldatzen badira, populazioak dentsitatearen
menpeko dinamika azaltzen duela esan ohi dugu. Dentsitatearekin zerikusirik ez
duten faktoreen arabera (eguraldia...) aldatzen badira, berriz, populazioak dentsi-
tatearen ez-menpeko dinamika azaltzen du.
Eztabaida handiak izan dira, eta badira oraindik, dentsitatearen menpekota-
sunak populazio naturaletan duen zereginari buruz. Zenbait autoreren ustez, den-
tsitatearen menpekotasuna handia da, eta kanpo-faktoreek ez dute garrantzi handi-
rik populazioen bilakaeran. Beste batzuen iritziz, berriz, populazio basatiak ez
daude orekan, igartezina eta oso aldakorra den ingurunearen aldaketei ahalbaitan
erantzuten baizik. Alde handiz, dentsitatearen menpeko dinamika ikertzeko egin da
lanik gehien, baina zenbait espezieren modelizazioan lortutako emaitza kaskarrek
dentsitatearen menpeko ez diren faktoreen garrantzia azpimarratu dute6. Dena den,
populazioen bilakaerak dentsitatearekin lotura gutxi badu, oso zaila eginen zaigu
populazioaren etorkizuna igartzea.
Jaiotza eta heriotza hain garrantzitsuak izaki, populazioaren bilakaera
igartzeko espeziearen bizi-historia aztertu beharra dago, eta zehatzago, noiz eta
nola gertatzen diren bi prozesu hauek. Jaiotzaren arabera, bi mota nagusiko
10 Basabizitzaren kudeaketa
espezieak ditugu: semelparo eta iteroparoak. Semelparoak bizitzan behin soilik
ugaltzen dira, eta, normalean, horren ondoren hil egiten dira; iteroparoak, berriz,
hainbat alditan ugal daitezke. Semelparoen artean, landare anual eta bianual
gehienak ditugu, baina baita dozenaka urtez bizi diren banbuak, Itsas Bareko
izokinak, intsektu asko, etab. ere. Iteroparoen artean, berriz, hegazti eta ugaztun
gehienak, Atlantikoko izokinak, zuhaitz gehienak eta belar perenneak ditugu.
Beste bereizketa interesgarria espezieak ugalketa optimizatzeko bilatu duen
bidearen araberakoa da. r-estratego izenaz ezagutzen ditugun izakiek jaiotza-tasa
emendatu dute, eta ugalketa goiztiarra dute; ordainetan, haien kume edo haziak oso
txikiak izan ohi dira, biziraupen kaskarrekoak. K-estrategoek, bestalde, heriotza-
-tasa baxuan oinarritzen dute beren arrakasta. Bizitza luzekoak dira, gorputzez
handiak eta lehiakide onak, baina berandu eta gutxi ugaltzen dira. Bi muturreko
kasu hauen artean, noski, gradazio fina dago, baina bereizketa interesgarria da. r-
-estrategoen populazioak oso aldakorrak izan ohi dira denboran eta espazioan, eta
K-estrategoak askoz egonkorragoak. Horrez gain, r-estrategoen bilakaera igartzea
zailagoa da, baina normalean ustiaketa-maila altuagoa baimentzen dute. Estrategia
hauek ingurune desberdinei erantzuten diete, eta ez da, hortaz, bata bestea baino
eboluzionatuagoa, bata bestea baino hobea. Zein ingurunetan sortu den espeziea,
estrategia batera edo bestera gehiago hurbilduko da. Horrexegatik aipatzen dute
zenbait autorek r- eta K-hautespena.
2.1. taula. r- eta K-estrategien zenbait ezaugarri (Pianka-ren lanetik moldatua10).
r-estrategia K-estrategia
Klima Igartezina Egonkor edo igargarria
Heriotza Katastrofikoa, dentsitatea- Dentsitatearen menpekoa
rekiko independentea
Biziraupena III. motako kurba I. edo II. motako kurba
Populazioaren neurria Aldakorra, ingurunearen Egonkorragoa, saturaziotik
mugatik urrun hurbil
Lehia Gutxi Askotan gogorra
Ezaugarriak Garapen azkarra Garapen geldoa
Jaiotza-tasa altua Lehiakortasun handia
Ugalketa goiztiarra Ugalketa berantiara
Gorputz txikia Gorputz handia
Semelparitatea Iteroparitatea
Populazioen dinamika 11
2.4. BIZIRAUPENA ETA ADIN-BANAPENA
Jaiotza eta heriotza noiz gertatzen diren ikusteko modurik erabiliena bizitza-
-taula egitea da. Honetan, heriotzak eta jaiotzak adinaren arabera azaltzen dira. Bi
modu daude bizitza-taulak eratzeko, eta biak informazio desberdina eskaintzen
dute. Lehena, bizitza-taula estatikoa da (2.2. taula). Honetan, populazioa une
zehatz batean zentsatzen da, bere adin-egitura aztertuz, hots, adin-klase
bakoitzaren proportzioa hainbatuz. Azken urteetan kanpo-baldintzak konstante
mantendu badira, adin-klase batetik hurrengora kopuruak behera eginen du, eta
hortik, gai izanen gara adin kritikoak zein diren ikusteko. Baldintzak ez dira,
ordea, beti konstante mantentzen, eta honek arazoak sortaraz diezaizkiguke.
Adibidez, urte batean jaioberrien hilkortasuna bereziki gogorra izan bada,
jaioberrien kopurua urtebetekoena baino txikiagoa izatea gerta daiteke. Horrela,
bizitza-taula estatikoaren irakurketatik, heriotza-tasa negatiboa izan dela aterako
litzateke, ezinezkoa dena.
2.2. taula. Rhum irlan (Eskozia) 1957ean egindako oreinen bizitza-taula estatikoa
(Lowe-ren9 lanetik moldatua). Biziraupena eta heriotza-tasa milakotan
ageri dira.
Adina Kopurua Hildakoak Biziraupena () Heriotza-tasa ()
1 129 116 1000 116
2 114 8 884 9
3 113 48 876 55
4 81 23 625 37
5 78 148 605 245
6 59 -47 457
7 65 78 504 155
8 55 232 426 545
9 25 124 194 639
10 9 8 70 114
11 8 8 62 129
12 7 38 54 704
13 2 8 16 500
14 1 -23 80
15 4 15 31 484
16 2 16 16 1000
Bizitza-taula estatikoen arazoak gainditzearren, bizitza-taula dinamikoak
presta daitezke (2.3. taula). Hauek ez dira populazioak une zehatz batean duen
egituraren isla, banako-multzo baten historiarena baizik. Kohortea, hots, leku eta
une zehatz batean jaiotakoen multzoa hartzen da talde homogeneo gisa. Baldintza
beretan jaioak direnez, pentsatzekoa da hautespen-presio bertsuei aurre egin
dietela, eta historiak modu bertsuan markatu dituela. Gizakiaren kasuan ere, maiz
aipatzen da halako urteko kinta, edo halako hamarkadako belaunaldia, eta aise ikus
12 Basabizitzaren kudeaketa
daiteke belaunaldikoen artean antza dagoela ezkontza-adinean, haur-kopuruan, eta
gisako parametro demografikoetan. Esan bezala, kohorte baten jarraipenetik eta
populazio osoaren une bateko egituratik informazio desberdina ateratzen da.
2.3. taula. Rhum irlan 1957ean jaiotako orein emeen bizitza-taula dinamikoa
(Lowe-ren9 lanetik moldatua). Emeak hartu dira soilik kontuan, zeren,
espezie poliginikoetan ar sobera izanik, eme-kopuruak mugatzen baitu
populazioaren bilakaera. Biziraupena eta heriotza-tasa milakotan ageri
dira.
Adina Hildakoak Biziraupena Heriotza-tasa
1 0 1000 0
2 61 1000 61
3 185 939 197
4 249 754 330
5 200 505 396
6 119 305 390
7 54 186 290
8 107 132 810
9 25 25 1000
2.2. eta 2.3. taulak alderatuta ikusten ahal denez, populazio berbera izan
arren, diferentzia nabarmenak daude bizitza-taula estatiko eta dinamikoen artean.
Estatikoan, gainera, heriotza-tasa "negatiboak" gerta daitezke, nahiz eta honek
zentzu biologikorik ez duen.
Heriotzaren banaketa azaltzeko beste modu bat adin-piramidea da.
Honetan, adin-klase desberdinak laukitan marrazten dira, lauki bakoitzaren azalera
adin-klase horren kopuruarekiko proportzionala izanik. Maiz ar eta emeen
piramideak bereizten dira, bi sexuen hilkortasun-erritmoak nahiko desberdinak
izan baitaitezke. Espezie askotan ezin liteke adina modu zehatzean ezagutu, eta
orduan, hiru klase zabaletan bil daitezke banakoak: gazteak, ugaltzaileak eta
zaharrak (post-ugaltzaileak). Honek ere arazoak sor ditzake hainbat espezietan,
heldutasun-adina ez baitago oso modu nabarian finkatuta. Ornogabe, landare, eta
ornodun poikilotermo askotan, gainera, heldutasuna ez da adin zehatz batean
iristen, tamainu kritiko bat gainditu ondoren baizik. Hori dela eta, batzuetan adin-
-klaseak bereizi beharrean, neurri-klaseak edo pisu-klaseak bereizten dira.
Adin-piramidearen eitea espeziearekin aldatzen da, noski, espezie bakoitzak
une desberdinetan jasan baitezake heriotza-tasa maximoa. Edozein modutan,
espezie baten baitan ere, populazioaren egoerak eragina izanen du adin-piramidean
(2.1. irudia). Honela, hedatzen ari diren populazioetako emeek kume asko izan ohi
dituzte, adin-piramidearen oinarria oso zabala izanik; murrizten ari diren popula-
zioetan, aldiz, adin-piramideak oinarri estua izan ohi du. Beraz, informazio hau
oso baliagarria da edozein populazioren egoera eta bilakaera ezagutzeko.
Populazioen dinamika 13
2.1. irudia. Adin-piramideak populazioaren egoera demografikoaren arabera.
Populazio baten hilkortasuna azaltzeko beste modu bat biziraupen-kurba
da. Honetan, adina versus kopurua errepresentatzen da, adinaren ardatza
(horizontala) eskala aritmetikoan agertzen delarik, eta kopuruarena (bertikala)
eskala logaritmikoan. Eskala kontu hau garrantzitsua da, modu logaritmikoan
irudikatuz heriotza-tasa konstantea denean lerro zuzena ateratzen baita.
Biziraupen-kurbak asko alda daitezkeen arren, muturreko hiru mota bereiz
ditzakegu (2.2. irudia). I. motako kurba jarraitzen duten espezieetan, kumeen
heriotza-tasa oso txikia da; ale gehienak zahartzarora iristen dira eta, batera hiltzen
direnez, kurba konbexua da. II. motako kurba deritzona, izatez, ez da kurba bat,
lerro zuzena baizik; honelakoa duten espezieetan, heriotza-tasa konstante
mantentzen da bizitzan zehar. III. motako kurba, berriz, kumeen heriotza-tasa
bortitzari dagokio; baina behin une kritiko bat gaindituz gero, biziraupena nahiko
handia izan daiteke. Noski, kurba hauek teorikoak dira, eta ez dago zehazki
horrelakorik betetzen duen espezierik; hala ere, gizakiaren kurba I. motara
hurbiltzen dela esan daiteke, hegazti gehienena II. motara, eta bakailaoa bezalako
arrain askorena III. motara.
2.5. POPULAZIOEN HAZKUNDEA
Populazioen bilakaera aurresateko saio asko egin da, batez ere hurbilketa
matematikoen bidez. Ikus dezagun, beraz, nola modeliza daitekeen populazio
baten hazkundea.
Horretarako, ugalketa zein modukoa den ikusi behar dugu lehenik eta behin.
Bi populazio-mota bereiz daitezke honetan: batzuetan, belaunaldi batetik
hurrengora tarte bat dago, eta besteetan berriz, belaunaldiak teilakatuta ageri dira.
Teilakatu gabeko belaunaldien adibide gisa intsektu asko edo landare anual
Zabaltzen egonkorra murrizten
zaharrakhelduakgazteak
ADINA
EGOERA
14 Basabizitzaren kudeaketa
gehienak sar ditzakegu. Horietan belaunaldia arrautzen eklosioarekin edo hazien
hoziketarekin hasten da, udaberrian gehienetan. Orduan sortutako kohorte hori
murriztuz joanen da denboran zehar, heriotzagatik; baina geratzen diren banakoak
haziz joanen dira. Denbora baten buruan, hasierako guztietatik gutxi batzuk
besterik ez dira geratuko; hauek ugaldu eginen dira, eta ondoren hil. Belaunaldi
honek errundako arrautza edo hazietatik sortuko da hurrengoa. Era honetan,
horrelako populazioak jauzika hazten dira, erruketa guztiak bateratsu gertatzen
baitira, eta horren ondoren, geratzen ziren banako heldu guztiak hil egiten baitira.
Jauzikako hazkunde hori dela-eta, eredu matematiko diskretuak erabiltzen dira
populazio hauen dinamika aztertzeko. Belaunaldi teilakatuak ageri dituzten
espezieetan, berriz, populazioa beti kohorte desberdinen nahasketa da, eta ez dira
hain jauzi handiak ematen. Ondorioz, eredu matematiko jarraiak erabiltzen dira.
2.2. irudia. I., II. eta III. motako biziraupen-kurbak. Kopurua eskala logaritmikoan
ageri da.
Belaunaldiak teilakatuta egon edo ez, populazio guztiak modu exponentzia-
lean hazteko gai dira, baldintzak onak direnean. Belaunaldiak teilakatu gabe
dituzten espezieetan, oinarrizko ugalketa-tasa (R) defini daiteke. Espezie anua-
lentzako, R delakoa populazioaren urteko hazkunde-tasa izanen litzateke, eta
populazioa une desberdinetan zentsatuz kalkula daiteke. Adibidez, t0 unean popu-
lazioaren kopurua 20koa bada, t1 unean 40koa, t2 unean 80koa eta t3 unean 160koa,
argi dago populazioa bikoiztu egiten dela denbora-unitateko, banako bakoitzak
batezbeste bi ondorengo utzi dituelako. Beraz, R = 2.
Adibide honetan populazioak emendio exponentziala du. Horren arabera,
ondoko ekuazio honek azalduko liguke edozein unetan edukiko dugun kopurua:
Nt = N0 Rt
Hau da, t unean populazioak edukiko lukeen kopurua (Nt), hasierako
kopurua (N0) bider oinarrizko ugalketa-tasa ber igarotako denbora (Rt) izanen
litzateke.
Adina
I
II
III
Populazioen dinamika 15
Kopurua
Populazioan kohorte desberdinak teilakatuta baldin badaude, oinarrizko
ugalketa-tasa ezin da hain aise definitu, baina populazioa une desberdinetan
zentsatuz, unetik unera zenbat emendatzen den ikus daiteke. Aurreko kasuan
bezala, ingurunea oso hutsa dagoenean populazioaren hazkundea ia exponentziala
izanen dela pentsa daiteke. Kasu honetan, ekuazio diferentzialekin lan egiten da.
Nt = N0 Rt
Eta logaritmoak aplikatuz:
lnNt = N0 + t lnR
Ekuazio hau denborarekiko deribatuz:
eta hortik:
edo lnR = r bada (r delakoa bapateko ugalketa-tasa izanik)
orduan:
Beraz, dentsitatea zenbat eta handiagoa izan, populazioa hainbat eta
azkarrago haziko da (2.3. irudia).
Dena den, ekuazio hauek ez dira errealak, naturan ezin baitzaio luzaro eutsi
hazkunde exponentzialari. Aitzitik, baliagaiak agortuz doazen heinean, ingurunea
mugatzaile bilakatzen da, eta populazioak bere goi-muga jotzen du. Muga horri
ingurunearen ahalmen biologikoa edo eramangarritasuna deritzo. Ondorioz,
populazio bat leku berri batean ezartzean, hasieran modu exponentzialean haz
daiteke, baina laster hasiko da bere hazkundea mugatzen, kopuru konstante batera
iritsi arte. Muga hau modu oso desberdinez gerta daiteke: goseak heriotza-tasa
areagotu dezake, edo jaiotza-tasa murriztu, edo biak batera alda daitezke. Era
berean, eramangarritasuna oso faktore desberdinen menpe egon daiteke. Esate
baterako, Piriniotako sarrioen populazioa mugatzen duen faktore nagusia neguan
elurrik gabe geratzen diren pentzeen azalera eta belar-kantitatea izan daitezke,
euli-txorientzat, enbor-zuloen kopurua; eta abar.
d
d
N
t
rN=
d
d
ln
N
t
N R=
1
0
N
N
t
R
d
d
ln= +
16 Basabizitzaren kudeaketa
2.3. irudia. Belaunaldiak teilakatuta dituen populazio baten hazkunde exponen-
tziala, ingurunea mugatzaile ez denean.
Zer esanik ez, eramangarritasuna ez da muga oso zehatza, urtetik urtera alda
daitekeen zerbait baizik. Baina muga beti hor dago, goraxeago edo beheraxeago.
Gure ereduan aise sar daiteke populazioaren saturazioa. Aski da dentsitatea
oso txikia denean bapateko ugalketa-tasa r izatea, eta dentsitate altuetan (K, edo
eramangarritasunera hurbiltzean) 0 izatea, populazioa konstante mantenduz (2.4.
irudia).
2.4. irudia. Banako bakoitzak bultzatzen duen populazio-emendioa, dentsitatearen
arabera. Dentsitatea oso baxua denean (0tik hurbil) populazioak bere
bapateko ugalketa-tasa maximoa du (r), baina dentsitatea eraman-
garritasunera (K-ra) hurbiltzen doan neurrian banakoen arrakasta
zerora hurbiltzen da.
2.4. irudiko zuzen horren ekuazioa honako hau izanen litzateke:
edo:
edo:
d
d
N
t
rN
K N
K
=
-
d
d
N
t
rN
N
K
= -
1
1
N
N
t
N
r
k
r
d
d
=
-
+
N
1
r
K
*
N
dN
dt
N
t
Populazioen dinamika 17
Ekuazio hori Verhulst-en ekuazio logistikoa da, eta hazkunde sigmoideoa
ematen du. Egia esan, ekuazio askok eman dezakete hazkunde sigmoideoa, baina
honek arrakasta berezia izan du, bertan agertzen diren parametro guztiek zentzu
biologiko sakona baitute. Hain zuzen ere, (K - N)/K terminoak matematikoki
irudikatzen du populazioak hazteko duen eremua, edo geratzen zaizkion baliagai
erabilgarriak, eta honen arabera (saturazioaren arabera) aldatuko litzateke
populazioaren emendio-tasa.
2.5. irudia. Kurba sigmoideoa. Dentsitatea baxua denean, populazioaren haz-
kundea ia exponentziala da, baina kopurua emendatu ahala hazkundea
baretuz doa, harik eta, ingurunearen eramangarritasunera (K) iristean,
populazioak kopuru konstantea lortzen duen arte.
Zer esanik ez, ekuazio honek interesa izan dezake populazioak dentsitatea-
ren menpeko dinamika jarraitzen duen kasuetan. Askotan, ordea, ez dirudi
dentsitatearekiko menpekotasuna oso garrantzitsua denik, eta orduan guztiz eredu
desberdinetara jo beharko genuke.
2.6. POPULAZIOEN KUDEAKETA
2.6.1. Ustiaketa
Populazio bat ustiatzeko modurik sinpleena, urtean zehar zenbat emendatzen
den ikusi, eta beste horrenbeste kentzea da, horrela kopurua aurreko urtekora
itzularaziz. Baina gerta daiteke emendioa (ekoizpena) oso txikia izatea, dentsitatea
handiegia edo txikiegia delako. Beraz, etekinik handiena lortzekotan, hobe izanen
litzateke aztertzea zein dentsitatetan ekoitziko duen populazioak gehien, eta
dentsitate optimo horretaz beheiti bagaude, populazioa indartzen uztea, edo goiti
bagaude, dentsitatea murriztea.
Kasu gehienetan bilatzen duguna uzta maximo jarraia lortzea da, hots,
etengabe edo epe oso luzetan manten daitekeen ustiaketa-tasarik handiena. Esan
bezala, horretarako interesatzen zaigun faktore nagusia ez da populazioaren
dentsitatea, ekoizpena baizik. Askotan nahasi egiten dira bi kontzeptu hauek, eta
jende askok uste du dentsitatea zenbat eta altuagoa izan, hainbat eta hobeki ustia
daitekeela. Baina pentsa dezagun, esate baterako, abeltzain batek jarraitu beharre-
ko estrategian. Helburua ez da ahalik eta abelburu gehien edukitzea, baizik eta, di-
N
t
K
18 Basabizitzaren kudeaketa
tuen larreak (edo eros dezakeen zuhaina) kontuan hartuta, zenbat haragi edo esne,
edo dena delakoa ekoitz daitekeen kalkulatzea, eta horretarako zenbat abelburu
behar diren jakitea. Kopuru optimo horretatik gora gosea hedatuko da azienden
artean, eta ekoizpenak behera eginen du. Berdin gertatzen da edozein populazio
basatirekin. Beraz, populazioaren ekoizpen handiena nola lortu eta mantendu ikusi
beharko dugu.
Ereduei dagokienez, bi mota nagusi bereizten ahal dira: egitura gabeak eta
egituratutakoak. Lehen taldekoak populazioaren neurrian oinarritzen dira, baina
ez dute kontuan hartzen haren egitura (sexu-ratioa, adin-banaketa...);
egituratutakoek, aldiz, hori hartzen dute kontuan, baina zailagoak izaten dira.
Populazioaren egitura kontuan hartzen ez duten ereduetatik, Schaefer-ena
eta Ricker-ena dira zalantzarik gabe ezagunenak. Hauek Verhulst-en ekuazio
logistikoaren deribatuak dira, eta populazioaren dentsitatearen eta ekoizpenaren
artean dagoen erlazioa zein den azaltzen digute (2.6. irudia). Populazioa txikia
denean ekoizpena ere baxua da, eta dentsitatearekin emendatu egiten da; baina
kopuru batetik aurrera populazioaren ekoizpenak behera egiten du, banakoen
arteko lehiak ugal-arrakasta murrizten duelako. Beraz, populazioa K/2 inguruan
mantendu beharko genuke, orduan ekoitziko baitu gehien.
Nolanahi dela, ekoizpen maximoa ez da beti K/2 dentsitatearen inguruan
ematen, espeziearen biologiak eragin handia baitu honetan. Honela, ugaztun handi
gehienetan kurba eskuinerantz alboratzen da, eta ekoizpen maximoa K baliotik
hurbil gertatzen da.
2.6. irudia. Populazioaren ekoizpena dentsitatearen arabera (N) nola aldatzen den
azaltzen duten bi eredu: Schaefer-ena (ezkerrean) eta Ricker-ena (eskui-
nean). K = ingurunearen ahalmen biologikoa; EM = populazioak eman
dezakeen ekoizpen maximoa (Schaefer-en arabera K/2 dentsitatean).
Edozein modutan, argi dago populazio bat ustiatzeko dentsitate ertainak direla
egokienak. Zenbaitetan (adibidez, basogintzan) nahiko erraza da ekoizpen/dentsi-
tate kurba ezagutzea. Horrelakoetan, aski zaigu dentsitatea optimora eramatea, eta
ekoizten den adina ustiatzea, orduan mantenduko baitugu banako-kopurua orekan.
Ekoizpena
N
EM
K/2 K
Ekoizpena
N
EM
Populazioen dinamika 19
Baina beste askotan (itsas-arrain gehienetan, kasu) zaila da populazioa zentsatzea,
eta are zailagoa haren eramangarritasuna zenbatekoa izan daitekeen jakitea.
Gauzak horrela izanik, ustiaketarako estrategiak ere zaildu egiten dira.
Kasu horietan, lehen estrategia posiblea kuotak ezartzea da, hau da, denbo-
raldi hasieran zenbat uztatzerik izanen den zehaztea, eta behin kuota horretara
iritsita ustiaketa galaraztea. Populazioaren biologia (eramangarritasuna eta dentsi-
tate/ekoizpen erlazioa, batez ere) ongi ezagutzen ez badugu, estrategia zuhurrena
kuota txiki samar batekin hastea izanen litzateke, eta urtetik urtera kuota emenda-
tzen joatea (2.7. irudia). Iritsiko litzateke uneren bat non kuota gehiegizkoa izanen
litzatekeen, eta orduan populazioak azkar eginen lukeen behera. Ustiaketa denbo-
raldi batez galarazi, eta berriro saia gintezke uzta maximo jarraira hurbiltzen.
2.7. irudia. Schaefer-en ereduari jarraiki, populazio bat ustiatzeko ezar daitezkeen
kuotak. Q1 eta Q2 kuota txikiegiak dira, eta populazioak K/2tik gora
eginen luke, ekoizpena murriztuz; Q3 kuota optimoa izanen litzateke
(Uzta Maximo Jarraia ematen duena); Q4 kuota populazioak ekoitz
dezakeena baino altuagoa denez, horrek populazioa suntsipenera
eramanen luke.
Estrategia hau askotan jarraitu da, baina maiz emaitzak nahiko kaskarrak
izan dira. Izan ere, optimotik (uzta maximo jarraitik) piska bat pasatuta, edozein
kuotak populazioa suntsipenera eramanen bailuke denbora laburrean. Era berean,
populazioak edozein gorabehera natural balu, kuotak oso azkar aldatu beharko
lirateke, eta aldaketa hauen aurkako presio politikoa askotan jasanezina izaten da
(kontuan hartu askotan lanpostu ugari izan daitekeela jokoan).
Kuota finkoak, beraz, arazoak ditu, populazioa oso ahula denean ere,
arrantzaleek (edo ehiztariek) eginahalak eta bi eginen baitituzte baimendutako
kopurura iristeko, populazioari kalte handiak eraginez. Estrategia alternatibo bat
egin beharreko esfortzua finkatzea izanen litzateke. Esfortzua modu askotan neur
daiteke: itsasuntzi-kopurua, arrantzale-kopurua, erabilitako sareen neurria,
sasoiaren luzera... Kontua hauxe da, alegia, esfortzu zehatz baten etekina zuzenean
emendatzen dela populazioaren dentsitatearekin, eta populazioa murriztean,
etekina are gehiago murrizten dela. Horrela, populazioa berez ahultzen bada, esfor-
tzua mantenduz etekina asko gutxituko litzateke, eta populazioak errekuperatzeko
aukera izanen luke (2.8. irudia). Hemen ere, nola ez, populazioa ongi ezagutzen ez
Ekoizpena
NK
Q1
Q2
Q3 (UMJ)
Q4
20 Basabizitzaren kudeaketa
badugu, esfortzu txiki batekin hasi eta piskanaka emendatzen joan beharko genu-
ke, esfortzua emendatu arren etekinak behera egin duela ikusi arte. Horrek esfortzu
optimoa gainditu egin dugula adieraziko liguke.
Tamalez, arazoa askotan hain sinplea ez dela erakutsi du esperientziak, eta
esfortzua finkatuz egindako saioetako askok oso emaitza txarrak eskaini dituzte.
Besteak beste, ekoizpen-dentsitate kurba oso simetrikoa ez bada, edo dentsitate/
/etekin erlazioa zuzena ez bada, esfortzu optimotik pesimorako tartea asko gutxitu
daiteke, arriskutsu bilakatuz.
Badira, nola ez, estrategia alternatiboak, hala nola, ez zenbat harrapatuko den
baizik eta bizirik zenbat utziko den finkatzea. Baina hauek guztiek populazioari
buruzko informazio asko eskatzen dute, animalia basatien kasuan maiz ezinezkoa
dena.
2.8. irudia. Schaefer-en ereduari jarraiki, populazio bat esfortzu desberdinekin ustia-
tzean lortuko litzatekeen emaitza. E1 eta E2 esfortzu txikiegiak dira,
eta etekin gutxi ematen dutenez, populazioak K/2tik gora eginen luke,
ekoizpena murriztuz. E3 izanen litzateke kuota optimoa (Uzta Maximo
Jarraia ematen duena). Kuoten kasuan ez bezala, oreka-puntu egonkorra
ematen digu. E4 esfortzuak suntsipenera eramanen luke populazioa.
Ustiaketarako erabiltzen ahal den beste eredu-mota batek, berriz, popula-
zioaren egitura hartzen du kontuan. Eredu egituratu hauek, populazioaren egiturak
guretzat interesa edukitzeaz gain, kontrolatzeko gaitasuna ere badugunean erabil-
tzen ditugu. Esate baterako, 100 orein baditugu, eta ar/eme proportzioa 1/1ekoa
bada, urtean 50 kume jaioko dira gehienez. Egitura horretatik 20 ar eta 80 eme
izatera pasako bagina (arrak ehizatuz, eta emeak bizirik utziz), urtean askoz kume
gehiago jaioko lirateke, ar horiek aski baitira eme guztiak estaltzeko. Beraz,
populazioaren egituraren aldatze hutsarekin haren ustiaketa-maila ere alda daiteke.
Populazioaren egitura are garrantzitsuagoa da mota bateko banakoak ustiatu
nahi ditugunean (adibidez, adar handiko arrak...). Basogintzan ere desberdintasuna
oso nabarmena da. Egurretarako ustiatzen badugu (adibidez, ikazkintzarako), ahalik
eta baso gazteena mantentzea komeni zaigu, hor ematen baita egur-ekoizpenik
handiena. Baina zuretarako ustiatzekotan (altzarigintzarako, adibidez), ez zaigu
Ekoizpena
NK
E1
E2
E3 (UMJ)
E4
Populazioen dinamika 21
inporta zenbat egur dagoen, enbor lodi eta lerdenen ekoizpena zenbatekoa den
baizik. Honetarako, noski, basoa gehiago utzi beharko dugu zahartzen, eta modu
berezian zaindu beharko dugu.
Beraz, egitura gabeko ereduak baino askoz espezifikoagoak dira populazioa-
ren egitura kontuan hartzen dutenak.
Eredu egituratu sinpleenek ez dute populazioaren saturazioa kontuan
hartzen. Besterik gabe, populazioak ekoizten duena ustiatzera mugatzen dira.
Adibidez, demagun kudeatu nahi dugun animalia-espezie baten bizitza zazpi urtez
luza daitekeela. t1 unean adin-klase bakoitzaren kopurua ezagutzen badugu (n0, n1,
eta abar 2.9. irudian), eta adin bakoitzeko banakoek urtebetez bizirauteko
probabilitatea (p1, p2....) ezagututa, aise kalkula daiteke hurrengo urtean (t2) adin
bakoitzeko zenbat banako edukiko ditugun. Jaioberrien kopurua kalkulatzeko,
berriz, adin-klase bakoitzeko banakoek batezbeste zenbat kume egiten dituzten
ezagutu beharko dugu (k1, k2...). Gisa honetan, populazioaren bilakaera ezagut
dezakegu, eta populazioa zegoen bezala mantentzeko zenbat eta zein adinetakoak
ustia ditzakegun jakin daiteke.
2.9. irudia. Zazpi urtez bizi daitekeen espezie baten populazioaren bilakaera kal-
kulatzeko eskema. n0, n1...: adin-klase bakoitzaren kopurua; p1, p2...:
urtebetez bizirik mantentzeko probabilitatea; k1, k2...: adin-klase
bakoitzekoen batezbesteko kumeen kopurua.
Aurreko adibidearekin jarraituz eta 2.4 taulan adierazitako t1 uneko
kopuruak, eta populazioaren biziraupen eta kumatze-probabilitateak kotutan hartuz,
t2 urtean 8460 jaioberri izanen ditugu, 500 urtebetekoak, 480 bi urtekoak, eta abar.
Hemendik aise kalkula daiteke adin bakoitzeko zenbat hil behar den populazioa
zegoen bezalatsu uzteko, edo bestela, zenbat eta nola haziko den populazioa urte
batzuetan. Dena den, kalkulu hauek ez daitezke epe luzera extrapola, ingurunea
saturatzen den heinean biziraupena eta kume-kopurua aldatzen baitira.
n0
n1 n2 n3 n4 n5 n6 n7
k1
k2
t1
t2
k3
k4 k5
k6
p1 p2 p3 p4
p5 p6 p7
Adina
n0
n1 n2 n3 n4 n5 n6 n7
22 Basabizitzaren kudeaketa
2.4. taula. 2.9. irudiko adibideari jarraiki, populazioaren kopuruak, biziraupen-
-probabilitateak eta kume-kopuruak.
Adina Kopurua Biziraupena Kume-kopurua
0 1250 0,4 0
1 600 0,8 1
2 560 0,9 2
3 500 0,9 4
4 480 0,8 4
5 400 0,7 4
6 220 0,5 1
7 25 0 0
Kalkulu hauek errazteko, normalean Leslie-ren matrizeak erabiltzen dira. Bi
matrize ditugu: batak egoera batetik besterako aldaketa-probabilitateak agertzen
dizkigu, eta besteak une bakoitzean populazioaren egitura zein den. Aurreko
kasuko Leslie-ren matrizeak 2.10. irudian ageri dira. Ez da idazki honen helburua
matrizeekin ariketak nola egin azaltzea, baina matrize hauen biderkatze hutsarekin
aise jakin genezake populazioaren bilakaera.
2.10. irudia. 2.4. taulako populazioari dagokion Leslie-ren matrizea, eta t2 denbo-
ran populazioaren egitura ematen digun matrizea. Matrize txikietan
adin-klase bakoitzeko banako-kopurua ageri da, eta matrize handian
adin-klase bakoitzeko biziraupen-probabilitatea eta kume-kopurua.
Zer esanik ez, eredu egituratuetan populazioaren saturazioa ere sar daiteke,
baita guk nahi bezainbeste aldagai ere. Verhulst-en ekuazio logistikotik abiatuta,
kontuan har daiteke banakoen adinak jaiotza-tasan duen eragina, sexu-ratioak po-
pulazioaren emankortasunean duena, eta abar. Adibide teoriko gisara, eredu
egituratu baten eraketa nolakoa den agertzen du 2.11. irudiak.
0 1 2 4 4 4 1 0
0.4 0 0 0 0 0 0 0
0 0.8 0 0 0 0 0 0
0 0 0.9 0 0 0 0 0
0 0 0 0.9 0 0 0 0
0 0 0 0 0.8 0 0 0
0 0 0 0 0 0.7 0 0
0 0 0 0 0 0 0.5 0
1250
600
560
500
480
400
220
25
8460
500
480
504
450
384
280
110
x =
,
,
,
,
,
,
,
Populazioen dinamika 23
2.11. irudia. Ehiza nagusiko espezie hipotetiko baten eredu egituratua. Kasu hone-
tan, ehiza-estrategia optimoa finkatzeko, Schaefer-en kurbaz gain,
kontuan hartu dira populazioaren sexu-ratioak emankortasunean
duen eragina, adinaren eta emankortasunaren arteko erlazioa, dentsi-
tateak adarren neurrian duen eragina eta ehizak populazioaren adin-
-egituran duena.
2.6.2. Populazioen kontserbazioa
Basabizitzaren kontserbazioa gero eta garrantzitsuago bilakatzen ari den une
honetan, interes berezia du populazio txiki eta isolatuen bilakaera ezagutzeak.
Teorian, eramangarritasunetik urrun dauden populazioek modu exponentzialean
hazi beharko luketen arren, errealitatea oso bestelakoa izaten da askotan. Espe-
rientziak irakatsi digunez, populazioak oso txikiak direnean iraungipen-arriskua
emendatu egiten da, iraungipen-zurrunbilo izenez ezaguturiko prozesuagatik.
Aldakortasun demografikoak, odolkidetasun-arazoek eta faktore katastrofikoek
gogor astintzen dituzte populazio txikiak11.
Populazioa zenbat eta txikiagoa izan, iraungitzeko joera hori hainbat eta
handiagoa da, eta arazo-multzo baten erruz gertatzen da4. Hauen artean garrantzi-
tsuenak aldakortasun demografikoa eta arazo genetikoak dira. Aldakortasun demo-
grafikoa, populazioan ematen diren zorizko aldaketak dira. Esate baterako, espezie
gehienetan jaioberrien sexu-ratioa 1:1ekoa da, baina proportzio horretatik urrundu
egin gaitezke zoriz. Populazioa zenbat eta handiagoa izan, gertaera horren probabi-
litatea hainbat eta txikiagoa da. Populazio oso txiki batean kume guztiak ar jaiotzea
gerta daiteke, edo guztiak eme. Honek populazioaren akabera ekarriko luke.
Populazio handietan horrelako gertakizun baten probabilitatea hain da baxua,
ezinezkotzat jo dezakegula.
Ekoizpena
N
K
Emankortasuna
sexu-ratioa1:1
N
Adarren neurria
Emankortasuna
Adina
Batezbesteko adina
Ehiza
ESTRATEGIA OPTIMOA
24 Basabizitzaren kudeaketa
Ikus dezagun adibide bat esandakoa hobeki ulertzeko. Demagun ungulatu
handi baten populazioak 1000 banako dituela 10000 km2-tan, eta bapateko
ugalketa-tasa (r) 0,28koa dela. Urtetik urterako biziraupen-probabilitatea 0,9 bada,
emea kume batez erditzeko probabilitatea 0,95 bada, eta sexu-ratioa 1:1 bada,
hurrengo urtean 1328 banako edukiko genituzke (900 heldu eta 428 kume). Baina
habitat horretatik 200 km2-ko zati bat isolatuta geratuko balitz, banako-kopurua
bikoa izanen litzateke bertan. Bi hauek sexu berekoak izan daitezke (beraz,
populazioa suntsituko litzateke), edo sexu desberdinekoak. 2.5. taulak azaltzen du
azken kasu honetan etorkizun desberdinek duten probabilitatea.
2.5. taula. Ar batez eta eme batez osotutako ungulatu-populazio baten etorkizuna,
biziraupen-probabilitatea 0,9 eta erditze-probabilitatea 0,95 baldin bada
(Caughley eta Sinclair-en3 liburutik moldatua).
Kopurua (t+1 urtean) Gertakizunak Probabilitatea
0 Biak hilik 0,01
1 Bat hilik 0,18
2 Biak bizirik, kumerik ez 0,0405
3 Biak bizirik, kume bat 0,7695
Beraz, populazioaren bilakaera "normala" emendatzea izanen litzateke,
baina litekeena da aldakortasun demografiko hutsagatik suntsitzea. Honek, noski,
ez luke eraginik izanen 1000 banakoz osotutako populazio nagusian. Orokorrean
hitzeginda, 50 banakoez beheitik dituzten populazio basatiek oso arrisku handia
dute iraungitzeko.
Hortaz, populazio bat kontserbatu nahian baldin bagara, gure kezka nagusi-
tako batek izan beharko du, kopurua murrizteak zein suntsipen-arrisku ekarriko
liokeen jakitea; edo beste alde batetik begiratuta, populazioaren bideragarritasuna
zein den jakitea. Horretarako, parametro demografikoen (r, K, ...) batezbestekoez
gain, funtsezkoa da hauen bariantza ezagutzea, eta honek populazioaren bilakaeran
duen eragina aztertzea.
Eredu probabilistiko asko daude, baina gehienak ale bakoitzak dituen
jaiotza- eta heriotza-probabilitateetatik abiatzen dira, horrela populazioa bere
osotasunean hartuta, honen bilakaera igartzeko. Zer esanik ez, eredu konplexuak
dira, eta metodo analitikoek ez dute balio izaten. Horien ordez, simulazio-metodoak
erabiltzen dira. Esate baterako, populazio batean emeen kopurua finka daiteke, eta
eme bakoitzak 0, 1, 2, 3, 4, 5 edo 6 kume izateko duen probabilitatea. Ordenagai-
luen bidez simulazioak egin daitezke behin eta berriro, eta belaunaldi batean, bitan,
hirutan, eta abarretan, gertakizun desberdinen probabilitatea zein den ikusi (popu-
lazioa suntsitzea, bikoiztea, hirukoiztea, etab.). Nolanahi dela, emaitzak zentzu
probabilistikoan ulertu behar ditugu.
Populazioen dinamika 25
Gisa honetako ereduak gero eta gehiago erabiltzen dira, suntsitzeko arriskuan
dauden espezieekin esate baterako. Arazoa da zaila dela suntsitzeko arriskuan dagoen
populazio batean parametro demografikoen aldakortasuna aztertzea. Gehienetan
datuak lortzea oso zaila izaten da (animalia izuak, dentsitate baxuak) eta, gainera, pro-
babilitateen estima onak beharko genituzke emaitza fidagarriak lortu ahal izateko.
Esan bezala, populazioa zenbat eta txikiagoa izan, aldakortasun demogra-
fiko zein genetikoak hainbat eta eragin handiagoa du, eta populazioak hainbat eta
iraungitzeko arrisku handiagoa du. Hori dela eta, lan handia egin izan da Populazio
Minimo Bideragarria (PMB) zein den jakiteko11. PMBren definizio desberdinak
badira, baina oro har, epe batean (normalean mende bat) irauteko %90ko probabili-
tatea duen populaziorik txikiena dela esanez defini daiteke.
Beste puntu garrantzitsu bat metapopulazioena da7. Iraungitzeko arriskuan
dauden espezie gehienak ez daude populazio bakar batean, fluxu desberdina man-
tentzen duten hainbat populaziotan baizik, hots, metapopulazio batean edo gehia-
gotan. Metapopulazio hauetako bakoitza osotzen duten populazioen iraungipen-
-arriskua handia izan daiteke, banako-kopurua oso baxua denean batez ere; baina
espeziearen biziraupena areagotu egin daiteke populazio desberdinen artean fluxua
mantentzen bada, edo hustutako habitatak birkolonizatzeko aukerak baldin baditu-
gu. Beraz, metapopulazio-mailan aztertuta, espezieen kontserbazioa errazagoa izan
daiteke populazio isolatuen mailan aztertuta baino. Honetan ere, simulazio-ereduak
erabiltzen dira, populazioen arteko isolamendu-maila kritikoa zenbatekoa den jaki-
teko. Gure populazioak hori baino isolatuago badaude, fluxua areagotzen saiatu
beharko genuke. Helburu hori populazioen artean korridoreak eratuz lor daiteke,
edo banakoak guk geuk habitatetik habitatera eramanez (lehendik dauden popula-
zioak indartuz).
2.6.3. Populazioen kontrola
Askotan, basabizitzak kalteak sortzen ditu, eta horiek murrizten saiatu behar
izaten dugu. Hala ere, garrantzitsua da helburua kalteak murriztea dela kontuan
izatea, ez animaliak hiltzea. Espezie batzuk, pinu-beldarra kasu, izurri dira, eta
ondorioz, haien populazioak ahalik eta baxuen mantentzea komeni zaigu. Beste
batzuetan, ordea, mesedegarri edo interesgarri zaigun populazio batek kalteak sor
ditzake. Kasu honetan helburua ez da populazioa ahalik eta baxuen mantentzea,
kopurua gehiegi igo gabe, kalteak baxu mantentzea baizik; edota, zenbait kasutan
(Pirinioetako hartza, adibidez) populazioa ahalik eta gehien indartzen uztea, baina
era berean, kalteak txikiagoak izan daitezen moduren bat bilatzea.
Populazioak kontrolatzeak arazo bat du: dentsitatea murriztean, baliagaiak
ez dira gehiago mugatzaile izanen, eta horrek populazioaren hazkundea areagotuko
du. Horrela, baliagai ugariko lekuetan antzuak izan ohi dira populazio basatiak
kontrolatzeko esfortzuak. Horixe gertatzen da, adibidez, Europako leku askotan
azeriekin, Australian untxiekin, eta abar.
26 Basabizitzaren kudeaketa
Kasu batzuetan, kalteak gerta daitezkeen arren kontrola ez da egokia, kostua
etekina baino handiagoa izan daitekeelako, edo kontrolak helburu ez dituen beste
espezietan kalte handiak sortzen dituelako.
Kontrola beharrezkoa dela erabakitzen bada, bide desberdinak har ditzakegu.
Batetik, animaliak hil daitezke, bestetik, haien ugal-arrakasta murrizten saia
gaitezke (adibidez, ar antzuak askatuz), eta azkenik, habitata espeziearentzako eze-
gokia egiten saia gaitezke. Berriro ere, azpimarratu beharra dago kontrolaren arra-
kasta ez datorrela hildako animalien kopurutik, behatutako kalteen murrizpenetik
baizik. Zer esanik ez, askotan populazio basatiak kudeatzea baino errazagoa da
kalteak kudeatzea. Esate baterako, Euskal Herrian basurdeek arazoak sor ditzakete
nekazaritza-alorretan. Horrelako espezie oportunista baten populazioa murriztea
nahiko zail suertatzen da, inguru menditsuetan batez ere. Gainera, hain ugalketa-
-tasa potentzial handia eduki, populazioak segituan errekuperatzen dira. Askoz era-
ginkorragoa izan daiteke nekazaritza-eremuen diseinu egokia eta hesi elektrikoen
bidezko babesa.
2.7. ETORKIZUNA
Esan bezala, populazioen dinamika asko ikertu den gaia da, baina, egia esan,
oraindik populazioen bilakaera igartzeko arazo handiak ditugu. Arazo hauek kausa
ugari izan ditzakete. Batetik, naturaren konplexutasuna dugu, eredu matemati-
koetan nekez isla daitekeena. Hala ere, pentsa liteke denbora pasa ahala gero eta
espezie eta prozesu gehiago sartu ahal izanen ditugula geure ereduetan, eta hauek
gero eta zehatzagoak izanen direla natura aurresateko garaian.
Dena den, beste arazo bat kezkagarriagoa da. Askotan badirudi asko aurrera-
tu dena alde matematikotik, baina alde biologikoa ahaztuta. Esan nahi baita,
ereduen zehaztasun matematikoak zerikusi gutxi du zehaztasun biologikoarekin,
eta maiz oinarrizko informazioa, mendian lortu beharrekoa, falta zaigu.
Eta azkenik, dentsitatearen menpekotasunaren arazoa dugu. Modelizazioan
egindako lan gehienek populazioaren bilakaera dentsitatearen menpekoa dela
hartzen dute kontuan, baina honen aldeko ebidentzia ez da oso handia.
Dena den, hainbat arazo konpondu ahal izateko populazioaren dinamika
ezagutzea ezinbestekoa denez, datozen urtetan arlo honetan aurrerapen nabar-
menak ikusiko ditugulakoan gaude.
Populazioen dinamika 27
2.8. BIBLIOGRAFIA
1. Anderson SH. 1991. Managing our wildlife resources. Prentice Hall.
2. Begon M & M MortimeBasabizitzaren kudeaketa